موج جدید بازداشت زنان جوان در کابل که از روز چهارشنبه ۲۵ سرطان آغاز شده بود تا روز دوشنبه ششم اسد نیز ادامه یافته است. در تازهترین رویداد، محتسبان امر به معروف طالبان روز چهارشنبه گروهی از زنان جوان را در ناحیه دوازدهم شهر کابل بازداشت کردند.
یکی از بازداشتشدگان به افغانستان اینترنشنال عکسهایی را فرستاد که در آن کبودیها و آثار لتوکوب در بخشهایی از بدن او دیده میشود.
این زن قربانی خشونت طالبان گفت با جمعی از دوستانش که همه حجاب را رعایت کرده بودند و روبند زده بودند، بهدلیل «نپوشیدن چادری» بازداشت شدند. آنها سپس با ضمانت کتبی اعضای خانواده خود آزاد شدند.
بازداشتهای گسترده از مرکز تا شرق و غرب کابل
گزارشها نشان میدهد که بازداشتهای خودسرانه در کابل دامنهای گستردهای دارد و از نقاطی در مرکز شهر مثل شهر نو، چهارراهی ملک اصغر و پل باغ عمومی تا غرب کابل مثل کوته سنگی و بخشهای وسیعی از دشت برچی تا ناحیه دوازدهم در شرق کابل را در برمیگیرد.
با این حال هنوز شمار مجموع بازداشتشدگان معلوم نیست.
تنها در شهر نو نزدیک به صد دختر جوان بازداشت شدند. ویدیویی که افغانستان اینترنشنال منتشر کرد، نشان میدهد که دهها دختر جوان بعد از بازداشت در شهر نو کابل به یک دفتر امر به معروف منتقل شدهاند.
گروهی از زنان جوان پس از ضمانت کتبی اعضای خانوادهشان آزاد شدند، اما روشن نیست که آیا همه بازداشتشدگان رها شدهاند یا خیر.
برخی از زنان پس از آزادی گفتند طالبان زنان را از خیابانها، شفاخانهها، بازار و خیابانها دستگیر کرده است.
پاسخ وزارت امر به معروف و نهی از منکر
نزدیک به دو هفته پس از آغاز موج جدید بازداشتها، وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان در مواضح رسمی خود سعی کرده است بازداشتها را انکار یا تلطیف کند.
سیفالاسلام خیبر، سخنگوی وزارت امر بهمعروف و نهی از منکر، گزارشها درباره بازداشت زنان در کابل بهدلیل رعایتنکردن حجاب را رد کرده و گفته است که محتسبان این وزارت در کابل کارزاری را برای «توصیه به مردم» درباره رعایت حجاب آغاز کردهاند.
آقای خیبر افزوده است که با همکاری علما، بزرگان قومی، ریشسفیدان، وکلای گذر و محتسبان وزارت، به مردم درباره فواید حجاب و پیامدهای بیتوجهی به آن توصیه میشود.
با وجود شواهد تصویری، طالبان بازداشتها را انکار یا تلطیف میکنند. این نشان از شکاف عمیق بین روایت رسمی و واقعیت اجتماعی دارد.
وزارت امر به معروف مدعی است که صرفاً «توصیه به حجاب» انجام میدهد، اما تصاویر و شهادتهای قربانیان که توسط رسانهها پخش شده و گزارش یوناما و ریچارد بنت، گزارشگر ویژه ملل متحد خلاف این را نشان میدهد.
ریچارد بنت میگوید بازداشت زنان خشونتآمیزتر شده است
دفتر نمایندگی سازمان ملل در افغانستان (یوناما) روز دوشنبه ۳۰ سرطان با ابراز نگرانی اعلام کرد که بازداشت زنان در کابل بهدلیل رعایتنکردن پوشش مورد نظر طالبان، به انزوای بیشتر زنان و دختران و گسترش فضای ترس منجر میشود.
یوناما از طالبان خواست سیاستهایی را که آزادیهای زنان را محدود میکند، لغو کند.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل متحد برای افغانستان میگوید که از موج جدید بازداشت زنان و دختران توسط طالبان در کابل، بهشدت نگران است.
