نویسنده و پژوهشگر دینی
پس از کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، موجی از موضعگیریهای تند و متضاد در رسانهها و شبکههای اجتماعی به راه افتاد. این موضعگیریها منحصر به حوزه فارسی زبان نماند و در دنیای مجازی مرزهای گستردهای، از حوزه عربزبان تا اردو زبان و ترکزبان، را درنوردید.
در یک طرف این مناقشه، کسانی قرار دارند که خامنهای را شخصیتی بزرگ و برخوردار از فضایل عظیم انسانی قلمداد کرده و از دست رفتنش را ضایعهای جبرانناپذیر میدانند. در طرف دیگر، کسانی هستند که او را دیکتاتوری جنایتکار و سنگدل شمرده و بر مرگش پایکوبی کردهاند.
این تضاد ژرف در افکار عمومی کشورهای منطقه نشان میدهد که شکافهای درونی این جوامع بسیار عمیق است و در نتیجه احتمال رسیدن به اجماع بر سر مسائل کلان تقریباً ناممکن به نظر میرسد.
طرفداران نظام ایران یا کسانی که دستکم از قتل خامنهای خشمگین و اندوهگین هستند، به ویژگیهایی در شخصیت او، مانند فصاحت، صلابت در موضعگیری، حمایت تمامقد از داعیه فلسطین و مخالفت آشکار با هژمونی غرب اشاره میکنند که وی را نسبت به بسیاری از رهبران منطقه ممتاز کرده بود. شماری از افغانها که از سیاستهای امریکا در کشور شان و منطقه ناراضی هستند، از خامنهای و جمهوری اسلامی حمایت کردهاند.
از نظر آنان، مجموع این ویژگیها از وی شخصیتی کاریزماتیک ساخته بود. برای آنها، حتی نحوه کشته شدنش ــ بدون رها کردن میدان در برابر سختترین حملات و حضور در دفتر کارش تا آخرین لحظه ــ همگی نشانههای یک رهبر فرهمند و کمنظیر است.
در طرف مقابل، کسانی که بر مرگ خامنهای اظهار شادمانی میکنند و آن را گامی در مسیر رسیدن به آزادی مردم و رهایی از سیطره دیکتاتوری میشمارند، بر نقاط دیگری در باره او انگشت میگذارند. مخالفان با کنار هم قرار دادن جزئیات خرد و قضایای اخلاقی شخصی در کارنامه او، در کنار ماهیت کلی رفتار استبدادیاش، تلاش میکنند تا چهرهای کریه و ناپسند از وی به نمایش بگذارند.
آنچه از همه مهمتر است، انحصار قدرت و استبداد در حکومتداری خامنهای بود که مستقیماً بر زندگی مردم تاثیر گذاشته است. این شیوه باعث شد که نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی هزاران معترض را در جریان اعتراضات سراسری در این کشور به گلوله ببندند. حکومت ایران کشته شدن سه هزار نفر را تایید کرد، اما گزارش ایران اینترنشنال نشان میدهد که بیش از ۳۶ هزار معترض به دست نیروهای جمهوری اسلامی کشته شدند.
بنا به استدلال مخالفان، خامنهای در دوران حاکمیتش تحمل هیچ مخالفی را نداشت. از نظر یک عده، او مظهر تعصب شدید مذهبی بود که حتی اجازه ساختن مسجد برای نیم میلیون سنی را در تهران نداد و مسجد بزرگ اهل سنت در مشهد را که نزدیک خانه پدریاش بود با خاک یکسان کرد. او در تمام این سالها به ندرت اجازه داد که از جمعیت ۱۸ میلیونی اهل سنت ایران، تعداد افراد انگشتشماری به مقامهایی چون استانداری برسند.
در جمهوری اسلامی، رهبران برجسته اهل سنت مانند علامه احمد مفتیزاده، شیخ صالح ضیایی، مولوی ابراهیم دامنی، ماموستا ناصر سبحانی و بسیاری دیگر از علمای اهل سنت شکنجه شدند و به قتل رسیدند.
علاوه بر اینها، کینهورزی خامنهای در برابر چهرههایی نامدار مانند حسینعلی منتظری و ناجوانمردیاش با یار دیرینهاش اکبر هاشمی رفسنجانی و مرگ مشکوک وی از نظر مخالفان، افزون بر قتلهای زنجیرهای روشنفکران و چهرههای سیاسی، نشانههای یک شخصیت سرکوبگر و بیرحم را به نمایش گذاشته است.
