شماری از پزشکان و کارمندان صحی زن در افغانستان میگویند محدودیتهای طالبان، از الزام حجاب و محرم تا تفکیک محیط کار، فعالیت روزمره آنان را دشوار کرده است. آنان میگویند افزایش نظارت و مداخله ماموران امر به معروف در شفاخانهها، دسترسی زنان به خدمات صحی را تحت تاثیر قرار داده است.
بر اساس تازهترین گزارش سازمان ملل، دسترسی به خدمات صحی برای حدود یکسوم زنان در افغانستان بدتر شده است. افغانستان اینترنشنال برای بررسی دلیل این وضعیت، شرایط کارمندان صحی زن و تاثیر محدودیتهای اعمالشده بر آنان با شماری از منابع پزشکی گفتوگو کرده است.
دستکم پنج داکتر و کارمند صحی زن در شفاخانههای کابل و مزارشریف از افزایش محدودیتها و دشوارتر شدن شرایط کاری خود سخن گفتهاند.
الزام به داشتن محرم، رعایت مقررات سختگیرانه پوشش، تفکیک محیط کار زنان و مردان، محدودیت در فراگیری آموزشهای پزشکی و نظارت ماموران امر به معروف بر شفاخانهها از برخی محدودیتهایی هستند که به گفته منابع پزشکی، بر کار پزشکان و کارمندان صحی زن اعمال میشود.
«زمانی که امر به معروف برای نظارت میآید، مجبور میشوم کارم را متوقف کنم»
یک پزشک زن از یک شفاخانه در کابل گفت نظارت ماموران امر به معروف در محل کار، گاهی مستقیما روند کاری او را متوقف میکند.
او میگوید: «من تنها کارمند صحی زن در بخشی هستم که کار میکنم. زمانی که امر به معروف برای نظارت میآید، من مجبور میشوم کار خود را متوقف کنم و از آنجا بیرون شوم. چون اجازه کار با مردان را نمیدهند.»
به گفته او، ماموران امر به معروف هفتهای دو بار از شفاخانه نظارت میکنند تا جدایی محیط کاری زنان و مردان و همچنین پوشش کارمندان زن را بررسی کنند.
این داکتر میگوید مقررات پوشش نیز سختتر شده است و زنان در محیط کاری باید لباس دراز، روبند و دستکش بپوشند. به گفته او، در برخی ولایات حتی برای بیماران زن نیز داشتن محرم هنگام مراجعه به مراکز صحی الزامی شده است.
او میگوید این وضعیت آینده نیروی صحی زن را نیز تهدید میکند. این پزشک که نخواست نامش فاش شود، افزود: «زنان نمیتوانند در بخش صحی آموزش ببینند و این مورد سبب شده کارمندان صحی زن با گذشت هر روز کمتر شوند.»
تفکیک زنان و مردان و الزام داشتن محرم
یک کارمند صحی زن دیگر در کابل میگوید جداسازی محیط کاری زنان و مردان فرصت یادگیری برخی مهارتهای عملی را از آنان گرفته است. او میگوید در بخش زنانه تنها عملیاتهای مانند سیزارین انجام میشود.
برخی کارمندان صحی در کابل میگویند الزام داشتن محرم در این ولایت اعمال نمیشود اما برخی دیگر تاکید میکنند که در مسیر رفت و آمد به شفاخانه به دلیل نداشتن محرم با مشکلاتی روبرو شدهاند.
این کارمند صحی از کابل گفت این محدودیت امکان کار بیشتر و اضافه کاری را از او گرفته است. او گفت: «حتی نمیتوانم بیشتر از زمان خود اضافهکاری کنم، که به شدت نیازمندم. مجبورم همان زمان رخصتی خود را به خانه برسانم، چون ناوقت شود، شام میشود و هیچ موتری مرا سوار نمیکند.»
به گفته این کارمند پزشکی زن، اگر بیماری در ساعات شب نیاز به خدمات فوری داشته باشد، ممکن است کارمند صحی زن نتواند خود را به شفاخانه برساند و زنان بیمار نتوانند به خدمات پزشکی دسترسی پیدا کنند.
پزشکان و کارمندان صحی زن در افغانستان همچنین از مهاجرت شمار زیادی از همکاران خود بهویژه متخصصات به دلیل تشدید این محدودیتها سخن گفتهاند.
یک داکتر و یک کارمند صحی زن در ولایت بلخ به افغانستان اینترنشنال تایید کردهاند که نظارت امر به معروف بر کار زنان در این ولایت تشدید شده است.
کارمند صحی در این ولایت گفت که بخشی از تمرکز ذهنی او بهجای رسیدگی به بیماران، صرف رعایت محدودیتها و مقررات میشود. این زن که در یکی از شفاخانههای خصوصی در مزارشریف کار میکند افزود که نظارت مکرر ماموران امر به معروف بر پوشش کارمندان صحی بر روحیه او تاثیر گذاشته است.
