چین و ایران در سال ۱۴۰۰ یک سند استراتژیک همکاری ۲۵ ساله را امضا کردند. با این حال، چین در جریان حملات ویرانگر امریکا و اسرائیل به ایران که بقای جمهوری اسلامی را به خطر انداخته است، به جز واکنشهای معمولی دیپلوماتیک، کار خاصی برای نجات رژیم انجام نداده است.
یون سون، مدیر برنامه چین در اندیشکده استیمسون، در این باره نوشت که بیجینگ علاقهمند نفت ایران است و نه الزاماً رژیم جمهوری اسلامی. به گفته او، ایران و چین نمایندگان تمدنهای باستانی آسیایی هستند که با نظم بین المللی تحت تسلط غرب و تلاش آن برای تحمیل ارزشها و نظام سیاسیاش مخالفاند. ولی چین، جمهوری اسلامی را یک دولت بیملاحظه، بیثبات و شکننده در برابر فشارهای غربی ارزیابی میکند.
به گفته وی، از نظر چین، جمهوری اسلامی یک نظام ناتوان و عمیقاً فاسد است که بسیاری از مقامهای آن به سیستم باور ندارند و این زمینه نفوذ امریکا و اسرائیل را در بدنه جمهوری اسلامی فراهم کرده است.
یون سون این هفته در مجله فارن افیرز نوشت که ایران برای امنیت انرژی چین اهمیت دارد. چین حدود ۵۵ درصد از نفت مورد نیاز خود را از خاورمیانه وارد میکند و سهم صادرات نفتی ایران به چین ۱۳ درصد است. نفت خاورمیانه از طریق تنگه هرمز به دست چین میرسد و اکنون درگیریها، دسترسی چین به سوخت مورد نیازش را به خطر انداخته است.
با اینکه حملات امریکا به ایران، ثبات خاورمیانه و جریان انرژی را به مخاطره انداخته است، اما چین مایل نیست وارد منازعه کشورهای درگیر شود. چین تنها بر تمامیت ارضی ایران و حل دیپلوماتیک مناقشات تاکید کرده است.
یون سون نوشت که این رویکرد عدم مداخله در قبال ایران از مدتها پیش در سیاست خارجی چین شکل گرفته است. چین پس از حمله حماس (گروه تحت حمایت ایران) به اسرائیل در هفتم اکتوبر ۲۰۲۳، به تدریج نسبت به توانایی و اعتبار تهران به عنوان یک قدرت منطقهای دچار تردید شده است.
همچنین، استراتژیستهای چینی باور دارند که ایران با ادامه مذاکرات با امریکا، مایل است به خواستههای غرب تن بدهد و از این رو اعتماد خود را به استقامت این کشور در برابر غرب از دست دادهاند.
این پژوهشگر چینی باور ندارد که ایران جزئی از یک بلاک ضدغربی در آسیا باشد که بیجینگ باید از آن محافظت کند. او نوشت: «بیجینگ تغییر رژیم در ایران را بدترین سناریوی ممکن نمیبیند. چین مایل است با هر حکومتی در ایران پس از جمهوری اسلامی همکاری کند، به شرطی که جریان نفت را حفظ کرده و منافع اقتصادی مشترک دو کشور را در اولویت قرار دهد.»
او در ادامه افزود: «تنها در صورتی که این منافع چین تهدید شود یا اگر یک جنگ فرسایشی طولانیمدت مانع انتقال محمولههای نفتی از طریق تنگه هرمز شود، بیجینگ ناچار خواهد شد در جایگاه خود به عنوان تماشاچی تجدیدنظر کرده و با قاطعیت بیشتری واکنش نشان دهد.»
افتادن از چشم بیجینگ
این پژوهشگر چینی معتقد است که ایران به علت رفتارهایش، علاقه چین را از دست داده است. با اینکه دو کشور سند همکاری راهبردی ۲۵ ساله به ارزش ۴۰۰ میلیارد دالر را در سال ۱۴۰۰ امضا کردند، اما شمار کمی از این پروژهها عملی شدند. زیرا، تهران نگران است که نفوذ چین، حاکمیت و استقلال ایران را به خطر بیندازد و بیجینگ نیز از تناقضگویی و غیرقابل اعتماد بودن تهران ناامید شده است.