آنان میگویند اگر برپا کردن آتش جنگ در منطقه و به خاک و خون کشیدن صدها هزار انسان در عراق، سوریه، یمن و لبنان را هم به آن بیفزاییم که خامنهای و دستگاه حکومتی او در آنها دخیل بودند، کارنامه او سنگینتر میشود.
منتقدان میگویند آنچه در نظر موافقانش صلابت موضع در برابر غرب به شمار میرفت، در حقیقت سختسری بیجایی بود که ایران را با اکثر کشورهای جهان دشمن کرد و زمینهساز حمله به خاک آن شد. چنین کاری از درایت سیاسی یک رهبر ممتاز و مدبر به دور است.
جدا از اینکه کسی با موضع طرفداران و مخالفان خامنهای احساس قرابت کند، این را درخواهد یافت که شرایط خاورمیانه به شدت پیچیده و چند لایه است و افراد بنا به تجارب و گرایشهای سیاسی و مذهبی درباره قدیس یا ابلیس بودن شخصیتهای سیاسی چون خامنهای قضاوت میکنند.
خامنهای تلاش کرد جمهوری اسلامی را با غربستیزی و توسعهطلبی به بازیگر قهار در منطقه تبدیل کند، اما سرانجام شکار بازیگران قهارتر از خود شد و پای آنها را به سرزمین ایران باز کرد.
آنچه در باره روحیه عمومی این جوامع جای تامل دارد، فضای قطبیشده و پرتنشی است که بخشی از تار و پود فرهنگ سیاسی این سرزمینها شده و راه همبستگی را بر گروههای مختلف بسته است.
در چنین فضای تنشآلودی، سیاستمداران نیز به مسیری حاد و آشتیناپذیر سوق داده میشوند که از آنان یا قدیس میسازد یا ابلیس؛ با موجی از امید و بیم و خشم و کین که راه برونرفت از بحران را دشوارتر از همیشه میگرداند.
اعلامیه جهانی حقوق بشر سندی است که حقوق بنیادین انسانها را به رسمیت میشناسد و هدف آن تضمین آزادی، برابری و کرامت انسانی برای همه افراد است. این اعلامیه در سال ۱۹۴۸ توسط مجمع عمومی سازمان ملل تدوین شد و روند تدوین آن حدود سه سال طول کشید. النور روزولت، بانوی اول پیشین آمریکا، به عنوان رئیس کمیته تدوین نقش کلیدی داشت و تعدادی از زنان برجسته دیگر از جمله هانسا مهتا از هند، مینروا برناردینو از جمهوری دومینیکن، بیگم شایسته اکرامالله از پاکستان و دیگر نمایندگان، با تلاشهای خود بر گنجاندن حقوق زنان و منع تبعیض جنسیتی در متن اعلامیه تأثیرگذار بودند. زنان در این فرآیند نقشی حیاتی داشتند و توانستند مفاهیم برابری جنسیتی و حقوق برابر را در مواد مختلف و دیباچه اعلامیه وارد کنند.
النور روزولت
النور روزولت، زنی که از سال ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۵ بانوی اول امریکا بود، در سال ۱۹۴۶ توسط رئیسجمهور هری ترومن بهعنوان نماینده در مجمع عمومی سازمان ملل منصوب شد.
او نخستین رئیس کمیسیون حقوق بشر بود و نقش کلیدی در تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر داشت.
در دوران افزایش تنشهای شرق و غرب، روزولت با اعتبار و نفوذ خود توانست روند تدوین اعلامیه را به سمت موفقیت هدایت کند.
در سال ۱۹۶۸، پس از مرگش، جایزه حقوق بشر سازمان ملل به او اهدا شد.
هانسا مهتا
هانسا مهتا از هند، نماینده زن دیگر در کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل در سالهای ۱۹۴۷ و ۱۹۴۸، فعال سرسخت حقوق زنان بود.
او کمک کرد که عبارت «همه مردان آزاد و برابر زاده میشوند» در متن اعلامیه جهانی حقوق بشر به «همه انسانها آزاد و برابر زاده میشوند» تغییر کند. خانم مهتا همچنین نقش مهمی در گنجاندن حقوق زنان در اعلامیه داشت.
مینروا برناردینو
مینروا برناردینو، دیپلومات و فمینیست از جمهوری دومینیکن، تلاش کرد عبارت «برابری زنان و مردان» در دیباچه اعلامیه جهانی حقوق بشر درج شود.
