پس از کشمکشهای مرزی طالبان و پاکستان در ماه گذشته، دو طرف به آتشبسی فوری تن دادند و گفتوگوهایی را برای تنظیم سازوکار اجرایی و نظارتی آن آغاز کردند. اما از همان ابتدا هشدار وزیر دفاع پاکستان که اگر مذاکرات بینتیجه بماند «جنگ آشکار» در پیش است، آینده این آتشبس را مبهم ساخت.
این آتشبس با وساطت قطر اتفاق افتاد و مقرر شد جزئیات فنی آن در استانبول پیگیری شود. جوهر اختلافات، موضوع تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) است که مقامات پاکستانی، طالبان افغانستان را متهم به میزبانی و حمایت از این گروه میکنند. حملات پاکستانیها به قلب کابل تقریبا واضح ساخت که پاکستانیها موضوع تیتیپی را جدی گرفتهاند.
در دور دوم گفتوگوها در استانبول، گزارشهایی منتشر شد که طالبان حضور تیتیپی در خاک افغانستان را نمیپذیرد. تیتیپی، که از سال ۲۰۰۷ بهعنوان یکی از اصلیترین گروههای شورشی ضدپاکستانی شناخته میشود، در سال ۲۰۲۲ با میانجیگری طالبان وارد گفتوگویی کوتاه با اسلامآباد شد، اما آن روند زود فروپاشید. تجربه نشان داد این گروه حتا انعطاف اندکی در برابر خواستههای پاکستان ندارد و ساختار چندپارهاش هرگونه نظارت را دشوار میسازد. از همین منظر، انکار طالبان از حضور تیتیپی در افغانستان شاید بازتاب همان بیباوری به امکان مهار و تغییر رفتار این گروه باشد. یعنی نوعی فاصلهگذاری سیاسی برای پرهیز از مسئولیتی که تحققش در عمل برای طالبان افغانستان دشوار است.
در نتیجه، تفاوت دیدگاه میان دو طرف ریشهای و عمیق است. طالبان با انکار مسئولیت مستقیم، میکوشد از پیامدهای عملی مهار تیتیپی دور بماند و اسلامآباد مهار همین گروه را شرط اصلی دوام آتشبس میداند.
ظاهرا برای پاکستان، مهار تیتیپی و جلوگیری از استفاده از خاک افغانستان علیه آن اولویت مطلق است. ارتش و نهادهای امنیتی این کشور پس از موج حملات خونبار در ایالت خیبرپختونخوا تحت فشار افکار عمومیاند و هر شکست تازه در آتشبس هزینه سیاسی برای اسلامآباد دارد.
راه حلها
تجربه هند و پاکستان در سالهای ۲۰۰۳ و ۲۰۲۱ نشان میدهد حتی توافقی حداقلی نیز میتواند ثبات نسبی ایجاد کند، به شرط آنکه دو طرف ثبت و رسیدگی به نقضها را منظم و واقعی انجام دهند. در آن زمان مدیران کل عملیات نظامی دو کشور هر هفته تماس گرفتند و گزارشهای مشترک منتشر کردند؛ همین تداوم ارتباط، مانع بازگشت به چرخه درگیری شد. اما تفاوت میدان افغانستان و پاکستان در حضور گروههای مسلح غیردولتی است؛ عاملی که کنترول آتشبس را دشوارتر و شکنندگی آن را بیشتر میکند. از همین رو، کارشناسان پیشنهاد کردهاند برای این پرونده یک سازوکار ویژه و جداگانه برای نظارت بر فعالیت گروههای غیردولتی طراحی شود.
طالبان به خوبی میداند که پیوندهای ایدئولوژیک، قومی و خویشاوندی میان دو گروه بهسادگی گسستنی نیست. البته پاکستانیها نیز این موضوع را به خوبی درک میکنند. تیتیپی شبکهای پراکنده است و بسیاری از فرماندهانش در نواحی مرزی افغانستان تردد دارند؛ همین امر، مرز میان ادعا و واقعیت را مبهم میسازد.