او نوشت که چین به این نتیجه رسیده است که قدرت و جایگاه ادعایی ایران، بیش از حد بزرگنمایی شده است. جمعیت ایران ده برابر اسرائیل و سه برابر عربستان سعودی است، اما تولید ناخالص داخلی آن کمتر از ۹۰ درصد اسرائیل و تنها ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی عربستان سعودی است.
بر اساس ارزیابی بیجینگ، ایران از نیروهای نیابتی مانند حزبالله لبنان برای بازدارندگی در برابر دشمنانش استفاده کرده است. اما، استراتژی «محور مقاومت»، توانایی نظامی ایران را بیش از آنچه هست بزرگ جلوه داد و ضعفهای داخلی و جنگی این کشور را پنهان کرد.جمهوری اسلامی حتی نتوانست از نیروهای نیابتی خود که ظاهراً سرمایه استراتژیک آن بودند، محافظت کند.
به اعتقاد بسیاری از ناظران چینی، جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل نشان داد که جمهوری اسلامی میلی به تقابل مستقیم با دشمنانش (امریکا و اسرائیل) ندارد و واکنشهای نظامیاش ضعیف و نمایشی هستند.
ضعفهای داخلی
به اعتقاد این ناظر چینی، بیجینگ از جمهوری اسلامی به دلیل تصمیمگیریهای نادرست، فساد گسترده و ناتوانی در حکمرانی ناامید شده است. یون سون در فارن افیرز نوشت که توانایی اسرائیل برای نفوذ در دستگاه امنیتی ایران که به آن اجازه داد تا در جریان جنگ ۱۲ روزه، فرماندهان ارشد نظامی و دانشمندان هستهای ایران را از بین ببرد، نشان میدهد که بسیاری از مقامات ایرانی به سیستم خود اعتماد ندارند و حاضرند کشورشان را بفروشند.
به گفته او، «رهبران چین نسبت به پایداری دولتی در ایران که حتی مقامات خودش به آن باور ندارند، با تردید مینگرند.»
عوامل بالا باعث شده است که چینیها با تلاش غرب برای تغییر رژیم مخالفت نکنند و اطمینان دارند که منافع اقتصادی و نیازشان به انرژی، در حکومت آینده نیز تضمین خواهد شد.
همچنین چین به دلیل روابط با ایالات متحده، بعید است که از جمهوری اسلامی حمایت همهجانبه کند. قرار است دونالد ترامپ، رئیس جمهور امریکا و شی جینپینگ، رهبر چین، در پایان ماه مارچ با هم دیدار کنند تا به یک سلسله توافقات جدید تجاری دست یابند و از تنشهای تجاری و سیاسی میان دو کشور کاسته شود. چین نمیخواهد جنگ در خاورمیانه، تلاشهایش برای بهبود روابط با دونالد ترامپ را به خطر اندازد.
این آشفتگی ذهنی به مرزهای خاصی محدود نمانده و همه کسانی را که شرایط آن منطقه برایشان مهم است درگیر کرده است، چه در درون این کوره پرالتهاب قرار دارند و چه در دورترین نقاط جهان.
بخشی از بگومگوهای تند در این زمینه، قوت گرفتن نگرشهای آخرالزمانی است که جنگ ویرانگر کنونی را به ابعاد اعتقادی-متافیزیکی گره میزند و با این کار جنگ را شعلهورتر میکند. بر اساس این نگرش، تقابل حق و باطل از ازل آغاز شده و تا ابد ادامه خواهد داشت، و هیچ راهی برای پایان این درگیری و نبرد نیست، و این تقابل در عصر و شرایط کنونی در جنگهای خاور میانه جلوهگر شده است. از این دیدگاه، در یک طرف اردوگاه شر/اهریمن قرار دارد و در سوی دیگر اردوگاه خیر/اهورامزدا و بنا به سرشت ناهمگون این دو ، هیچگونه راهی برای آشتی و کنار آمدن میان آنها نیست. با چنین تصوری، انسانها دو انتخاب بیشتر ندارند: در کنار اردوگاه حق ابدی و خیر مطلق قرار گیرند، یا بهگونه اجتنابناپذیر در کنار باطل ابدی و شر مطلق قرار خواهند داشت.