آقای بنت نیز روز دوشنبه، ۳۰ سرطان در ایکس نوشت است که این بازداشتها، یادآور بازداشت زنان و دختران در اوایل سال ۲۰۲۴ است، اما طبق گزارشها، اینبار خشونتآمیزتر شده است.
او افزوده است: «این بازداشتها نشاندهنده تداوم آزار و اذیت سیستماتیک جنسیتی توسط طالبان است که باعث ترس شدید در میان افغانها شده است.»
سرمنشأ بازداشتها چیست؟
هبتالله آخندزاده، رهبر حکومت طالبان، در سنبله ۱۴۰۳ یک قانون جدید به نام «امر به معروف و نهی از منکر» را در یک مقدمه، چهار فصل و ۳۵ ماده توشیح کرد.
این قانون به محتسبین اجازه میدهد بر رفتار، پوشش و ظاهر زنان و مردان افغانستان نظارت داشته باشند و به آنان صلاحیت داده هرکسی را که بخواهند بازداشت کنند.
در ماده ۱۳ آمده است که «ستر تمام بدن زن الزامی است. پنهانکردن صورت زن به سبب ترس از فتنه ضروری است. صدای زنان (بلند خواندن آهنگها، نعتها و قرائت در مجمع) عورت است.»
بند هفت این ماده همچنین گفته است که نگاه کردن مردان بالغ بیگانه به بدن و چهره زنان و نگاه کردن زنان بالغ به مردان بیگانه حرام است.
محتسب مسئولیت دارد که از خارجشدن صدای زن یا موسیقی بیرون از خانه یا مجلس جلوگیری کند.
در بند هشتم ماده ۱۳ آمده است: «هرگاه زن بالغ برای حاجت ضروری از خانه خویش بیرون شد، مکلف است که صدا، روی و بدن خود را ستر نماید.»
بر اساس این قانون هر محتسبی میتواند یک زن یا دختری را که چهره خود را نپوشانده، متوقف و تعزیر کند.
علاوه بر قانون امر به معروف، طالبان از زمان بازگشت به قدرت در اسد ۱۴۰۰، احکام و فرامین مختلفی را صادر کردهاند که زنان را از آموزش بالاتر از صنف ششم و بیشتر مشاغل دولتی، تحصیلات متوسطه و سفر طولانیتر از حدود ۷۰ کیلومتر بدون «محرم» منع کرده است.
قانون امر به معروف عملاً هر زن را در مظان اتهام قرار میدهد، مگر اینکه خلافش ثابت شود — یک برهمزدن اصل بیگناهی در حقوق انسانی.
بازداشتشدگان «بیحجاب نبودند»
زنان قربانی خشونت محتسبان امر به معروف میگویند هر محتسبی تعریف و تفسیر خود را از اصطلاح «حجاب» دارد.
فاطمه، نام مستعار، ۲۰ ساله در کابل میگوید: «از نظر طالبان هر زن مجرم است، مگر آنکه خلافش ثابت شود.»
به گفته فاطمه هر محتسب در هر منطقه یک معیار خاص برای «رعایت حجاب» دارد.
به گفته او «یک محتسب پوشیدن کرمچ سفید را هم خلاف حجاب میداند، اما ممکن است محتسب دیگر در منطقه دیگر با کرمچ سفید مشکل نداشته باشد اما با رنگ چادر مشکل داشته باشد.»
روایت فاطمه نشان میدهد که اجرای قانون بهشکل کاملاً سلیقهای، غیرشفاف و متغیر از منطقهای به منطقه دیگر انجام میشود.
یک زن جوان که اخیرا از سوی محتسبان امر به معروف طالبان در کابل بازداشت شد، به افغانستان اینترنشنال میگوید که وضعیت در فرماندهی امنیه طالبان «سخت و ترسناک» بود. او میگوید که بهرغم پوشش کامل، طالبان به او گفتند «شما را بازداشت کردیم تا برای خودتان و سایر زنان درس عبرت باشد.»