او و دیگر زنان امریکای لاتین نقش حیاتی در تضمین حقوق زنان و منع تبعیض بر اساس جنسیت داشتند.
این تلاشها به گنجاندن حقوق برابر زنان و مردان در منشور سازمان ملل در سال ۱۹۴۵ منجر شد.
بیگم شایسته اکرامالله
بیگم شایسته اکرامالله از پاکستان، نماینده کمیته سوم مجمع عمومی سازمان ملل بود که مسئول بررسی مسائل اجتماعی، بشردوستانه و فرهنگی بود.
او بر آزادی، برابری و حق انتخاب در اعلامیه پافشاری کرد و از درج ماده ۱۶ درباره حقوق برابر در ازدواج حمایت کرد.
به باور او، این ماده راهی برای مبارزه با ازدواج کودکان و ازدواج اجباری بود.
بودیِل بگتروپ
بودیِل بگتروپ از دانمارک، رئیس کمیسیون وضعیت زنان در سال ۱۹۴۷، تأکید داشت که در اعلامیه باید از واژههای «همه» یا «هرکس» استفاده شود، نه «همه مردان».
او همچنین پیشنهاد داد که حقوق اقلیتها در ماده ۲۶ درباره حق آموزش لحاظ شود، هرچند این پیشنهاد در آن زمان بحثبرانگیز بود.
اعلامیه نهایی بهطور مستقیم از حقوق اقلیتها نام نبرد، اما بر حق برابر برای همه تأکید کرد.
ماری-هلن لوفوشو
ماری-هلن لوفوشو از فرانسه، رئیس کمیسیون وضعیت زنان در سال ۱۹۴۸، موفق شد اشاره به منع تبعیض بر اساس جنسیت را در ماده ۲ اعلامیه وارد کند.
این ماده میگوید: «هرکس بدون هیچ تمایزی، از تمام حقوق و آزادیهای اعلامیه برخوردار است.»
اِودوکیا اورالووا
اِودوکیا اورالووا از بلاروس، گزارشگر کمیسیون وضعیت زنان در سال ۱۹۴۷، به طور جدی برای برابری دستمزد زنان تلاش کرد.
بهدلیل تلاشهای او، ماده ۲۳ اعلامیه میگوید: «هرکس بدون هیچ تبعیضی حق دارد در برابر کار برابر، مزد برابر دریافت کند.»
او همراه با فریدریکا کالینوفسکا از لهستان و الیزاویتا پوپووا از اتحاد جماهیر شوروی، بر حقوق افراد در سرزمینهای غیرمستقل نیز تأکید کرد.
لکشمی منون
لکشمی منون، نماینده هند در کمیته سوم مجمع عمومی در سال ۱۹۴۸، از تکرار اصل منع تبعیض بر اساس جنسیت در سراسر اعلامیه دفاع کرد.
او برای درج عبارت «حقوق برابر زنان و مردان» در دیباچه اعلامیه تلاش کرد.
منون مدافع سرسخت جهانی بودن حقوق بشر بود و با ایده «نسبیتگرایی استعماری» که میخواست حقوق بشر را از مردم تحت استعمار دریغ کند، مخالفت کرد.
او استدلال میکرد که اگر زنان و مردم تحت استعمار به طور صریح در اعلامیه ذکر نشوند، ممکن است در مفهوم «همه» لحاظ نشوند.
این آشفتگی ذهنی به مرزهای خاصی محدود نمانده و همه کسانی را که شرایط آن منطقه برایشان مهم است درگیر کرده است، چه در درون این کوره پرالتهاب قرار دارند و چه در دورترین نقاط جهان.
بخشی از بگومگوهای تند در این زمینه، قوت گرفتن نگرشهای آخرالزمانی است که جنگ ویرانگر کنونی را به ابعاد اعتقادی-متافیزیکی گره میزند و با این کار جنگ را شعلهورتر میکند. بر اساس این نگرش، تقابل حق و باطل از ازل آغاز شده و تا ابد ادامه خواهد داشت، و هیچ راهی برای پایان این درگیری و نبرد نیست، و این تقابل در عصر و شرایط کنونی در جنگهای خاور میانه جلوهگر شده است. از این دیدگاه، در یک طرف اردوگاه شر/اهریمن قرار دارد و در سوی دیگر اردوگاه خیر/اهورامزدا و بنا به سرشت ناهمگون این دو ، هیچگونه راهی برای آشتی و کنار آمدن میان آنها نیست. با چنین تصوری، انسانها دو انتخاب بیشتر ندارند: در کنار اردوگاه حق ابدی و خیر مطلق قرار گیرند، یا بهگونه اجتنابناپذیر در کنار باطل ابدی و شر مطلق قرار خواهند داشت.