این صورت سادهسازیشده از یک نبرد چند لایه برای بسیاری، به ویژه کسانی که توان و حوصله درک پیچیدگیها را ندارند، خوشایند است، زیرا آنان را از تحلیل و تجزیه بیشتر آسوده خاطر میکند و همزمان با تصور اینکه خودشان در جبهه حق و خیر قرار دارند به آنان احساسی خوشایند میدهد. این مطلقانگاری و سیاه و سفیداندیشی مخصوص یک طرف نیست، هم در این طرف است و هم در آن طرف، چه کسی که آن را جنگ مقدس صلیبی میانگارد و با این روحیه به این میدان قدم میگذارد و چه کسی که آن را نبرد مقدس با صلیبیها میشمارد و با این احساس به مصاف آن میرود. هر دو طرف این ماجرا در یک میدان بازی میکنند، میدان باورهای آخرالزمانی و مطلقانگاریهای ایدئولوژیک باورمند به حق و باطل جاودانی، میدان جنگهای مقدس، اما گریزان از این پرسش منطقی که مگر جنگ، به عنوان نامقدسترین پدیده زندگی بشر، میتواند مقدس باشد؟
اینکه چگونه طرفداران این نگرش حق را از باطل بازمیشناسند و با چه معیاری به سراغ مرزکشی میان خیر و شر ابدی میروند، شاید لطیفه طنزآمیز منسوب به ملا نصر الدین تمثیلی روشنکننده باشد که از او پرسیدند مرکز زمین کجاست، او میخ خرش را در نقطهای به زمین کوبید و گفت اینجا! از او پرسیدند که از کجا میدانی؟ گفت اگر قبول ندارید طناب را بردارید و زمین را گز کنید! معیار بسیاری از باورمندان عقاید آخرالزمانی در تعیین حق و باطل نقطهای است که در آن میخ اعتقاداتشان را کوبیدهاند، یا از سوی روایات خرافیشان کوبیده شده است، و از دیگران میخواهند که اگر قبول ندارند گز کنند.
اگر از چارچوب بسته این پارادایم ایدئولوژیک پا بیرون بگذاریم و با تکیه بر دانشهایی مانند اقتصاد، علوم سیاسی، تاریخ، جامعه شناسی، روانشناسی اجتماعی، انتروپولوژی و سایر مطالعات روشمند به این جنگها بنگریم، خواهیم دید که همه جنگها و درگیریهایی که در تاریخ چند هزار ساله دولتداری بشر روی داده، در اساس جنگهایی بر سر منافع مادی بوده، و در قالب منطق تنازع بقا قابل توضیح است. بدون شک موضوع تنازع بقا در سطح انسانی بسیار پیچیدهتر از سطح غریزی رایج میان سایر جانداران است، و در لفافه فرهنگ و اعتقادات پیچانده میشود. تاریخ به ما میگوید که همه دستگاههای قدرت، شامل قدرت سیاسی، قدرت اقتصادی و قدرت دینی، با نهادهای مختلفی که ساخته و به کار گرفتهاند، در پی توسعه ساحه نفوذ خویش و دست یافتن به منافع بیشترند و در این راستا روایتهایی ایدئولوژیک خلق میکنند تا به جنگها و توسعهطلبیهایشان مشروعیت ببخشد. از این طریق هم انگیزه برای سربازانشان ایجاد میشود و هم افکار عمومی را بهگونهای با خود همراه میکنند و هزینههایی را که معمولا با جان فرزندان طبقات فقیر پرداخته میشود و تلفاتی را که بر مردمان عادی و بیطرف تحمیل میشود، قابل تحمل مینماید.
جنگ کنونی در خاور میانه نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ چه ریشههای دورتر آن در دوران استعمار قرن نزدهم را مبنای تحلیل قرار دهیم و چه ریشههای نزدیکتر آن در نیم قرن اخیر را. عامل اساسی این تنشها و کشمکشها همواره در منطقه میل و اراده به توسعه نفوذ سیاسی و دست یافتن به منابع و منافع بیشتر بوده است؛ چه از طرف گردانندگان انقلاب ایران که دین و ایدئولوژی مذهبی را از همان روز نخست ابزار نفوذ خود در منطقه کردند و چه از طرف ایالات متحده و همپیمانانش از دوران جنگ سرد به این سو. این تقابل که اکنون به جنگی ویرانگر کشیده شده است بیش از آنکه تقابل خیر و شر و یا نبرد آخرالزمانی حق و باطل باشد، کشمکش بر سر نفوذ سیاسی و اقتصادی و سیطره بیشتر بر منابع و منافع است.