اسما (نام مستعار) میگوید که عصر روز چهارشنبه در مرکز شهر کابل بازداشت شده است. او گفت «من با کاکایم در راه خانه بودیم که ناگهان از پشت سر به من حمله کردند. دستانم را محکم گرفتند. فریاد زدم. وقتی برگشتم، دیدم دو مامور زن هستند. به من گفتند سوار موتر شوم.»
او افزود: «من و کاکایم مقاومت کردیم، اما کاکایم را زدند و من را با زور به اداره امر به معروف بردند.» اسما میگوید که پس از بازداشت و انتقال به این اداره، حدود ۵۰ زن دیگر نیز در آنجا حضور داشتند.
او گفت: «وقتی من را بردند، حدود ۵۰ زن دیگر هم آنجا بودند که همگی به اتهام نداشتن پوشش کامل بازداشت شده بودند.»
در حالیکه این زن جوان تاکید میکند حجاب کامل بر تن داشته، اعضای امر به معروف به او گفتهاند لباسش «نامناسب و غیرشرعی» است.
به گفته او، همه آن زنان جوان پس از بازجویی در اداره امر به معروف، به فرماندهی امنیه طالبان منتقل شدند. او میگوید «شب را نیز همانجا سپری کردیم. اجازه نداشتیم به هیچجا برویم، وضعیت بسیار سخت و ترسناکی بود.»
او میگوید صبح روز بعد به خانوادههای بیشتر دختران و زنان تماس گرفته شد، از آنها ضمانتنامه گرفتند و پس از کشوقوسهای فراوان، آزاد شدند.
مردم کابل میگویند بازداشتشدگان بیحجاب نبودند
افغانستان اینترنشنال دستکم دو ویدیو مربوط به زنان بازداشتشده را منتشر کرده است.
ویدیوی اولی مربوط شام چهارشنبه در شهر نو کابل میشود و لحظاتی را نشان میدهد که ماموران طالبان گروهی از زنان را حلقه زده است و میخواهند آنان را بازداشت کنند.
ویدیوی دومی نشان میدهد که گروهی از زنان از شهر نو کابل به یک دفتر امر به معروف طالبان منتقل شدهاند. این ویدیوها نشان میدهد که همه بازداشتشدگان حجاب کامل را رعایت کردهاند. بیش از یک هفته از پخش این ویدیو میگذرد. تاکنون طالبان توضیح ندادهاند که دلیل بازداشت این زنان چیست.
شاهدان عینی در فایلهای مختلف صوتی که به افغانستان اینترنشنال فرستادند، گواهی دادند که بازداشتشدگان حجاب کابل داشتند.
وزارت امر به معروف عقبنشینی نمیکند
جعفر مهدوی، نماینده پیشین مجلس نمایندگان افغانستان روز پنجشنبه دوم اسد اعلام کرد که در یک جلسه دو ساعته نگرانیهای گسترده مردم در پیوند به بازداشتهای زنان را به خالد حنفی، وزیر امر به معروف طالبان توضیح داده است.
آقای مهدوی نوشت که او از خالد حنفی خواسته است «پیچیدگیهای شرایط امروز و نسل نو را درک کند.»
با این حال خالد حنفی از عملکرد محتسبان وزارت امر به معروف و اقدام آنان برای بازداشت زنان کابل دفاع کرده است. او آماده نشده از موضع بازداشت زنان کابل عقبنشینی کند.
با این حال، گسترش CPEC به خاک افغانستان با مخالفت صریح هند مواجه شده است. وزارت خارجه هند در بیانیهای در روز دوم اسد اعلام کرد که توسعه این پروژه به داخل افغانستان «غیرقابلپذیرش» است. دهلینو دلیل اصلی مخالفت خود را عبور بخشی از مسیر این دهلیز از مناطق مورد مناقشه در جامو و کشمیر عنوان کرده است؛ مناطقی که هند آنها را تحت «اشغال غیرقانونی» پاکستان میداند.
از منظر هند، مشارکت هر کشور ثالث در این پروژه بهمنزله تأیید ضمنی حاکمیت پاکستان بر کشمیر تلقی میشود و این مسئله خط قرمز دیپلوماتیک برای دهلینو به شمار میرود.
