سرنوشت روابط «پسران کاکا» چه می‌شود؟

در کتابی که به تازگی زیر عنوان «درآمدی بر مقاومت عاری از خشونت» منتشر شده، نویسنده مسیری غیر از خشونت را برای تغییر ارائه می‌کند؛ مسیری که به باور او بر «حقیقت»، حفظ کرامت انسانی و نیروی همبستگی تکیه دارد.

آقای احمدی استدلال می‌کند که قدرت هیچ حکومتی ذاتی نیست، بلکه بر پایه اطاعت و همکاری مردم شکل می‌گیرد. اگر این همکاری متوقف شود، ستون‌های اقتدار فرو می‌ریزد. احمدی در این کتاب توضیح می‌دهد چگونه نافرمانی مدنی، عدم همکاری و مشارکت گسترده می‌تواند بدون خشونت نظام‌های سرکوبگر را از درون تضعیف کند.

نه گفتن؛ پایان اطاعت و آغاز تغییر

کتاب، با زبانی روشن و استوار بر پژوهش‌های دانشگاهی، سه محور اصلی را به هم پیوند می‌دهد: فلسفه عدم خشونت، نظریه سیاسی قدرت مردم، و تجربه‌های میدانی قرن بیستم و بیست و یکم.

در نگاه احمدی، «پیروی فعال از حقیقت» که با مفهوم «ساتیاگراها» در فلسفه مقاومت مدنی گاندی گره خورده، هسته معنوی و اخلاقی مقاومت است. به نوشته او، حقیقت باید در اندیشه، گفتار و کردار جاری باشد و به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود. این معنا را با نقل قولی از گاندی برجسته می‌کند: «وفاداری عمیق به حقیقت، یگانه توجیه وجود ماست؛ همه فعالیت‌های ما باید بر حقیقت متمرکز باشد.»

کتاب از همان آغاز یادآور می‌شود که اگر حقیقت در ذهن، زبان و عمل یکپارچه حضور نداشته باشد، مقاومت بی‌خشونت تهی می‌شود و در برابر فشار دوام نمی‌آورد. به همین دلیل، نویسنده بر اصولی بنیادین پافشاری می‌کند: پایبندی کامل به حقیقت، نافرمانی از قوانین ناعادلانه، خودداری از همکاری با نظام‌های سرکوبگر، پذیرش رنج و فداکاری، و پرهیز از خشونت و نفرت؛ حتی نسبت به دشمنان. به باور او، عدم خشونت فقط یک تاکتیک یا استراتژی نیست، بلکه شیوه‌ای از بودن است که نیرو می‌آفریند و مانع قدرت‌پرستی می‌شود.

در بخش دوم، کتاب از عرصه اخلاق به سیاست می‌پردازد. احمدی با الهام از جین شارپ، متفکر امریکایی قرن بیستم و از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان «مقاومت عاری از خشونت»، نشان می‌دهد که قدرت سیاسی امری ذاتی در دست حکومت نیست، بلکه بر پایه اطاعت و همکاری مردم ساخته می‌شود. گاندی هم در همین چارچوب تاکید می‌کرد: «صد هزار سرباز بریتانیایی نمی‌توانند سیصد و چهل میلیون هندی را کنترل کنند، اگر آن مردم همکاری نکنند.» احمدی توضیح می‌دهد که اطاعت و همکاری سوخت ماشین قدرت‌اند و اگر این سوخت قطع شود، دستگاه سرکوب از کار می‌افتد.

اما چگونه می‌توان این اصل را به عمل موثر تبدیل کرد؟ کتاب با صراحت پاسخ می‌دهد: حقیقت در اندیشه، گفتار و عمل یعنی نپذیرفتن بی‌عدالتی، به قیمت جان و ترجمه این نپذیرفتن به نافرمانی مدنی و عدم همکاری. احمدی می‌نویسد: «هیچگاهی و لو به قیمت جان مان، در برابر بی‌عدالتی سکوت نکنیم و از قوانین و نظام غیر عادلانه اطاعت نکرده و با آن همکاری نکنیم. این همان اصل نافرمانی مدنی است که گاندی آن را با انضباط و دقت به کار گرفت.»

از نظریه تا عمل؛ چگونه مقاومت بی‌خشونت جان می‌گیرد؟

کتاب، مانند هر اثر جدی، به پژوهش‌های میدانی هم می‌پردازد؛ به‌ویژه به تحقیقات اریکا چنووث، نویسنده کتاب «جنبش‌های مدنی»، و همکارانش که صدها کمپین قرن اخیر را بررسی کرده‌اند. بر بنیاد آمارها، از سال ۱۹۰۰ تا ۲۰۱۹، بیش از ششصد قیام انقلابی در جهان رخ داده که حدود نیمی از آن‌ها عاری از خشونت بوده است. کارنامه‌ها نشان می‌دهند جنبش‌های بی‌خشونت نزدیک به ۴۶ درصد موفق بوده‌اند، در حالی که جنبش‌های مسلحانه تنها حدود ۲۰ درصد به موفقیت رسیده‌اند. این تفاوت در هزینه‌ها نیز چشمگیر است: راهبرد بی‌خشونت بیش از ۲۰ برابر تلفات کمتر داده و در سه سال به نتیجه رسیده، در حالی که مسیر مسلحانه میانگین نه سال طول کشیده است.

احمدی با اشاره به تجربه‌های جدید هشدار می‌دهد که حکومت‌های اقتدارگرا روش‌های کنترل اعتراضات مردمی را از یکدیگر می‌آموزند و به اشتراک می‌گذارند. همین واقعیت، ضرورت سازماندهی شبکه‌ای گسترده، ایجاد ائتلاف‌های بزرگ، آموزش و برنامه‌ریزی منسجم و در نهایت بسیج هرچه بیشتر گروه‌های متنوع مردم را دوچندان می‌کند. او یادآور می‌شود که مشارکت وسیع و متنوع، همراه با پایبندی به اصول عدم خشونت و تداوم مبارزه در برابر سرکوب، می‌تواند در تغییر وفاداری ستون‌های قدرت نقشی تعیین‌کننده داشته باشد. این نکته بارها در متن برجسته می‌شود تا نشان دهد انضباط، آموزش و تنوع تاکتیکی فقط شعار نیستند، بلکه ابزارهایی حیاتی برای زنده نگه داشتن جنبش‌اند.