برای اثبات فاصلهگیری واقعی، باید شاخصهای عینی وجود داشته باشد. قطعا پاکستان به چیزی کمتر از «تحویل افراد مشخصِ مورد مطالبه» به اسلامآباد، تعطیلی کمپهای شناختهشده، مسدود شدن مسیرهای تدارکاتی و کاهش محسوس حملات راضی نخواهد شد. تا زمانی که چنین نشانههایی دیده نشود، هر سخنی در این باره صرفاً موضعگیری سیاسی خواهد بود. طالبان اگر بخواهد آتشبس را جدی و پایدار نگه دارد، ناگزیر است در این زمینه گامهایی روشن و قابل سنجش بردارد.
از طرفی هم قطر و ترکیه با برعهدهگرفتن میانجیگری، اعتبار دیپلوماتیک خود را در آزمون گذاشتهاند. برای آنها موفقیت این آتشبس نشانه کارآمدی دیپلوماسی و ابزار نفوذ منطقهای محسوب میشود. چین با دغدغههای اقتصادی و امنیتی در کریدور گوادر–کابل، ایران با نگرانی از موج پناهجویان و ناامنی مرزهای جنوبغربی، و امریکا با نگاه بازگشت به بگرام و موضوع ضد تروریزم، همگی تحولات را از نزدیک دنبال میکنند.
سناریوهای محتمل
در کوتاهمدت، سه مسیر محتمل است:
سناریوی تثبیت: امضای متن نظارت، کاهش محسوس نقضها، و آغاز گزارشهای ماهانه در این صورت آتشبس میتواند به همکاری مرزی محدود بینجامد.
سناریوی شکننده: آتشبس پابرجاست اما نقضهای پراکنده، روایتهای متناقض و کندی مذاکرات ادامه دارد.
سناریوی شکست: بازگشت حملات، فروپاشی کانالهای تماس و افزایش هزینههای انسانی. محرک این شکست، میتواند حمله بزرگ منتسب به تیتیپی یا حادثه مرزی پرتلفات باشد.
به این ترتیب، محتملترین سناریو، در فضایی که حتا یک حمله تیتیپی میتواند به معنای پایان توافق از سوی پاکستان در نظر گرفته شود، سناریوی شکست است، مگر اینکه پاکستان با این موضوع کنار بیاید، زیرا تفاوت دیدگاه میان دو طرف در حدی است که حتا در تعریف «گروههای تروریستی» دیدگاه واحد ندارند.
اما با گذشت نزدیک به چهار ماه از اقدام روسیه که برای شماری از کشورها غافلگیرکننده بود، هیچ کشوری از جمله کشورهای همسو با روسیه به ویژه آسیای میانه رویکرد مسکو را دستکم در قبال طالبان دنبال نکردند و از به رسمیت شناسی اداره طالبان خودداری کردند.
وزارت خارجه روسیه آن زمان هدف از به رسمیت شناسی اداره طالبان را تسریع همکاریها در حوزههای مختلف عنوان کرد. نماینده ویژه روسیه برای افغانستان در توضیح این همکاریها گفت که مسکو به دلیل همکاری در زمینه تروریسم، قاچاق مواد مخدر و گسترش همکاریهای اقتصادی، اداره طالبان را به رسمیت شناخته است.
صرفنظر از اهداف و دلایل روسیه، چرا کشورهای دیگر اداره طالبان را به رسمیت نشناختند؟
مقام ارشد امنیتی قرغیزستان به این سوال پاسخ داده است. باکتیبک بکبولوتوف، دبیر شورای امنیت قرغیزستان چند هفته پس از به رسمیت شناسی اداره طالبان توسط روسیه، گفت اقدام مسکو به این معنا نیست که سایر کشورها هم «به زودی» طالبان را به رسمیت بشناسند.
قرغیزستان سالهای متمادی تحت نفوذ اتحاد جماهیر شوروی بود و اکنون متحد استراتژیک روسیه محسوب میشود.
طالبان برای به رسمیت شناسی دست به دامان کشورهای مختلف دراز کرده و مقامهای طالبان بارها از تمایل شان برای برقراری روابط با امریکا سخن گفتهاند.