دهلیز اقتصادی چین–پاکستان دستکم از سه مسیر به افغانستان گسترش مییابد: مسیر پشاور–کابل، کویته–قندهار و دهلیز استراتژیک واخان.
نقش راهبردی دالان واخان
دالان واخان، نوار باریکی در شمالشرق افغانستان، تاریخی پر فراز و نشیب دارد که جایگاه راهبردی امروز آن را بهخوبی توضیح میدهد. در دوران باستان، این منطقه بخشی از مسیر راه ابریشم بود؛ مسیری که کاروانهای تجاری را میان چین، آسیای میانه، ایران و هند پیوند میداد. اما بر بنیاد اسناد تاریخی، جایگاه کنونی واخان بهویژه در چارچوب رقابتهای قرن نوزدهم شکل گرفت؛ زمانی که در بستر رقابت استعماری میان امپراتوری بریتانیا و روسیه تزاری، معروف به «بازی بزرگ» این دالان بهمنزله حائلی ژئوپلیتیکی طراحی شد تا از برخورد مستقیم دو امپراتوری جلوگیری کند. نتیجه آن، تشکیل نواری بهطول تقریبی ۳۵۰ کیلومتر و عرضی میان ۱۳ تا ۶۵ کیلومتر بود که افغانستان را به چین متصل میساخت و از تماس مستقیم میان روسیه و هند بریتانیایی جلوگیری میکرد.
از آن زمان تاکنون، واخان بهصورت رسمی بخشی از خاک افغانستان باقی مانده است؛ اما بهدلیل موقعیت منحصربهفرد جغرافیاییاش، همواره در کانون توجه قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای بوده است.
اهمیت دالان واخان برای چین و پاکستان
با مطرحشدن ابتکار جهانی «کمربند و جاده» چینو بهویژه پروژه کلان دهلیز اقتصادی چین–پاکستان (CPEC)، دالان واخان بار دیگر به کانون توجه راهبردی در منطقه بدل شده است. چین در قالب CPEC تاکنون بیش از ۶۰ میلیارد دالر در پاکستان سرمایهگذاری کرده است؛ رقمی که نشاندهنده اهمیت ویژه این مسیر برای دسترسی بیجینگ به آبهای آزاد، بازارهای خاورمیانه و اروپا و نیز نفوذ اقتصادی در آسیای میانه است.
از منظر چین، دالان واخان نقشی چندبعدی دارد. این مسیر میتواند منطقه سینکیانگ را مستقیما به افغانستان و جمهوریهای آسیای میانه متصل کند، و از طریق آن، بستر کمهزینهتری برای توسعه نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی بیجینگ فراهم آورد. واخان همچنین یکی از محورهای طرح «جاده ابریشم دیجیتال» چین قرار است و نقش کلیدی در انتقال فایبر نوری و اتصال دیجیتال منطقهای ایفا میکند.
اما پیوند واخان با CPEC صرفا اقتصادی نیست؛ بیجینگ اهداف امنیتی مشخصی را نیز دنبال میکند. یکی از نگرانیهای اصلی چین، حضور جنگجویان اویغور وابسته به «جنبش اسلامی ترکستان شرقی» در افغانستان است. این گروه خواهان جدایی استان مسلماننشین سینکیانگ از خاک چین است و حضور آنها در مرزهای غربی، تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی چین تلقی میشود. از این منظر، توسعه زیرساختی واخان بهشرطی از سوی چین پیگیری میشود که تدابیر امنیتی لازم برای مهار تهدیدات افراطگرایانه در این منطقه فراهم گردد. برخی تحلیلگران چینی حتی هشدار دادهاند که واخان ممکن است به شاهراهی برای نفوذ جنگجویان اویغور به خاک چین تبدیل شود.
افزون بر ملاحظات امنیتی، دالان واخان از منظر دسترسی به منابع طبیعی افغانستان نیز برای چین اهمیت راهبردی دارد. بیجینگ که نیازمند تامین مواد خام برای صنایع پیشرفته، بهویژه در حوزه فناوریهای سبز است، بهشدت به منابع کمیاب افغانستان از جمله مس و لیتیوم چشم دوخته است. وعده سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دالری چین در معادن لیتیوم و فعالیت شرکتهای چینی در معدن مس عینک، حاکی از اولویت راهبردی این منابع در رقابت جهانی فناوری، بهویژه در صنعت موترهای برقی است.