وقتی بحث به کشورهایی با تبعیض ساختاری می‌رسد، کتاب از اخلاق به حوزه عدالت نزدیک‌تر می‌شود. احمدی با صراحت به «آپارتاید مذهبی و جنسیتی» در افغانستان اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که چگونه زنان از جایگاه «غایت بالذات» بودن خارج شده‌اند. او تبعیض سیستماتیک علیه زنان را نه صرفاً نقض عدالت، بلکه شکستن کرامت انسانی می‌داند. در این چارچوب، دختری که در زیر سلطه طالبان می‌خواهد درس بخواند یا فعالیت اجتماعی کند، در مدار حقوق بنیادین قرار دارد، نه در دایره امتیازات بخشیده‌شده قدرت. این فصل‌ها علاوه بر بار عاطفی، تحلیلی روشن هم دارند: نشان می‌دهند مقاومت در چنین شرایطی فقط سیاست‌ورزی نیست، بلکه دفاع از کرامت انسانی است.

کتاب وعده نسخه آماده نمی‌دهد. احمدی با ارجاع به شارپ تأکید می‌کند که هیچ الگوی جهانی مشترکی برای تغییر وجود ندارد و هر کشور باید راهبرد ویژه خود را طراحی کند؛ مشخص کند چه ابزارهایی در دسترس است، اختلاف‌ها چگونه مدیریت می‌شوند و برنامه استراتژیک چگونه شکل می‌گیرد.

منازعه دوامدار افغانستان و گذار به دموکراسی

کتاب در ادامه بر «شرط‌های لازم» تأکید می‌کند، نه فقط بر «امید» یا «اعتراض». احمدی توضیح می‌دهد که در بافت‌هایی مانند افغانستان، بدون اجماع بر سر یک چارچوب حقوقی و سیاسی مشترک و همه‌شمول، سازوکار مقاومت فعال نمی‌شود. تنها با چنین اجماعی می‌توان رهبری شبکه‌ای ریشه‌دار در سراسر جامعه ایجاد کرد. در عمل، این به معنای آن است که نهادهای مدنی، صنفی، فرهنگی و دینی—با تفاوت‌هایشان—اگر در حداقل اهداف به توافق برسند و همگی بر عدم همکاری با نظم تبعیض‌آمیز پایبند بمانند، بستر اجتماعی لازم برای گسترش نافرمانی عمومی شکل می‌گیرد. در غیر این صورت، هر اعتراض پراکنده‌ای به‌سرعت فرسوده می‌شود.

احمدی توضیح می‌دهد که افغانستان گرفتار نوعی «منازعه دوامدار اجتماعی» است؛ منازعه‌ای ریشه‌دار در نیازهای اساسی که ساختارهای موجود نه تنها آن‌ها را برآورده نمی‌کنند، بلکه سرکوب می‌نمایند. چون این نیازها قابل معامله نیستند، بدون اصلاح ساختارهای مانع، منازعه حل نمی‌شود. او می‌گوید نخست باید بپذیریم منازعه افغانستان از همین نوع است. سپس اهداف و نیازهای همه طرف‌ها روشن شود، حتی اهداف مشروع طالبان و گروه‌های مشابه، تا بتوان با آن‌ها وارد گفت‌وگو شد و به راه‌حل رسید.

به باور نویسنده، گام بعدی، تکیه بر «خرد جمعی دموکراتیک» است. دموکراسی و صلح پایدار زمانی شکل می‌گیرد که جامعه عقلانی‌تر شود و اختلافات قومی، زبانی و ملی را از راه گفت‌وگو و نهادهای قانونی حل کند. به همین دلیل، رشد این خرد جمعی باید از اهداف اصلی مبارزه بی‌خشونت باشد. از نظر نهادی، کتاب بر تدوین «برنامه انتقال به دموکراسی پایدار» و قانون اساسی دموکراتیک تأکید دارد؛ قانونی که قدرت را هم در سطح مرکز و هم میان مرکز و مناطق توزیع کند، حتی تا حد خودمختاری محلی. به عقیده نویسنده، این تقسیم قدرت تضمینی برای جلوگیری از بازتولید دیکتاتوری است.

خشم پراکنده؛ کنشی سنجیده

احمدی بارها تأکید می‌کند که قدرت جمعی، تا زمانی که در قالب مقاومت مدنی سازمان نیابد، بالقوه باقی می‌ماند و به قدرت بالفعل بدل نمی‌شود. اما وقتی سازمان پیدا کند، حتی راه صلح پایدار را هموار می‌سازد، زیرا زبان خشونت را از سیاست کنار می‌زند و امکان گفت‌وگو و درک متقابل را افزایش می‌دهد. احمدی تاکید می‌کند در کشوری مانند افغانستان، با مقاومت عاری از خشونت، خشم‌های پراکنده می‌توانند به کنشی سنجیده و منضبط برای تغییر تبدیل شوند.

از نظر سبک نگارش، متن احمدی دو امتیاز مهم دارد: نخست آنکه گرفتار قدیس‌سازی گاندی نمی‌شود و نقدها را هم بازتاب می‌دهد؛ دوم آنکه اخلاق مقاومت را به روش‌شناسی مقاومت پیوند می‌زند. این رویکرد هم مخاطب فلسفی را جدی می‌گیرد و هم خواننده عمل‌گرا را بی‌پاسخ نمی‌گذارد. وقتی می‌گوید «عدم خشونت بعدی از وجود است نه صرفاً تاکتیک»، معنایش خاموش‌کردن عمل نیست، بلکه دعوت به انضباط و مداومت است. اگر حقیقت در اندیشه و عمل جاری نشود، هدف به ابتذال می‌افتد و وسیله را آلوده می‌کند؛ و اگر این انضباط در نهادها و شبکه‌های اجتماعی ریشه نگیرد، مشارکت گسترده نیز هرگز شکل نمی‌گیرد.