این زن گفت: «چندین بار هنگام اجرای وظیفه، ماموران امر به معروف طالبان وارد بخش صحی زنان شدند و از نوع پوشش ما ایراد گرفتند. ما پوشش درست و مناسب داشتیم.»
او میگوید زنانی را میشناسد که به دلیل شرایط موجود، وظیفه خود را ترک کرده یا برای ادامه زندگی و کار از کشور خارج شدهاند.
کاهش تعداد زنان متخصص
نگرانی از کاهش کارمندان صحی و نیروی متخصص زن از نگرانی اصلی نیروهای متخصصی است که با افغانستان اینترنشنال گفتوگو کردند.
پزشکان و کارمندان صحی زن هشدار میدهند که ادامه محدودیتهای آموزشی، آینده نظام پزشکی کشور را تهدید میکند و سالها پس از این هیچ کارمند صحی زن وجود نخواهد داشت.
یک پزشک از کابل میگوید توقف آموزش زنان باعث شده است کارمندان صحی زن موجود وارد نظام صحی نشوند. به گفته او کاهش برخی امتیازات و معاشات پزشکان پس از سقوط حکومت جمهوری نیز بر وضعیت کاری کادر صحی تاثیر گذاشته است.
او همچنین میگوید در بسیاری از مراکز صحی، جداسازی بخشها و ورودیهای زنان و مردان با جدیت بیشتری دنبال میشود و ماموران امر به معروف بهصورت دورهای از شفاخانهها نظارت میکنند.
او افزود: «برخی از ماموران توصیههای خود را با لحنی تند به کارمندان صحی بیان میکنند که باعث میشود کارمندان آن را مداخله در امور تخصصی خود بدانند و در نتیجه نسبت به ادامه کار دلسرد شوند.»
این داکتر همچنین افزوده است که در برخی موارد محدودیتهایی بر نحوه ارائه خدمات پزشکی از جمله «داروهای ضدبارداری، سقط جنین خودخواسته و انجام عملیات جراحی بدون حضور و رضایت پایواز» اعمال میشود.
تاخیر در درمان بیماران
کارمند صحی مزارشریف میگوید یک بیمار زن که از منطقهای دور برای دریافت درمان فوری نیاز به مراجعه به مرکز صحی داشت، به دلیل نداشتن همراه مرد یا محرم نتوانست بهموقع به مرکز برسد.
او میگوید: «زمانی که بالاخره با همراه به مرکز رسید، وضعیتش نسبت به زمان اولیه بدتر شده بود و نیاز به بررسی و مراقبت بیشتری داشت.»
این موضوع در روایت کارمند صحی دیگر در کابل نیز دیده میشود. او میگوید محدودیت در شیفتهای شب میتواند باعث تاخیر در ارائه خدمات درمانی شود. داکتران و کارمندان صحی زن هشدار میدهند که محدودیتهای طالبان نباید عادیسازی شوند.
عبدالولی صدیقی، معاون مالی و اداری وزارت صحت عامه، روز شنبه هنگام آغاز روند اعلام این بستها گفت که استخدام افراد «مسلکی و واجد شرایط» برای بهبود خدمات صحی در اولویت این وزارت قرار دارد.
به گفته وزارت صحت عامه طالبان، بستهای رتبه دوم تا ششم شامل این روند استخدام میشود و نیروهای مورد نیاز از طریق رقابت آزاد جذب خواهند شد. این بستها حوزههای مختلف صحی، فنی و اداری را دربر میگیرد و شامل متخصصان و داکتران، کارکنان آزمایشگاه، تکنیسینهای اکسری و بیهوشی، فیزیوتراپیستها، کارکنان فنی ارتوپیدی، سرپرستان و کارمندان اداری و خدماتی است.
این وزارت میگوید که در ولایتها، یکهزار و ۲۰۰ بست اداری و مربوط به سیستم معلومات مدیریت صحی در ولسوالیها و حدود یکهزار و ۸۰۰ بست مسلکی در ریاستهای صحت عامه ولایات به رقابت گذاشته شده است.
همچنین قرار است در جریان سال جاری نزدیک به یکهزار و ۸۰۰ بست تازه و خالی شفاخانه جمهوریت نیز اعلام و از طریق رقابت آزاد تکمیل شود.
وزارت صحت عامه طالبان میگوید که گزینش متقاضیان براساس تخصص، شایستگی، اسناد تحصیلی و شرایط تعیینشده برای هر بست انجام خواهد شد و روند استخدام از طریق رقابت آزاد پیش خواهد رفت.
این روند در حالی آغاز شده است که نظام صحی افغانستان با کمبود نیروی مسلکی، بهویژه داکتران، قابلهها و دیگر کارکنان زن، روبهرو است. نهادهای بینالمللی بارها هشدار دادهاند که این کمبود، دسترسی زنان و کودکان به خدمات درمانی را محدود کرده است.