در سطح منطقهای، پاکستان نیز دالان واخان را فرصتی برای اتصال مستقیم به آسیای میانه میداند. این مسیر میتواند مناطق کمتوسعهیافتهای مانند چترال را به شبکههای تجاری منطقهای متصل ساخته و همزمان، وابستگی اسلامآباد به گذرگاههای سنتی و ناپایدار را کاهش دهد. طرح احداث بزرگراه چترال–واخان و ایجاد منطقه اقتصادی چترال (CEZ) در همین راستا طراحی شدهاند و بیانگر برنامهریزی زیرساختی پاکستان برای بهرهگیری از این مسیر جدید است.
در همین حال، تاجیکستان نیز بهعنوان حلقهای مهم در این زنجیره ترانزیتی، از گسترش CPEC به آسیای میانه استقبال کرده است. در سفر نخستوزیر پاکستان به دوشنبه در نهم جوزا، دو طرف بر تقویت پیوندهای اقتصادی از طریق این دهلیز تأکید کردند. برای تاجیکستان، این پروژه همزمان فرصتی برای جذب سرمایهگذاری چینی و اتصال به بازارهای جنوب آسیا و آبهای آزاد محسوب میشود.
موضع طالبان؛ ورود به بازی چین و پاکستان
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، این گروه تلاش کرده تا جایگاه افغانستان را در نظم نوظهور منطقهای بازتعریف کند. نشستهای مهمی منطقهای برای اجرایی ساختن پروژههای کلیدی منطقهای برگزار شدهاست. دالان واخان، بهعنوان یگانه نقطه اتصال مستقیم افغانستان با چین، در راهبرد طالبان از اهمیت ویژهای برخوردار شده است. طالبان این منطقه را صرفا یک گذرگاه جغرافیایی نمیداند، بلکه از ان به عنوان ابزاری برای تقویت مشارکت خود در بازیهای مهم منطقهای استفاده میکند.
در دوم سپتامبر ۲۰۲۴، سفیر چین در کابل به همراه وزیر احیا و انکشاف دهات طالبان از نقطه صفر مرزی و روند اجرایی دهلیز واخان، که با منابع مالی چین تمویل میشود، بازدید کرد. وی در جریان این بازدید اعلام کرد که در صورت رفع نگرانیهای امنیتی، واخان میتواند به یکی از مهمترین دهلیزهای ترانزیتی منطقه تبدیل شود.
در شرایطی که افغانستان تحت حاکمیت طالبان با تحریمهای شدید مالی و بانکی بینالمللی، فقر گسترده و زیرساختهای فرسوده مواجه است، این گروه تلاش دارد با تکیه بر تعاملات منطقهای، بهویژه با قدرتهایی مانند چین و روسیه، زمینه را برای جذب سرمایهگذاری در بخشهای زیربنایی و استخراج منابع طبیعی فراهم سازد.
هند؛ در حاشیه اتصال، در متن نگرانی
مخالفت صریح هند با پیوستن افغانستان به دهلیز اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) تنها به مسأله حقوقی کشمیر محدود نمیشود. از منظر ژئوپولیتیکی، دهلینو نگران است که ورود افغانستان به این پروژه، موازنه منطقهای را به نفع محور چین–پاکستان تغییر داده و نفوذ سنتی هند در افغانستان را با چالش جدی مواجه سازد. همچنین، این تحول میتواند ابتکارات بلندمدت هند برای دسترسی مستقل به آسیای میانه را به حاشیه براند.
در دو دهه گذشته، هند با هدف تقویت حضور اقتصادی و ژئوپولیتیکی خود در منطقه، سرمایهگذاری گستردهای در افغانستان و پروژههای ترانزیتی پیرامون آن انجام داده است. از جمله مهمترین این تلاشها، مشارکت در توسعه بندر چابهار ایران و راهاندازی دهلیز زاهدان–زرنج است؛ مسیرهایی که بهمنظور دور زدن پاکستان طراحی شدهاند تا هند از طریق ایران به افغانستان و فراتر از آن به آسیای میانه متصل شود.