طالبان در ابتدا معتقد بود که تصمیم روسیه برای بهرسمیت شناسی اداره طالبان، تأثیرات مثبتی در سطح منطقهای و جهانی خواهد داشت و به سرمایهگذاران اطمینان میدهد تا در افغانستان سرمایهگذاری کنند.
حکم بازداشت رهبران طالبان
یک هفته پس از به رسمیت شناسی طالبان توسط روسیه، دیوان کیفری بینالمللی در ۱۷ سرطان حکم بازداشت هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان و عبدالحکیم حقانی، رئیس قوه قضاییه اداره طالبان را به اتهام «جنایت علیه بشریت» صادر کرد.
این اقدام مورد استقبال کشورهای غرب، زنان افغان، مخالفان طالبان و سازمانهای حقوق بشری قرار گرفت.
به رسمیت شناسی طالبان توسط روسیه که رئیسجمهورش با حکم مشابه رهبران طالبان مواجه است، بیش از هر زمانی اداره طالبان را از احتمال شناسایی دور و بر گزارشهای نقض حقوق بشری در افغانستان مهر تایید زد.
شرایط به رسمیتشناسی اداره طالبان
طالبان میگوید شرایط به رسمیت شناسی بینالمللی را فراهم کرده است. خیرالله خیرخواه، وزیر پیشین اطلاعات و فرهنگ طالبان، گفته بود که امنیت در افغانستان برقرار شده، تولید مواد مخدر و فساد ریشهکن شده است. او این دستاوردها را به عنوان شرایط لازم برای به رسمیت شناسی اداره طالبان مطرح کرده بود.
با این حال، شرایط جامعه جهانی برای به رسمیت شناسی اداره طالبان، چیزی فراتر از روایتهای مقامهای طالبان است.
طالبان از طریق جنگ و خشونت قدرت را قبضه کرده و پس از تسلط بر کشور، حقوق بشر به ویژه حقوق زنان را به طور فاحش نقض کرده است.
طالبان جریانهای سیاسی و گروههای اجتماعی را از ساختار حذف کرده است؛ مسالهای که بسیاری از مخالفان، طالبان را به تحکیم «حکومت تک قومی» متهم میکنند.
رعایت حقوق بشر، تشکیل حکومت فراگیر، قانون اساسی و پایبندی افغانستان به تعهدات بینالمللی از جمله پیشزمینههای به رسمیت شناسی اداره طالبان شناخته شدهاند.
طالبان در جریان بیش از چهار سال گذشته در مورد شرایط کشورها مقاومت کرده و هرگونه درخواست برای اصلاحات را مداخله در امور اداره خود میداند.
تاثیر عملی به رسمیت شناسی توسط روسیه
بهرغم آنکه روسیه طالبان را به رسمیت شناخته است، اما امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان در آخرین نشست فرمت مسکو با مجوز شورای امنیت سازمان ملل به روسیه سفر کرد.
برخی کارشناسان معتقدند که اقدام روسیه تبلیغات سیاسی بود و تاثیر عملی فوری برای طالبان نداشته است.
وزیر خارجه طالبان گفته با کشورهای مختلفی تعامل دارد و سطح روابط آنها مانند یک دولت قانونی و مشروع است.
کشورهای منطقه روابط اقتصادی نزدیکی با طالبان دارند، اما این تعامل در سطح اقتصادی و ناشی از نگرانیهای امنیتی به شمار رفته است.
این گفتوگوها در پی درگیریهای بیسابقه اخیر برگزار میشود که دهها کشته از هر دو طرف بر جای گذاشت و روابط طالبان و پاکستان را به بحران عمیقی فرو برد. بمبارانهای هوایی پاکستان در کابل و چند ولایت دیگر، جان غیرنظامیان را نیز گرفت و خطر یک جنگ فرسایشی و گسترده در امتداد مرزها را افزایش داد. هر دو طرف یکدیگر را به تشدید تنش متهم میکنند.
به نظر میرسد گفتوگوهای دوحه بر محور حمایت طالبان از تحریک طالبان پاکستان، فعالیت جداییطلبان بلوچ، نفوذ هند در افغانستان و استفاده گروههای شبهنظامی از خاک افغانستان متمرکز باشد.