به همان اندازه مهم است که احمدی خواننده را از دام نفرت دور می‌کند. او بر تفکیک میان شخص ستمگر و عمل ستم تأکید دارد؛ نکته‌ای که فقط یک لطافت اخلاقی نیست، بلکه ابزاری راهبردی است تا زبان جنبش روشن بماند و دستاویزی برای سرکوب فراهم نشود.

در بخش‌هایی که به جوامع اقتدارگرای مذهبی اشاره می‌کند، می‌توان پیوند عدالت و کرامت را بهتر درک کرد. وقتی قانون فرد را از جایگاه انسانی‌اش پایین می‌آورد، مقاومت نه انتخابی اخلاقی، که تکلیفی ضروری می‌شود. و زمانی که قانون آزادی‌های بنیادین زنان را نشانه می‌گیرد، مقاومت به سلاح اخلاقی جامعه برای دفاع از خود بدل می‌شود. احمدی با نام بردن از «آپارتاید علیه زنان در افغانستان»، همین ضرورت را برجسته می‌سازد و نشان می‌دهد که منطق کرامت انسانی می‌تواند در برابر هر شکل از انسانیت‌زدایی ایستادگی کند. این فصل‌ها ارزش دیگری هم دارند: با مخاطب دینی نیز سخن می‌گویند و با ساختن زبان اخلاقی مشترک، راه گفت‌وگو را جایگزین ستیز هویتی می‌کنند.

فراتر از تغییر حاکم

کتاب در پایان افق را فراتر از «سرنگونی حاکم» می‌برد. نشان می‌دهد که مقاومت مدنی تنها ابزار تغییر حاکم نیست، بلکه راهی برای بازسازی قرارداد اجتماعی و ساختن آینده‌ای پایدار است. برای افغانستان، این نکته بسیار کلیدی است؛ زیرا تجربه‌ی چند دهه گذشته ثابت کرده که صرف کنار زدن یک گروه یا رژیم، اگر به نهادهای پاسخ‌گو و قواعد روشن رقابت سیاسی منجر نشود، در نهایت به بازگشت اقتدارگرایی و خشونت می‌انجامد.

نویسنده با بهره‌گیری از پژوهش‌های جهانی، از جمله کار جاناتان پینکنی، استاد دانشگاه در امریکا، بر این نکته تأکید دارد که موفقیت مقاومت بی‌خشونت تنها زمانی پایدار است که شبکه‌هایی که پیش‌تر نافرمانی را ممکن ساخته‌اند، پس از تغییر نیز به نهادهایی برای پاسخ‌گو کردن قدرت تبدیل شوند. احمدی همچنین هشدار می‌دهد که سرکوب لزوماً شکست جنبش را رقم نمی‌زند. مثلا اگر جنبش‌های مردمی در افغانستان بتوانند پرهیز از خشونت را حفظ کنند و روایت اخلاقی خود را تقویت نمایند، خشونت حاکمان می‌تواند نتیجه‌ای معکوس بدهد و هزینه‌ی سیاسی و اجتماعی سرکوب را بالا ببرد. تجربه‌های معاصر نشان داده که جنبش‌ها حتی در برابر «سرکوب هوشمند» نیز می‌توانند تاکتیک‌های تازه‌ای بیابند. نویسنده رسیدن مردم افغانستان به یک «راهبرد جامع» را در گرو سه شرط می‌داند: نخست، پیوند اعتراض‌های قانونی و انضباطِ بی‌خشونتی با یک برنامه‌ی سیاسی روشن؛ دوم، انتقال قدرت بر پایه‌ی قانون اساسی دموکراتیک که توزیع قدرت را هم در مرکز و هم در مناطق تضمین کند و از بازتولید انحصار جلوگیری نماید؛ و سوم، بازتعریف فراگیر هویت ملی همراه با بی‌طرفی دولت در حوزه‌های زبانی و فرهنگی و شکل‌گیری ائتلاف‌های گسترده‌ی اجتماعی.

جمع‌بندی کتاب برای مخاطب درگیر مسایل افغانستان روشن است: مقاومت مدنی تنها لحظه‌ای گذرا برای تغییر حاکم نیست، بلکه روندی است برای ساختن جامعه‌ای که در آن اختلاف‌ها از مسیر قانون و نهادها حل می‌شوند. این مسیر زمانی به نتیجه می‌رسد که از همان آغاز، اخلاق با سیاست پیوند بخورد، بسیج اجتماعی به نهادهای پایدار تبدیل شود، قدرت به‌طور واقعی توزیع گردد و هویت ملی به‌شکل فراگیر بازسازی شود.

زنان افغانستان در عرصه بین‌المللی برای محاکمه عاملان تبعیض نظام‌مند در کشور پیشرفت‌هایی داشته‌اند که امید شناسایی آپارتاید جنسیتی را تقویت کرده است. در جریان چهار سال گذشته به موازات سرکوب و تبعیض سازمان‌یافته علیه زنان توسط طالبان، مدافعان حقوق بشر و فعالان حوزه زنان نشست‌های مختلفی را در خارج از کشور برای مقابله با رفتار طالبان برگزار کرده‌اند.

من در بسیاری از این نشست‌ها شرکت کرده‌ام و تمام شرکت‌کنندگان این مجالس از ضرورت شناسایی آپارتاید جنسیتی و محاکمه سران طالبان به عنوان ناقضان بی‌نظیر حقوق بشر دفاع کرده‌اند.

برگزاری این نشست‌ها نمی‌گذارد زخم عمیق زنان افغانستان ناشی از تبعیض فراموش شود و سوءرفتار حکام کنونی با میلیون‌ها نفر تحت عنوان اسلام و فرهنگ، عادی‌سازی شود.