این صورت سادهسازیشده از یک نبرد چند لایه برای بسیاری، به ویژه کسانی که توان و حوصله درک پیچیدگیها را ندارند، خوشایند است، زیرا آنان را از تحلیل و تجزیه بیشتر آسوده خاطر میکند و همزمان با تصور اینکه خودشان در جبهه حق و خیر قرار دارند به آنان احساسی خوشایند میدهد. این مطلقانگاری و سیاه و سفیداندیشی مخصوص یک طرف نیست، هم در این طرف است و هم در آن طرف، چه کسی که آن را جنگ مقدس صلیبی میانگارد و با این روحیه به این میدان قدم میگذارد و چه کسی که آن را نبرد مقدس با صلیبیها میشمارد و با این احساس به مصاف آن میرود. هر دو طرف این ماجرا در یک میدان بازی میکنند، میدان باورهای آخرالزمانی و مطلقانگاریهای ایدئولوژیک باورمند به حق و باطل جاودانی، میدان جنگهای مقدس، اما گریزان از این پرسش منطقی که مگر جنگ، به عنوان نامقدسترین پدیده زندگی بشر، میتواند مقدس باشد؟
اینکه چگونه طرفداران این نگرش حق را از باطل بازمیشناسند و با چه معیاری به سراغ مرزکشی میان خیر و شر ابدی میروند، شاید لطیفه طنزآمیز منسوب به ملا نصر الدین تمثیلی روشنکننده باشد که از او پرسیدند مرکز زمین کجاست، او میخ خرش را در نقطهای به زمین کوبید و گفت اینجا! از او پرسیدند که از کجا میدانی؟ گفت اگر قبول ندارید طناب را بردارید و زمین را گز کنید! معیار بسیاری از باورمندان عقاید آخرالزمانی در تعیین حق و باطل نقطهای است که در آن میخ اعتقاداتشان را کوبیدهاند، یا از سوی روایات خرافیشان کوبیده شده است، و از دیگران میخواهند که اگر قبول ندارند گز کنند.
اگر از چارچوب بسته این پارادایم ایدئولوژیک پا بیرون بگذاریم و با تکیه بر دانشهایی مانند اقتصاد، علوم سیاسی، تاریخ، جامعه شناسی، روانشناسی اجتماعی، انتروپولوژی و سایر مطالعات روشمند به این جنگها بنگریم، خواهیم دید که همه جنگها و درگیریهایی که در تاریخ چند هزار ساله دولتداری بشر روی داده، در اساس جنگهایی بر سر منافع مادی بوده، و در قالب منطق تنازع بقا قابل توضیح است. بدون شک موضوع تنازع بقا در سطح انسانی بسیار پیچیدهتر از سطح غریزی رایج میان سایر جانداران است، و در لفافه فرهنگ و اعتقادات پیچانده میشود. تاریخ به ما میگوید که همه دستگاههای قدرت، شامل قدرت سیاسی، قدرت اقتصادی و قدرت دینی، با نهادهای مختلفی که ساخته و به کار گرفتهاند، در پی توسعه ساحه نفوذ خویش و دست یافتن به منافع بیشترند و در این راستا روایتهایی ایدئولوژیک خلق میکنند تا به جنگها و توسعهطلبیهایشان مشروعیت ببخشد. از این طریق هم انگیزه برای سربازانشان ایجاد میشود و هم افکار عمومی را بهگونهای با خود همراه میکنند و هزینههایی را که معمولا با جان فرزندان طبقات فقیر پرداخته میشود و تلفاتی را که بر مردمان عادی و بیطرف تحمیل میشود، قابل تحمل مینماید.