این مذاکرات در فضایی از بیاعتمادی عمیق میان دو طرف برگزار میشود. پیش از آغاز نشست، پاکستان اعلام کرد که روابط میان دو کشور هرگز به حالت عادی بازنخواهد گشت. این نخستین بار نیست که دو طرف درباره مسئله تحریک طالبان پاکستان مذاکره میکنند.
خواجه آصف وزیر دفاع پاکستان گفته است که طی چهار سال گذشته، اسلامآباد ۸۳۶ یادداشت اعتراضی در مورد تهدیدهای ناشی از خاک افغانستان به طالبان فرستاده است. او همچنین افزود که دیگر هیچ هیأتی از پاکستان به کابل نخواهد رفت.
در چهار سال اخیر، وزیر خارجه پاکستان چهار بار، وزیر دفاع و رئیس استخبارات این کشور دو بار، مشاور امنیت ملی یک بار و نماینده ویژه پنج بار برای گفتوگو با طالبان به کابل سفر کردهاند. افزون بر این، هشت نشست کمیته هماهنگی و ۲۲۵ جلسه مرزی میان دو طرف برگزار شده است. با وجود این، هیچ نتیجه ملموسی از این مذاکرات بهدست نیامده است.
کاهش تنش یا آتشبس موقت؟
در چنین فضایی، روز شنبه رهبران نظامی دو کشور در دوحه به گفتوگو نشستهاند. قطر با هر دو طرف روابط عمیق دارد؛ هم از نزدیکترین متحدان طالبان است و هم روابط استراتژیک با پاکستان دارد.
با توجه به روابط گسترده دوحه با هر دو طرف، قطر در موقعیتی است که میتواند نقش میانجی فعال را ایفا کند. همزمان، فشارهای منطقهای از سوی ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، روسیه و چین ممکن است در کوتاهمدت به کاهش تنشها و توافق دو طرف برای توقف درگیری در امتداد مرزها بینجامد.
با این حال، با در نظر گرفتن روابط پرتنش چهار سال گذشته، مواضع صریح مقامهای پاکستانی و نقش فزاینده هند در این معادله، حل ریشهای بحران بعید به نظر میرسد.
پاکستان چه میخواهد؟
در چهار سال گذشته، حملات شبهنظامیان در پاکستان به بالاترین سطح خود رسیده است. وزیر دفاع پاکستان اعلام کرده که در این مدت بیش از ۱۰ هزار «حمله تروریستی» در پاکستان رخ داده و بیش از سه هزار نفر در این حملات کشته شدهاند.
اسلامآباد میگوید طالبان از تحریک طالبان پاکستان حمایت میکند. این حمایت سبب شده است که تیتیپی جانی تازه بگیرد و اکنون در بالاترین موقعیت نظامی و اجتماعی خود از زمان تاسیس در سال ۲۰۰۷ قرار دارد.
این گروه تندرو مذهبی توانسته خود را از یک جریان صرفا شورشی به یک جنبش قومی و سیاسی تبدیل کند. پاکستان مدعی است که خاک افغانستان به پناهگاه مخالفانش تبدیل شده و بیش از شش هزار عضو تحریک طالبان پاکستان در افغانستان حضور دارند. نماینده پاکستان در سازمان ملل مدعی شد که حدود ۶۰ مرکز آموزشی تروریستی نیز در خاک افغانستان فعال است.
اسلامآباد همچنین ادعا میکند طالبان از هند پول دریافت کرده و آن را به تحریک طالبان پاکستان میرسانند تا در پاکستان ناامنی ایجاد کند.
پاکستان از طالبان میخواهد رهبران تحریک طالبان پاکستان، از جمله نورولی محسود و حافظ گل بهادر را بازداشت کرده و به اسلامآباد تحویل دهند.
در همین حال، پاکستان روابط رو به گسترش هند با طالبان را تهدیدی فوری میداند. هند، دشمن دیرینه پاکستان، در حال بازگشت به افغانستان است. طبق توافق اخیر وزیران خارجه هند و طالبان، روابط دو طرف به سطح سفیر ارتقا مییابد. اسلامآباد این وضعیت را غیرقابل تحمل میداند؛ زیرا یکی از دلایل اصلی حمایت پاکستان از طالبان در دو دهه گذشته، جلوگیری از نفوذ هند در افغانستان بوده است.