در واقع سیاست‌های گروه حاکم نه تنها زنان را از عرصه‌ عمومی حذف کرده که به شکلی نظام‌مند کوشیده است حضور آنان را از حیات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور محو کند تا تسلط این گروه بر افغانستان کور و بسته، آسان‌تر شود.

تعطیلی مکاتب دخترانه و محرومیت زنان از رفتن به دانشگاه‌، ممنوعیت کار زنان در اکثر بخش‌های دولتی و خصوصی، منع حضور آنان در پارک‌ها، حمام‌های عمومی و باشگاه‌های ورزشی و وضع مقرراتی که عملاً زنان را به حصرخانگی سوق داده است، مهمترین اقدامات تبعیض‌آمیز طالبان اند.

بیشترین فرمان‌های هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، نه برای توسعه و رفاه کشور بلکه در جهت راندن زنان به حاشیه صادر شده است. رهبر طالبان از میان بیش از ۸۰ فرمان، ۵۴ فرمان را به محدودیت زنان اختصاص داده است.

از این جهت، سیاست‌ نظام طالبان با تعریف آنچه باید «آپارتاید جنسیتی» در حقوق بین‌الملل تثبیت شود، همخوانی دارد. آپارتاید به سیستمی اطلاق می‌شود که بر پایه نژاد یا جنسیت استوار است و گروهی از مردم را از حقوق اساسی و انسانی آنها محروم می‌کند. تبعیض نژادی در افریقای جنوبی جنایت علیه بشریت شناخته شد و در افغانستان امروز نیز زنان و دختران قربانی اصلی چنین سیستمی هستند.

اندک اندک اعضای جامعه جهانی از مفهوم آپارتاید جنسیتی در افغانستان استفاده می‌کنند.

اخیرا صدای زنان افغانستان در جهت شناسایی آپارتاید جنسیتی مورد حمایت برخی کشورها قرار گرفت.

در چند رویداد جانبی سازمان ملل در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، کشورهایی مانند ایسلند، ایالات متحده، بریتانیا و مکسیکو به همراه سیاست‌گذاران و کارشناسان حقوقی برای هماهنگی تلاش‌ها در این زمینه گردهم آمدند.

نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در آخر ماه سپتامبر آغاز می‌شود و انتظار می‌رود تلاش‌ها برای شناسایی آپارتاید جنسیتی شدت یابد.

هرچند بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی و غیردولتی فعالانه برای به رسمیت شناختن آپارتاید جنسیتی در افغانستان تلاش می‌کنند، اما به جز از صدور حکم بازداشت رهبر و قاضی‌القضات طالبان توسط دادگاه کیفری بین‌المللی، پیشرفت بزرگتری حاصل نشده است.

نگارنده معتقد است که سازمان‌هایی مانند عفو بین‌الملل، دیده‌بان حقوق بشر و کمپین پایان دادن به آپارتاید جنسیتی به کمک کشورهای حامی حقوق بشر، می‌توانند بار دیگر مبارزه برای شناسایی آپارتاید جنسیتی را امسال در نیویارک تقویت کنند.

ما زنان افغانستان نیز باید ائتلاف رو به رشد از کشورها، نهادهای سازمان ملل و سازمان‌های جامعه مدنی را شکل بدهیم تا رسمیت شناختن آپارتاید جنسیتی در قوانین بین‌المللی برای پاسخگو کردن طالبان در صدر برنامه قرار گیرد و یک چارچوب حقوقی منظم برای رسیدگی به نقض سیستماتیک حقوق بشر علیه زنان و دختران در افغانستان، ارایه شود.

ما با وجود تهدید زندان، شکنجه، مرگ و تشدید محدودیت‌ها از نخستین روزهای بازگشت طالبان، هرگز تسلیم نشدیم.

زنان چه سختی‌ها کشیدند تا سنگ‌بنای مبارزه مدنی علیه طالبان را بنیاد گذاشتند. از اعتراضات خیابانی تا تجمعات نمادین در مجامع بین‌المللی و کارزارهای آنلاین، حرکت‌های اعتراضی در خانه و استفاده از رسانه برای بازتاب طنین اعتراض خود گواه این ایستادگی در تاریک‌ترین شرایط است. اکنون جهان صدای ما را شنیده است و زمان اقدام فرارسیده است.

ما شاهد آپارتاید جنسیتی بزرگ در کشور هستیم که بیش از ۲۰ میلیون زن را قربانی کرده است. ما خواهان صدور حکم بیشتر برای رهبرانی هستیم که معتقدند آپارتاید جنسیتی، در دین و فرهنگ افغانستان نهادینه شده است. این تفکر نیز نفرت‌پراکنی علیه دین و فرهنگ افغانستان قملداد می‌شود.

به عنوان یک زن افغانستان باور دارم که راه مبارزه برای برابری و عدالت دشوار و طولانی است و پیروزی در این مسیر تنها با اتحاد ملی و فراملی زنان امکان‌پذیر خواهد بود.

از تمام زنان جهان می‌خواهم که در کنار هم بایستند. این مبارزه تنها برای زنان افغانستان نیست، بلکه برای همه‌ دختران و زنانی است که می‌خواهند آزاد و برابر زندگی کنند. آینده‌ عاری از تبعیض جنسیتی تنها زمانی ساخته خواهد شد که ما در سطح جهانی همبستگی نشان دهیم و از یکدیگر حمایت کنیم.

این تصویر به طور گسترده در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. نشر این تصویر در مقطعی که افغانستان درگیر فروپاشی بود، خشم بسیاری از افغان‌ها را برانگیخت.

فیض حمید سه روز پس از خروج آخرین سربازان امریکایی از افغانستان به کابل سفر کرد تا آنچه را «پیروزی در افغانستان» می‌خواند، جشن بگیرد. او همراه با منصور احمدخان، سفیر وقت پاکستان، در هتل سرینا در جمع خبرنگاران حاضر شد و اظهار داشت: «ما برای صلح و ثبات در افغانستان تلاش می‌کنیم.» او در پاسخ به نگرانی‌ها درباره بازگشت طالبان و آشوب در افغانستان تاکید کرد: «همه چیز خوب خواهد شد.»