وزارت صحت عامه طالبان جزئیاتی درباره ترکیب این بستها، سهم زنان در روند استخدام و شمار فرصتهای شغلی اختصاصیافته به آنان منتشر نکرده است. همچنین روشن نیست که زنان میتوانند برای همه یا تنها بخشی از این نزدیک به پنج هزار بست درخواست بدهند.
محدودیتهای طالبان بر آموزش، کار و رفتوآمد زنان نیز به کمبود کارکنان زن در بخش صحت دامن زده است. کارشناسان و نهادهای بینالمللی میگویند این محدودیتها، بهویژه در مناطق دورافتاده، دسترسی زنان به خدمات صحی را دشوارتر کرده است.
سازمان جهانی صحت در ماه سرطان اعلام کرد که کمبود منابع مالی باعث توقف فعالیت بیش از ۱۵۰ مرکز صحی در افغانستان شده است. بستهشدن این مراکز دسترسی میلیونها نفر به خدمات درمانی را محدود کرده و فشار بیشتری بر نظام صحی کشور وارد کرده است.
در واکنش، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان گفت که اگر نهادهای بینالمللی هزینه فعالیت این مراکز را تامین نکنند، حکومت طالبان تلاش میکند با افزایش بودجه بخش صحت، بخشی از این کمبود را جبران کند.
وزارت صحت عامه طالبان هنوز جدول زمانی کامل استخدام و شرایط دقیق ثبتنام برای این بستها را منتشر نکرده است.
این وزارت در اسد امسال نیز از استراتژی جدید خود برای توسعه بخش صحت رونمایی کرد و مدعی شد که این برنامه به بهبود خدمات درمانی، از جمله مراقبت از مادران و نوزادان، کمک خواهد کرد.
به گفته منابع، آغاجان پس از بازداشت به فرماندهی امنیه قندهار منتقل شده است.
منابع میگویند که محاصره مدرسه پس از آن انجام شد که شماری از افراد به نام «مهمانان» به این مدرسه وارد شدند. هنوز هویت این افراد روشن نیست و مشخص نشده که آنان شهروندان افغانستان بودهاند یا اتباع خارجی.
معتصم آغاجان از چهرههای شناختهشده و اعضای پیشین ارشد طالبان است که روابط او با رهبری این گروه از سالها پیش پرتنش بوده است. او پس از بازگشت طالبان به قدرت، با ضمانت یعقوب مجاهد از استانبول به افغانستان بازگشت.
این نخستین بار نیست که طالبان آغاجان را بازداشت میکند. پیش از این نیز نیروهای استخبارات طالبان در سال ۲۰۲۲ به خانه او در کابل یورش بردند و بخشی از داراییهای شخصیاش را ضبط کردند.
همچنین، طالبان در ۲۷ حمل امسال نیز معتصم آغاجان را بازداشت و سپس رها کرده بود.
طالبان تاکنون درباره علت بازداشت مجدد این عضو پیشین ارشد خود اظهارنظر نکرده است.
متعصم آغاجان کیست؟
معتصم آغاجان، از اعضای قدیمی و چهرههای بانفوذ طالبان بود. او در دوره نخست حاکمیت طالبان، از ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰، وزیر مالیه این گروه بود و از افراد نزدیک به ملا محمد عمر، رهبر پیشین طالبان، به شمار میرفت. نام او در سال ۲۰۰۱ در فهرست تحریمهای سازمان ملل قرار گرفت.
پس از سقوط حکومت طالبان، آغاجان همچنان در ساختار رهبری این گروه باقی ماند و مدتی ریاست کمیته سیاسی طالبان را برعهده داشت. گزارشها حاکی است که او تا حدود سال ۲۰۰۹ از چهرههای مهم سیاسی طالبان بود، اما بهتدریج بر سر استراتژی این گروه، بهویژه مسئله مذاکره با حکومت افغانستان، با بخشی از رهبری طالبان دچار اختلاف شد.
آغاجان از جمله مقامهای پیشین طالبان بود که آشکارا از مذاکره سیاسی برای پایان جنگ حمایت میکرد. او خواهان تشکیل یک نظام فراگیر در افغانستان بود و در سالهای پس از ۲۰۱۰ در چندین تلاش و نشست مرتبط با مذاکرات صلح نقش داشت. این مواضع با مخالفت بخشهایی از طالبان روبهرو شد و رهبری این گروه در مقاطعی تاکید کرد که آغاجان و همراهانش نماینده رسمی طالبان در مذاکرات نیستند.
معتصم آغاجان در سال ۲۰۱۰ در کراچی پاکستان هدف حمله مسلحانه قرار گرفت و بهشدت زخمی شد. او پس از آن پاکستان را ترک کرد و مدتی در ترکیه و کشورهای عربی زندگی کرد و فعالیتهایش برای گفتوگو با حکومت افغانستان را ادامه داد. حمایت او از مذاکره و فاصله گرفتنش از خط رسمی رهبری طالبان سبب شد که در سالهای بعد به یکی از چهرههای متفاوت و تا حدی حاشیهای در میان رهبران پیشین این گروه تبدیل شود.
