د ۲۰۲۳ میلادي کال د ښځو د نړیوال جام په کوارټر فاینل لوبه کې د انګلنډ فوټبال لوبډلې د شنبې په ورځ کولمبیا ته ۱-۲ ماتې ورکړه. همدارنګه په نننیو سیالیو کې د اسټرالیا لوبډلې فرانسې ته د ٦-٧ نتیجې سره ماته ور کړه او نیمه پایلوبې ته ووته.
د انګلنډ او کلمبیا د سیالۍ لومړۍ نیمایي ۱-۱ مساوي پای ته ورسېده، خو د انګلستان لوبغاړو د دویمې نیمایي په ۶۳مه دقیقېه کې بل ګول وواهه او سیاله لوبډله یې ماته کړه.
د اسټرالیا لوبډلې هم په پنالټي کې د فرانسې ماتولو سره نیمه پایلوبې ته لار برابره کړه.
انګلنډ او اسټرالیا به په نیمه پایلوبه کې سره لوبېږی.
د ښځو نهم نړیوال جام په اسټرالیا او نوي زیلنډ کې روان دی. دې جام کې ۳۲ لوبډلې په اتو ډلو کې سره لوبېږي.
له افغانستان را رسېدلي راپورونه وايي، په کابل او تخار کې د ښځو دوو ډلو د شنبې په ورځ یو ځل بیا د طالبانو د «ظالمانه سیاستونو» پر ضد مظاهرې وکړې.افغانستان انټرنشنل ته له کابل څخه سرچینو وویل، چې طالبانو دې ښار کې له مظاهرې په خبریدو سره د معترضو مېرمنو د غونډېدو پر ځای برید وکړ.
همداراز افغانستان انټرنشنل ته په رسېدلو انځورونو کې لیدل کیږي چې مظاهره کوونکو ښځو د غونډي ځای بدل کړی او په یوه بل سړک خپل پرېکړه لیک لولي.
هغوی یلې د امنیتي ګواښونو له امله یې ونه شو کولی بنرونه پورته کړي.
په ورته وخت کې افغانستان انټرنشنل ته له تخار ولایت څخه داسې ویډیوګانې رسیدلې، چې پکې یوه ډله ښځې په سړکونو د طالبانو پرضد شعارونه ورکوي.
په دې ویډیو کې لیدل کیږي چې د تخار په سړکونو کې معترضې ښځې په خپلو شعارونو کې وایي: «مرګ پر ظالم، که طالب وي او که لابيګر یې».
«خبرداری، خبر داری، هېره وونکې نړۍ» او «طالبان ظلم کوي، امریکا یې ملاتړ کوي» دا شعارونه هم په تخار کې د اعتراض کوونکو ښځو له خوا ورکړل شول.
همداراز، د افغانستان د ښځو احتجاجي خوځښت د اګسټ پر پنځلسمه د افغانستان د سقوط د کلیزې په مناسبت یوه اعلامیه خپره کړې چې پکې یې طالبان یوه «ترهګره او توکمپاله» ډله بللې ده.
په بیانیه کې راغلي، چې د طالبانو په توکمپال حاکمیت کې دوی سا نشي اخیستلی.
خو طالبان تل دا تورونه ردوي او وايي، دوی اسلامي حاکمیت لري او ټولو قومونو ته یې په واک کې ځای ور کړی دی.
طالبان دا هم وايي، چې ښځو ته د اسلام مطابق ټول حقونه ور کوي.
د افغانستان د ښځو احتجاجي خوځښت وایي، افغانستان یوې بې قانونه صحرا ته ورته دی چې خلک یې د مایوسۍ له امله د ځان وژنې او یا هم د تېښتې په فکر کې دي.
دغه مېرمنې وایي؛ د ټولو خلکو په ځانګړې توګه د افغانستان د ښځو هیله د طالبانو د حاکمیت بې قید او شرطه ختمېدل دي.
د امریکا د فدرالي محکمې یوه قاضۍ د دغه هېواد پخواني ولسمشر ته اجازه ورکړه، چې د ۲۰۲۰کال د ټاکنو په اړه د خپلې قضیې په تړاو ځینې اسناد په عام محضر کې شریک کړي. په ورته مهال ټانیا چوتکان ډونلډ ټرمپ ته خبرداری ورکوي، چې له پاروونکو څرګندونو او شاهدانو ته له ګواښونو دې ډډه وکړي.