این سفر در حالی انجام شد که طالبان مشغول رایزنی برای تعیین رهبری و تقسیم کرسی‌های دولتی بودند و اختلافاتی میان شبکه حقانی و طالبان قندهار بر سر تقسیم قدرت گزارش شده بود. برخی منابع از درگیری‌های داخلی در ارگ خبر می‌دادند. در این مقطع، حضور حمید در کابل باعث شد بسیاری او را «طراح کابینه طالبان» بنامند.

گزارش‌ها حاکی از آن بود که فیض حمید میان سران طالبان میانجی‌گری کرده و به حل اختلافات کمک کرده است. در آن زمان، شبکه حقانی به دلیل ورود زودهنگام به کابل و تسلط بر نهادهای دولتی، از نفوذ بیشتری نسبت به طالبان قندهاری برخوردار بود. همچنین، مقامات سابق دولت افغانستان بیشتر تمایل به همکاری با شبکه حقانی داشتند.

در حالی که بسیاری انتظار داشتند عبدالغنی برادر به عنوان رئیس‌الوزرای طالبان انتخاب شود، رسانه‌های پاکستانی از انتخاب حسن آخند به این سمت و انتصاب شماری دیگر از مقامات طالبان خبر دادند.

سفر هیئت پاکستانی به کابل همزمان با اعتراضات گسترده زنان در خیابان‌های کابل و درگیری طالبان با جبهه مقاومت ملی در پنجشیر بود. طالبان از این سفر برای اعمال فشار روانی و تبلیغاتی بر پنجشیر استفاده کردند.

حضور فیض حمید این پیام را القا کرد که پاکستان به «عمق استراتژیک» در افغانستان دست یافته است. برداشت‌ها از عمق استراتژیک پاکستان در افغانستان، ایجاد یک دولت اسلام‌گرا، طرفدار اسلام‌آباد و مخالف دهلی‌نو بوده است.

اکنون، چهار سال پس از بازگشت طالبان و سفر تاریخی فیض حمید به کابل، آیا واقعاً همان‌طور که او ادعا می‌کرد، «همه چیز خوب شد»؟ آیا پاکستان به عمق استراتژیک خود در افغانستان دست یافت؟

در نگاهی کلان، نه تنها پاکستان به اهداف استراتژیک خود در افغانستان نرسید، بلکه حضور طالبان در کابل به چالشی بزرگ برای این کشور تبدیل شد. برخلاف انتظار پاکستان، طالبان به جای همسویی کامل با اسلام‌آباد، روابط خود با دهلی‌نو را گسترش داد. گفت‌وگوهای مکرر میان وزرای خارجه هند و طالبان، واگذاری سفارت و قنسولگری‌های افغانستان به طالبان، و ارسال کمک‌های بشردوستانه هند به افغانستان، نشان‌دهنده تقویت روزافزون این روابط است.

پیروزی طالبان همچنین به گروه‌های شبه‌نظامی مخالف پاکستان، مانند تحریک طالبان پاکستان، جان تازه‌ای بخشید. این گروه در سه سال گذشته حملات بی‌وقفه‌ای علیه نیروهای امنیتی پاکستان انجام داده است. جدایی‌طلبان بلوچ نیز در در این مدت حملات گسترده‌ای را در این کشور اجرا کرده‌اند.

داعش شاخه خراسان نیز فعالیت‌های خود را در پاکستان افزایش داده و در یکی از آخرین موارد، حمله‌ای به یک تجمع سیاسی در بلوچستان ۱۵ کشته و ده‌ها زخمی بر جای گذاشت. مقامات پاکستانی معتقدند این وضعیت نتیجه مستقیم پیروزی طالبان در افغانستان است. اسلام‌آباد طالبان را به فراهم کردن پناهگاه برای گروه‌های مخالف پاکستان متهم می‌کند. اسلام‌آباد حتی طالبان را به همکاری با هند در انجام حملات انتحاری و انفجاری در خاک پاکستان متهم کرده است.

این به معنای آن است که حتا با بازگشت طالبان به قدرت به عنوان نیروی نیابتی پاکستان، مرزهای این کشور امن نشده و پاکستان همچنان دغدغه امنیتی از ناحیه افغانستان دارد. طالبان نه تنها به موضع ملی‌گرایانه ضدپاکستانی-دستکم در بیانیه‌های رسمی- لغزیده است بلکه تی‌تی‌پی را بر روابطش با ارتش و استخبارات پاکستان ترجیح داده است.

افزایش حملات شبه‌نظامیان باعث شد پاکستان برای اولین بار در ۴۰ سال گذشته تصمیم به اخراج دسته‌جمعی مهاجران افغان بگیرد. همچنان، در سه سال گذشته، ارتش پاکستان بارها پایگاه‌های تحریک طالبان پاکستان در ولایت‌های خوست، ننگرهار، پکتیا و پکتیکا را بمباران کرده است که در تاریخ افغانستان بی‌سابقه است. فقدان مشروعیت و محبوبیت طالبان در داخل و خارج از افغانستان باعث شده که پاکستانی‌ها با خیال راحت به خاک افغانستان حمله کنند.

این حملات، بی‌اعتمادی و تنش میان دو طرف را به شدت افزایش داده و روابط را به پایین‌ترین سطح خود رسانده است. افزایش فشارهای پاکستان سبب نشده است که طالبان از حمایت تحریک طالبان پاکستانی دست بردارد.

اکنون، اسلام‌آباد در تلاش است با جریان‌های مخالف طالبان ارتباط برقرار کند و قرار است نشستی با حضور مخالفان طالبان در پاکستان برگزار شود.