در سال ۲۰۰۹، حامد کرزی، رئیسجمهور وقت افغانستان، و پرانا موکرجی، وزیر خارجه هند، شاهراه دلارام–زرنج را افتتاح کردند. این مسیر به طول ۲۲۰ کیلومتر و با هزینه نزدیک به ۱۴۰ میلیون دالر از کمکهای توسعهای هند ساخته شد و افغانستان را به بنادر مهم چابهار و بندرعباس ایران متصل کرد. پاکستان از همان ابتدا گسترش این پروژه را تهدیدی راهبردی تلقی کرده و آن را هدف حملات مرگبار توسط گروه طالبان قرار داد.
بازگشت تحریمهای امریکا علیه پروژه چابهار، افزایش تنشها در خاورمیانه، و گسترش نفوذ تدریجی چین در افغانستان – بهعنوان شریک استراتژیک پاکستان – نگرانیهای فزایندهای در دهلینو ایجاد کرده است. به باور تحلیلگران هندی، این کشور در حال عقبنشینی از موقعیت منطقهای خود است و دستاوردهای حاصل از دو دهه سرمایهگذاری در افغانستان و رقابت استراتژیک برای نفوذ در آسیای میانه در معرض تهدید جدی قرار دارد.
تحقق طرح اتصال واخان به CPEC، نهتنها مسیرهای ترانزیتی جایگزین هند را تضعیف میکند، بلکه راه را برای گسترش نفوذ اقتصادی و ژئوپولیتیکی چین به غرب آسیا نیز هموار میسازد؛ تحولی که میتواند هند را در رقابت منطقهای منزویتر سازد و ابتکارات زیرساختی آن را در جنوب و مرکز آسیا به حاشیه براند.
از اینرو، واکنشهای تند هند را باید در چارچوب سیاست بازدارنده گستردهتری تحلیل کرد؛ سیاستی که هدف آن مهار نفوذ چین و پاکستان در محیط پیرامونی افغانستان و آسیای میانه است. از نگاه دهلینو، دهلیز اقتصادی چین – پاکستان و اتصال واخان بهآن ابزاری راهبردی برای بهحاشیهراندن منافع ژئوپلیتیکی هند بهشمار میآید. در این میان، کشورهای غربی نیز افزایش دسترسی چین به آبهای اقیانوس هند را تهدیدی علیه موازنه قدرت در منطقه تلقی میکنند.اکنون این پرسش مطرح است که آیا هند میتواند از رهگذر تعامل با واشنگتن، تحریمهای اعمالشده بر پروژه چابهار را لغو کرده و در چارچوبی بزرگتر، همکاری راهبردی با روسیه و کشورهای آسیای میانه را برای احیای این مسیر دنبال کند یا خیر.
با این حال، در سوی دیگر معادله، آینده دالان واخان – بهعنوان یکی از مسیرهای کلیدی برای گسترش دهلیز اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) – همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. نبود زیرساختهای مناسب، تنشهای امنیتی در ایالتهای بلوچستان و خیبرپختونخوا که به باور اسلامآباد دهلی در عقب آن قرار دارد، و همچنین تشدید رقابتهای راهبردی میان قدرتهای منطقهای، از جمله چالشهای مهمی بر سر راه توسعه این پروژه اند.
بیتردید، پیوستن افغانستان به CPEC از مسیر دالان واخان، فصلی تازه در رقابتهای ژئوپلیتیکی منطقهای گشوده است. رقابتی که فراتر از ابعاد اقتصادی، لایههایی پیچیده از معادلات سیاسی و امنیتی را نیز دربر میگیرد.
در چنین فضای بهشدت تنشآلود، این پرسش کلیدی مطرح است که آیا طالبان خواهد توانست میان قدرتهای رقیب توازن استراتژیک برقرار کند؟ و آیا قادر خواهد بود نقش افغانستان را از «میدان رقابت» به «پل اتصال منطقهای» تغییر دهد؟