آن دسته از سیاستمداران که از این طرف یا آن طرف، دین را وارد این کشمکش سیاسی میکنند و انگیزههای اعتقادی برای آن میتراشند این عمل را آگاهانه انجام میدهند، زیرا به کارآیی دین در این نبرد به خوبی وقوف دارند. اما کسانی که هر روز با مراجعه به روایتهای دینی ساخته شده در تاریخ یا با استناد به جنگهای صلیبی و حوادث قرون گذشته رنگ اعتقادی به آن میدهند، آتش بیاران معرکهای میشوند که پیوسته از مردم بیگناه و بیدفاع قربانی میگیرد.
راه برونرفت از این چرخه باطل این نیست که با دستاویز کردن استفاده ابزاری یک طرف از مذهب، در طرف دیگر نیز آتش عقدههای مذهبی را شعلهورتر کنیم. این راه بارها پیموده شده و همیشه یک نتیجه داشته که بازآفرینی جنگ و خشونت، با قربانیان بیپایان همراه با خانههای ویران و زندگیهای نابسامان است. راه معقول رهایی از چرخه نفرینشده جنگ، بر اساس مطالعات حل منازعه، راهی عقلانی است، راه خروج از چرخه توهمات اعتقادی آخرالزمانی و کمک به خلق گفتمان ضد جنگ. باید کانون توجه کسانی که خواهان جهانی آرامتر و زندگی مسالمتآمیزتر برای انسانها هستند ایستادن در برابر هرگونه جنگافروزی و به نقد گرفتن همه ایدئولوژیهای نفرتپراکن و جنگ به پا کن باشد. باید حفظ جان انسانهای بیگناه و تلاش برای آرامش و آسایش انسانها در حد ممکن، در صدر اولویتها قرار گیرد و سیاستمدارانی که خلاف این مسیر میروند زیر فشار قرار گیرند تا دست از جنگافروزی بیشتر بردارند. باید نقطه عزیمت نه روایتهای مذهبی، نه عقدههای تاریخی و نه فرافکنیهای ایدئولوژیک بلکه وضعیت انسان، بما هو انسان، فارغ از دین، رنگ، نژاد، زبان و هویت، و ساختن جهانی بهتر برای او باشد.
این امر تنها یک سفارش اخلاقی نیست، بلکه نیاز حیاتی برای زندگی مردمان این جغرافیای پرالتهاب است. چنین آرزویی بدون شک به آسانی به دست نمیآید، اما مسیری روشن برای رسیدن به آن وجود دارد و یکی از گامهای ضروری در این راه کوتاه کردن دست سیاستمداران از کشیدن پای دین به این ماجرا و مقدس جلوه دادن نامقدسترین عمل ممکن در زندگی بشر یعنی است.
البته این تنها دین نیست که در این جنگها به ابزار تبدیل میشود، بلکه از مقوله های گرانسنگ دیگری مانند دموکراسی و حقوق بشر نیز چنین سوء استفادههایی میشود. اما تفکیک حوزه دین از حوزه سیاست و پایان دادن به مطلقانگاریهای عقیدتی در این راه کمککننده است. در این جنگها هیچ طرفی حق مطلق و باطل مطلق نیست، زیرا زندگی بشر میدان حق و باطل مطلق نیست، زیرا بشر موجودی سراپا اهورایی یا اهریمنی نیست، و زیرا تاریخ بشر جلوهگاه امور خالص قدسی نیست. همچنانکه انسان موجودی چند لایه است، اجتماع انسانی و تاریخ آن نیز چیز فراتر از مجموع این امور چند لایه و ناخالص نیست. به گفته مولانا:
این حقیقت دان: نه حقاند این همه
نه به کلی گمرهانند این رمه
...
آنکه گوید جمله حقاند، احمقیست
وانکه گوید جمله باطل او شقیست