سرنوشت فیض حمید

فیض حمید، رئیس وقت آی‌اس‌آی در دوره نخست‌وزیری عمران خان، اندکی پس از پیروزی طالبان از قدرت برکنار شد. او ابتدا به لوای پیشاور منتقل شد و سپس به اتهام خیانت و فساد از ارتش اخراج و زندانی شد. او هم‌اکنون در بازداشت به سر می‌برد.

عمران خان، نخست‌وزیر سابق پاکستان و حامی اصلی طالبان، نیز سرنوشتی مشابه پیدا کرد و در زندانی در راولپندی محبوس است.

حکومت کنونی پاکستان معتقد است که این کشور بهای «گیلاس قهوه» جنرال سه‌ستاره در کابل را می‌پردازد. وزیر خارجه پاکستان «اشتباهات» دولت عمران خان را عامل افزایش تروریسم و چالش‌های اقتصادی این کشور می‌داند. بسیاری معتقدند ناامنی‌های اخیر و افزایش تروریسم در پاکستان نتیجه تصمیم‌های عمران خان و رئیس وقت آی‌اس‌آی است.

در واقع، برخلاف آنچه حکومت عمران خان می‌پنداشت، هیچ چیز به سود پاکستان در افغانستان پیش نرفت. طالبان برخلاف دوره اول حاکمیت خود، دیگر گوش به فرمان اسلام‌آباد نیستند. این گروه روابط محکمی با چین، روسیه و ایران برقرار کرده و فصل جدیدی از روابط را با دهلی‌نو آغاز کرده است. طالبان مستقیماً با سازمان‌های بین‌المللی تعامل می‌کند و کمک‌ها دیگر از طریق اسلام‌آباد به کابل سرازیر نمی‌شود. هم‌زمان، سیاست خارجی طالبان از اسلام‌آباد تعیین نمی‌شود.

پاکستان نه تنها به اهداف خود در افغانستان دست نیافت، بلکه افغانستان به یک دردسر بزرگ برای اسلام‌آباد تبدیل شده است. در حالی که دولت پیشین افغانستان، پاکستان را به انجام حملات انتحاری و انفجاری متهم می‌کرد، اکنون پاکستان طالبان را به چنین اقداماتی متهم می‌کند.

پاکستان با یک معما رو به‌روست و استخوان طالبان افغان در گلویش گیر کرده است. فشارها بر طالبان می‌تواند این گروه را در موضع ضدپاکستانی قرار دهد و روابط آن را با هند و کشورهای دیگر بهبود بخشد. طالبان افغان به رغم وابستگی به پاکستان، سیاست خارجی سنتی چندجانبه گرایی را در پیش گرفته است. این گروه حتا از امریکا خواسته است که سفارت خود را در کابل بازگشایی کند.

از سوی دیگر، حکومت نوبنیاد طالبان می‌تواند زیر فشارهای سیاسی و نظامی پاکستان دچار اختلاف و هرج و مرج شود. پاکستانی‌ها در گذشته نشان داده اند که به راحتی می‌توانند در میان یک گروه سیاسی اختلاف ایجاد کنند. اما، این بار نتیجه این اختلاف قدرت گرفتن داعش و جبهات مسلح مخالف طالبان در شمال و مرکز خواهد بود. چنین سناریویی همیشه برای پاکستان ترسناک و تلخ بوده است. به ویژه که هرج و مرج، طالبان پاکستانی را از قید هر نوع کنترول خارج کرده و به آن آزادی عمل می‌بخشد.

گسترش حملات طالبان پاکستانی می‌تواند دامنه درگیری و عملیات پاکستان در افغانستان را گسترش بخشد که این وضعیت پیامدهای سیاسی و نظامی پیش‌بینی ناشده و منفی دارد.

پاکستان به منظور اعمال فشار، روابط خود را با جبهات ضدطالبان بهبود بخشیده است و حتا قرار بود میزبان شماری از چهره‌های سیاسی و مدنی جدید و مخالف طالبان در اسلام آباد باشد. این تحرکات بخشی از فورمول قدیمی پاکستان برای مهار رژیم‌ها در کابل در ۴ دهه گذشته بوده است.

این تصمیم از آن جهت اهمیت دارد که خیرخواه از چهره‌های ارشد و از بنیان‌گذاران رژیم طالبان به شمار می‌رود و همکاری نزدیکی با ملا محمد عمر، بنیانگذار طالبان داشت.

خیرالله خیرخواه از ولسوالی ارغستان ولایت قندهار است. وی در بلوچستان پاکستان آموزش دینی دیده است. نزدیکی او به ملا عمر باعث شد در سمت‌های مهمی چون سخنگوی این گروه، وزیر داخله، رئیس تنظیم حوزه جنوب‌غرب و سپس والی هرات منصوب شود.

با ورود امریکا به افغانستان، خیرخواه در سال ۲۰۰۲ در پاکستان بازداشت و به نیروهای امریکایی تحویل داده شد. او در اول می همان سال به زندان گوانتانامو در کوبا منتقل شد و سیزده سال در آنجا زندانی بود. او در اول جون ۲۰۱۴، در پی تبادل با یک سرباز امریکایی، همراه با چهار مقام دیگر طالبان آزاد و به قطر منتقل شد.

دفتر دوحه و بازگشت به قدرت

در سال ۲۰۱۸، خیرخواه به عضویت دفتر سیاسی طالبان در دوحه و تیم مذاکره‌کننده این گروه با امریکا درآمد. پس از بازگشت طالبان به قدرت در کابل، او به‌عنوان وزیر اطلاعات و فرهنگ منصوب شد و هم‌زمان عضویت کمیسیون سیاسی این گروه را نیز بر عهده داشت.

منابع معتبر در کابل گفته‌اند که خیرخواه در سال‌های اخیر روابط اقتصادی نزدیکی با قطر برقرار کرده بود. به گفته یک منبع نزدیک به طالبان، «پسران خیرخواه در پروژه‌های قطری‌ها در ولایت فراه همکاری داشتند» و حتی «شیخ‌نشین‌های قطر را برای شکار پرندگان کمیاب به این ولایت می‌بردند.»