اکنون، هرچه روابط طالبان با دهلینو گسترش یابد، نگرانی و خصومت پاکستان نیز بیشتر میشود. اسلامآباد از طالبان میخواهد روابط خود با هند را بازنگری کنند، اما طالبان مسیر معکوس را در پیش گرفتهاند. هند در جنگ اخیر طالبان با پاکستان از طالبان حمایت کرده است.
آیا طالبان کوتاه میآید؟
دستگیری و تحویلدادن اعضای تحریک طالبان پاکستان به اسلامآباد بعید به نظر میرسد. طالبان نه توان عملی برای بازداشت اعضای این گروه را دارد و نه اراده سیاسی آن را. تحریک طالبان پاکستان اکنون به نیرویی قدرتمند در مناطق قبایلی تبدیل شده است.
روابط قومی، مذهبی و تاریخی طالبان با تحریک طالبان پاکستان، به این گروه اجازه نمیدهد علیه متحد دیرینه خود اقدام کند. طالبان تاکنون به هیچ گروه همپیمان منطقهای مانند جنبش اسلامی اوزبیکستان، اویغورها، انصارالله و جنگجویان چیچنی پشت نکرده است. همانطور که ملاعمر امارت خود را فدای سر اسامه بنلادن کرد.
با توجه به گسترش افراطگرایی در مناطق قبایلی، نارضایتی عمیق پشتونها از پاکستان و مسئله دیورند، حل ریشهای بحران میان دو طرف ناممکن به نظر میرسد. همزمان، طالبان در عمل نشان دادهاند که دیگر فصل حرفشنوی و اطاعت از پاکستان به پایان رسیده است.
موقعیت دشوار پاکستان و ضعف طالبان
پاکستان در وضعیت بسیار پیچیدهای قرار دارد. این کشور در داخل با چالشهای جدی از سوی تحریک انصاف، جماعت اسلامی و ملیگرایان پشتون روبهرو است و در عین حال با جداییطلبان بلوچ و تحریک طالبان پاکستان درگیر جنگی فرسایشی است. دشمنی دیرینه با هند نیز همچنان ادامه دارد و اکنون جبههای تازه در افغانستان گشوده شده است.
در چنین شرایطی، مدیریت همزمان این بحرانها برای پاکستان دشوار است. احتمال دارد اسلامآباد از جنگ مستقیم با طالبان پرهیز کند، اما به حمایت از جریانهای سیاسی و نظامی مخالف طالبان در افغانستان روی آورد.
این نخستین بار در چند دهه گذشته است که پاکستان هیچ نیروی نیابتی مؤثر در افغانستان ندارد که بتواند حکومت کابل را به چالش بکشد.
در سوی دیگر، طالبان نیز در موقعیت ضعیفی قرار دارند. سیاستهای این گروه شکافهای ملی را در افغانستان عمیقتر کرده است. نارضایتی از طالبان به اندازهای است که بسیاری از مردم خود را بخشی از جنگ طالبان با پاکستان نمیدانند و حتی از حملات پاکستان بر طالبان استقبال کردهاند.
این وضعیت نتیجه سیاستهای رهبران طالبان است که اقوام، اقلیتهای مذهبی و نیروهای سیاسی را از ساختار حکومت حذف کرده و قدرت را در انحصار خود گرفتهاند. رهبری طالبان میداند که ادامه درگیری با پاکستان موجودیت این گروه را تهدید میکند. افزون بر این، اختلافات درونی طالبان نیز در حال آشکار شدن است؛ چنانکه سراجالدین حقانی وزیر داخله طالبان، هیچ واکنشی به درگیریها نشان نداده و برعکس از برخی اعضای طالبان انتقاد کرده است.
با وجود تلاشهای قطر و فشارهای منطقهای، تنش میان طالبان و پاکستان شاید در کوتاهمدت فروکش کند، اما بازسازی روابط میان دو متحد سابق دشوار به نظر میرسد.