جنگ کنونی در خاور میانه نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ چه ریشههای دورتر آن در دوران استعمار قرن نزدهم را مبنای تحلیل قرار دهیم و چه ریشههای نزدیکتر آن در نیم قرن اخیر را. عامل اساسی این تنشها و کشمکشها همواره در منطقه میل و اراده به توسعه نفوذ سیاسی و دست یافتن به منابع و منافع بیشتر بوده است؛ چه از طرف گردانندگان انقلاب ایران که دین و ایدئولوژی مذهبی را از همان روز نخست ابزار نفوذ خود در منطقه کردند و چه از طرف ایالات متحده و همپیمانانش از دوران جنگ سرد به این سو. این تقابل که اکنون به جنگی ویرانگر کشیده شده است بیش از آنکه تقابل خیر و شر و یا نبرد آخرالزمانی حق و باطل باشد، کشمکش بر سر نفوذ سیاسی و اقتصادی و سیطره بیشتر بر منابع و منافع است.
آن دسته از سیاستمداران که از این طرف یا آن طرف، دین را وارد این کشمکش سیاسی میکنند و انگیزههای اعتقادی برای آن میتراشند این عمل را آگاهانه انجام میدهند، زیرا به کارآیی دین در این نبرد به خوبی وقوف دارند. اما کسانی که هر روز با مراجعه به روایتهای دینی ساخته شده در تاریخ یا با استناد به جنگهای صلیبی و حوادث قرون گذشته رنگ اعتقادی به آن میدهند، آتش بیاران معرکهای میشوند که پیوسته از مردم بیگناه و بیدفاع قربانی میگیرد.
راه برونرفت از این چرخه باطل این نیست که با دستاویز کردن استفاده ابزاری یک طرف از مذهب، در طرف دیگر نیز آتش عقدههای مذهبی را شعلهورتر کنیم. این راه بارها پیموده شده و همیشه یک نتیجه داشته که بازآفرینی جنگ و خشونت، با قربانیان بیپایان همراه با خانههای ویران و زندگیهای نابسامان است. راه معقول رهایی از چرخه نفرینشده جنگ، بر اساس مطالعات حل منازعه، راهی عقلانی است، راه خروج از چرخه توهمات اعتقادی آخرالزمانی و کمک به خلق گفتمان ضد جنگ. باید کانون توجه کسانی که خواهان جهانی آرامتر و زندگی مسالمتآمیزتر برای انسانها هستند ایستادن در برابر هرگونه جنگافروزی و به نقد گرفتن همه ایدئولوژیهای نفرتپراکن و جنگ به پا کن باشد. باید حفظ جان انسانهای بیگناه و تلاش برای آرامش و آسایش انسانها در حد ممکن، در صدر اولویتها قرار گیرد و سیاستمدارانی که خلاف این مسیر میروند زیر فشار قرار گیرند تا دست از جنگافروزی بیشتر بردارند. باید نقطه عزیمت نه روایتهای مذهبی، نه عقدههای تاریخی و نه فرافکنیهای ایدئولوژیک بلکه وضعیت انسان، بما هو انسان، فارغ از دین، رنگ، نژاد، زبان و هویت، و ساختن جهانی بهتر برای او باشد.
این امر تنها یک سفارش اخلاقی نیست، بلکه نیاز حیاتی برای زندگی مردمان این جغرافیای پرالتهاب است. چنین آرزویی بدون شک به آسانی به دست نمیآید، اما مسیری روشن برای رسیدن به آن وجود دارد و یکی از گامهای ضروری در این راه کوتاه کردن دست سیاستمداران از کشیدن پای دین به این ماجرا و مقدس جلوه دادن نامقدسترین عمل ممکن در زندگی بشر یعنی است.
البته این تنها دین نیست که در این جنگها به ابزار تبدیل میشود، بلکه از مقوله های گرانسنگ دیگری مانند دموکراسی و حقوق بشر نیز چنین سوء استفادههایی میشود. اما تفکیک حوزه دین از حوزه سیاست و پایان دادن به مطلقانگاریهای عقیدتی در این راه کمککننده است. در این جنگها هیچ طرفی حق مطلق و باطل مطلق نیست، زیرا زندگی بشر میدان حق و باطل مطلق نیست، زیرا بشر موجودی سراپا اهورایی یا اهریمنی نیست، و زیرا تاریخ بشر جلوهگاه امور خالص قدسی نیست. همچنانکه انسان موجودی چند لایه است، اجتماع انسانی و تاریخ آن نیز چیز فراتر از مجموع این امور چند لایه و ناخالص نیست. به گفته مولانا:
این حقیقت دان: نه حقاند این همه
نه به کلی گمرهانند این رمه
...
آنکه گوید جمله حقاند، احمقیست
وانکه گوید جمله باطل او شقیست