علاقه قطری‌ها به شکار در فراه از دوره جمهوریت نیز محل مناقشه سیاسی بود و چهره‌های ارشد دولتی با قطری‌ها توافقاتی داشتند و برای دریافت امتیاز مالی و شخصی با یک دیگر رقابت می‌کردند.

قطر همچنین به دنبال ایجاد شهرک‌ها و فارم‌های پرورش پرندگان کمیاب در فراه بوده است. منابع می‌گویند که احتمال می‌رود برکناری خیرخواه به این مسئله مرتبط است. شماری از اعضای خانواده خیرخواه و برخی مقامات طالبان همچنان در قطر زندگی می‌کنند.

این نکته مهم است که کشورها در درون طالبان با مقام‌های این گروه ارتباط نزدیک دارند. چنانچه، خیرخواه یکی مقام‌های نزدیک به قطر است. آیا او قربانی تردید حلقه هبت‌الله که رابطه نزدیک‌تر با ایران دارد، به روابطش با قطر شده است؟

رد پای پاکستان

برکناری خیرخواه در شرایطی صورت گرفت که روابط طالبان با پاکستان بار دیگر به سردی گراییده است. اسلام‌آباد از یک سو تلاش می‌کند نفوذ تاریخی خود بر طالبان را حفظ کند و از سوی دیگر، جلو تهدیدها از خاک افغانستان را بگیرد. تهدید ناشی از فعالیت شبه‌نظامیان برخاسته از افغانستان با گذشت هر روز افزایش می‌یابد. طوری‌که پاکستان بی‌وقفه شاهد حملات مرگبار داعش خراسان، تحریک طالبان پاکستان و جدایی‌طلبان بلوچ است.

سال گذشته، پس از حملات پاکستان به ولایات شرقی خوست، پکتیا و پکتیکا، خیرخواه شدیدترین واکنش را نشان داد. او در اظهاراتی بی‌سابقه هشدار داد مردمی که سه امپراتوری را شکست داده‌اند، از پاکستان نمی‌ترسند. او افزود: «مورچه وقتی مرگش فرا برسد، بال می‌کشد.» او به پاکستان طعنه زد که به تاریخ خود ببیند و بعد به افغانستان حمله کند.

خیرخواه نخستین مقام طالبان بود که آشکارا از تحریک طالبان پاکستان حمایت کرد. او در پاسخ به اتهامات مقامات پاکستانی مبنی بر استفاده شبه‌نظامیان از خاک افغانستان گفت: «مهمانان ما مصونیت و امنیت می‌خواهند.»

این موضع در تضاد با سایر مقامات طالبان بود که حضور تحریک طالبان پاکستان در افغانستان را انکار می‌کردند. حمایت صریح خیرخواه نشانه‌ای از بی اعتمادی و عدم همکاری طالبان با اسلام آباد در مهار شبه‌نظامیان پاکستانی است که این موضوع روابط دو طرف را بیش از پیش تیره کرده است. پاکستان چندی پیش بار دیگر خاک افغانستان را بمباران کرد و طالبان برخلاف گذشته، واکنش تندی نشان نداد و حتی از انتشار بیانیه‌های شدیدالحن نیز خودداری کرد.

عناصر خطرناک

چندی پس از اظهارات خیرخواه، آصف درانی، نماینده پیشین پاکستان، در مصاحبه‌ای یادآوری کرد که پس از ورود نیروهای بین‌المللی به افغانستان، شماری از رهبران طالبان در پاکستان بازداشت و به گوانتانامو منتقل شدند. به گفته او، «این افراد برای پاکستان بسیار خطرناک هستند.»

در میان این افراد می‌توان به عبدالسلام ضعیف، ملا فاضل، خیرالله خیرخواه، نورالله نوری، عبدالحکیم حقانی و عبدالروف خادم اشاره کرد. همچنین، عبدالغنی برادر، معاون کنونی اداره طالبان نیز در سال ۲۰۱۰ در کراچی بازداشت شد و تا ۲۰۱۸ در زندان ماند. او پس از آزادی با میانجیگری امریکا به تیم مذاکره‌کننده این گروه در دوحه پیوست.

بعید نیست که برکناری این چهره طالبان نیز زیر فشار پاکستان صورت گرفته باشد. علی‌رغم تنش در روابط طالبان با پاکستان، اسلام‌آباد همچنان با نفوذترین کشور در درون طالبان است. خانواده‌های بسیاری از مقامات ارشد طالبان همچنان در پاکستان زندگی می‌کنند.

استراتژی هبت‌الله

چهار سال پس از حاکمیت طالبان، هبت‌الله به طور مرتب می‌کوشد با جابه‌جایی مقام‌های ارشد حکومت خود، جایگاه خود را مستحکم‌تر سازد. برکناری چهره‌های باسابقه و بانفوذی چون خیرخواه، این پیام را دارد که هیچ مقام طالبان مصونیت شغلی ندارد و تصمیم نهایی همواره با رهبر این گروه است.

البته، مقام‌های ارشد طالبان ظاهراً به گرمی از کنار رفتن خود از یک منصب عالی مانند وزارت و کار در پست‌های پایین‌تر استقبال می‌کنند. آنها با توجه به تجربه جنگ‌های خونین فرماندهان احزاب جهادی در دهه نود برسر قدرت، وحدت و اطاعت مطلق از رهبر را در مرحله کنونی ترجیح می‌دهند.

خیرخواه در مراسم خداحافظی از وزارت فرهنگ گفت: «در گوانتانامو تنها آرزویم این بود که امارت اسلامی دوباره به قدرت برسد، حتی اگر خودم در خانه باشم.»

طالبان تلاش دارند این جابه‌جایی‌ها را امری عادی نشان دهند. اما تجربه نشان داده که چنین تغییراتی همیشه ساده نیست. برای نمونه، وقتی عبدالکبیر از معاونیت سیاسی ریاست‌الوزرا برکنار و به وزارت مهاجرین فرستاده شد، ابتدا مقاومت کرد و حاضر به پذیرش وظیفه جدید نبود؛ هرچند در نهایت ناچار به پذیرش تنزیل جایگاه شد. با این حال، او همچنان دفتر خود در کاخ سپیدار را حفظ کرده است.

هبت‌الله کوشیده است سیستمی چرخشی در اداره‌های طالبان ایجاد کند تا مقامات برای مدت طولانی در یک سمت باقی نمانند. با این حال، هنوز نتوانسته تغییرات مشابهی در وزارتخانه‌های کلیدی از جمله داخله، دفاع، خارجه و ریاست استخبارات اعمال کند.

وزارت اطلاعات و فرهنگ در ساختار طالبان اهمیت چندانی ندارد؛ همان‌طور که در حکومت پیشین نیز چنین بود. بسیاری از وظایف این وزارتخانه عملاً در دست اداره امر به معروف و نیروهای استخبارات طالبان است. حتی نظارت بر رسانه‌ها، دسترسی به اطلاعات و بازجویی از خبرنگاران به‌طور مستقیم توسط این نهادها صورت می‌گیرد. اما، کنار زدن چهره سابقه‌داری چون خیرخواه از این مقام پیام سیاسی مشخص به اعضای این گروه دارد.

مجله تایم روز سه‌شنبه مقاله‌ محمد حنیف، نویسنده پاکستانی را نشر کرد که در آن به بررسی روابط امریکا با فرماندهان ارتش پاکستان پرداخته شده است.

در این مقاله آمده است که در سال ۱۹۵۹، پاکستان تحت رهبری جنرالی بود که با کودتای نظامی قدرت را به دست گرفت و خود را به مقام فیلدمارشالی رساند. یکی از مهم‌ترین دلایل مشروعیت حاکمیت او، دوستی‌اش با لیندون جانسون، رئیس‌جمهور امریکا بود. تصاویر تاریخی نشان می‌دهد که ایوب خان گونه جانسون را نوازش می‌کند و جانسون حتی در خیابان‌های کراچی با راننده یک گاری صحبت دوستانه دارد.

محمد حنیف نوشت که ایوب خان درباره ماهیت این رابطه دچار تردید بود و کتابی نوشت با عنوان «دوست، نه ارباب». عنوان کتاب برگرفته از شعر محمد اقبال لاهوری بود که می‌گوید خوراکی که امریکا می‌دهد، مانع پرواز بلند ما نخواهد شد. واقعیت اما این بود که پاکستان یک کشور زراعتی با زمین‌های حاصلخیز بود و ایوب خان بیشتر از غذا، به حمایت سیاسی واشنگتن برای مهار مخالفان داخلی و نشان دادن قدرت نزد ارتش نیاز داشت.

براساس مقاله، اکنون، پاکستان عاصم منیر، دومین فیلدمارشال خود را دارد. پس از درگیری کوتاه با هند، او به این مقام ارتقا یافت و نخستین فرمانده ارتش است که بدون کودتا به ضیافت رسمی در کاخ سفید دعوت شد. دونالد ترامپ ملاقات با او را افتخار دانست و پاکستان ترامپ را برای جایزه صلح نوبل نامزد کرد.

نویسنده تایم نوشت که پاکستان همه ظواهر دموکراسی را دارد: پارلمان، نخست‌وزیر، قوه قضاییه و رسانه‌های پرسروصدا. اما پس از زندانی شدن عمران خان، ارتش تصمیم‌گیرنده اصلی است. به همین دلیل، امریکا همیشه بیشتر با ارتش و فرماندهان آن تعامل دارد تا با رهبران ملکی حکومت.

نویسنده نوشت که تجربه گذشته نشان داده است که حتی دیکتاتورهایی مانند ضیاءالحق و مشرف، وقتی برای امریکا در جنگ سرد یا جنگ با القاعده مفید بودند، از حمایت واشنگتن برخوردار شدند. ضیاءالحق در مقابله با شوروی در خدمت امریکا بود. او پایگاه‌هایی برای رصدکردن تحرکات شوروی در اختیار امریکا قرار داد.

پرویز مشرف، دیکتاتور نظامی دیگر پس از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، همکاری کامل با امریکا در افغانستان داشت و پایگاه‌های هوایی پاکستان را در اختیار نیروهای امریکایی گذاشت و برخی فرماندهان طالبان به شمول سفیر این گروه را به امریکا تحویل داد.

نویسنده باور دارد که ارتش پاکستان امروز کشور را در وضعیت خفقان آوری نگه داشته است. جنرالان ارتش می‌توانند حزب حاکم را انتخاب کنند، اپوزیسیون را مهار بزنند، انتخابات و دادگاه‌ها را کنترول کنند. با این حال، ارتش هنوز یک «شغل جانبی» محکم دارد: سربازی. در درگیری‌های اخیر با هند، عملکرد سریع و آماده‌باش آن‌ها تحلیلگران بین‌المللی را شگفت‌زده کرد.

به نوشته تایم، با این وجود، محبوبیت ارتش در داخل پایین است. حتی یک پیام ساده «السلام علیکم» در شبکه‌های اجتماعی از سوی روابط عمومی ارتش با سیل توهین‌ها روبه‌رو می‌شود. مردم به وعده‌های کشف «ذخایر عظیم نفتی» و روابط استراتژیک با امریکا بی‌اعتماد شده‌اند.

در پایان مقاله آمده است که تنها کافی است گوگردی روشن شود تا پیوند حاکمان پاکستان با اربابان شان در واشنگتن محک زده شود. یکی از فعالان سیاسی می‌گوید: «اگر خواسته‌های ما را نپذیرید، این گوگرد را به پرچم امریکا می‌زنیم و عکسش را می‌گیریم؛ آن وقت خواهیم دید امریکا واقعاً درباره شما چه فکر می‌کند.»

نویسنده در پایان پرسیده است: دوست؟ ارباب؟ یا همان متحد قدیمی و دغل‌بازی که هنوز توان شکار دارد؟