ټانیا چوتکان د جمعې په ورځ (د زمري ۲۰مه) وویل، چې د ګوندونو یا د هغوی د وکیلانو مبهمې څرګندونې چې د شاهدانو د ډارولو او د قضایي غړیو د تعصب لپاره تعبیرېږي، د محمکمې بهیر له ګواښ سره مخامخ کولای شي.
نوموړې د ډونالډ ټرمپ وکیلانو ته په خطاب کې وويل: «زه تاسو او ستاسو موْکل ته خبرداری درکوم، چې د دغې قضیې په اړه په عامه ویناوو کې خورا محتاط اوسئ، زه به د دغه بهیر د بشپړتیا د یقیني کولو لپاره هر ګام پورته کړم.»
تر دې وړاندې په قضیه کې څارنوالانو په ټولنیزو رسنیو کې د ټرمپ د ګواښونکو پیغامونو په اړه اعتراض وکړ او دا یې د شواهدو په توګه په ګوته کړل، چې پخوانی ولسمشر د محرمو شواهدو د توضیحاتو په کارولو سره د شاهدانو د ډارولو هڅه کوي.
قاضي وایي، ټرمپ په جرم تورن شوی او د نورو تورنو کسانو په څېر به د محدودیتونو سره مخامخ شي.
هغه زیاتوي، دا چې ټرمپ په یو سیاسي کمپاین بوخت دی، دا په دې معنا نه ده چې تر نورو تورنو کسانو یې ډېر یا لږ توپیر سره وشي، « دا قضیه به د معمول په څېر پر مخ ځي»
د امریکا پخوانی ولسمشر د ۲۰۲۰ کال د ټاکنو د پایلو په کډوډولو تورن دی، هغه تور چې ډونلډ ټرمپ یې نه مني.
د امریکا د قانون جوړونکو یوې ډلې په یوه لیک کې د فیفا له نړیوال بنسټه غوښتي، چې د افغانستان د تبعید شویو ښځينه فوټبال لوبډله دې په رسمیت وپېژني. دغه ډله د طالبانو له واکمنېدو وروسته په استرالیا کې لوبېږي.
په تېرو دوو کالو کې طالبانو د افغان مېرمنو خپلواکي او حقونه محدود کړي، چې یو یې هم د نجونو پر زدکړو لګیدلي بندیزونه دي، چې د ملګرو ملتونو له نظره دغه شان کړه، وړه په بشري جنایتو کې راځي.
د قانون جوړونکو دغې ډلې چې د امریکا جمهوري غوښتونکي او ډیموکراټان دواړه په کې برخه لري له فیفا غوښتي، چې افغان ښځينه لوبډلې (AWT) ته دې اجازه ورکړي چې د خپل هېواد د هغو مېرمنو استازیتوب وکړي چې د طالبانو تر واک لاندې ژوند تېروي.
د هغوی په باور د فیفا دغه ګام به د نړۍ ګوټ، ګوټ ته د نجونو او مېرمنو پيغام ولېږدوي.
د افغانستان د فوټبال ښځينه لوبډلې د جولای میاشتې په وروستیو کې په یوه لیک کې له فیفا غوښتي وو، چې هغوی دې د خپل هېواد د استازیو په توګه په رسمیت وپېژني.
دغه لیک داسې مهال خپرېږي، چې د ښځينه فوټبال نړیوال جام خپلو وروستیو اونیو ته نږدې شوی دی.
د امریکا د سولې انسټیټیوټ د طالبانو واکمنۍ کې د کورنیو او بهر کې افغان رسنیو د وضعیت په اړه یو راپور لیکلی دی. د راپور له مخې طالبان د کورنیو رسنیو منځپانګه په کلکه څاري او کنټرولوي. همداراز هغه معلوماتو ته لاسرسی محدودوي چې د دې ډلې په ضرر وي.
د امریکا د سولې انسټیټیوټ په راپور کې چې د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۱۹مه) خپور شو، ویل شوي چې طالب چارواکي د ازادو رسنیو په تړاو له کوم قانوني بنسټ پرته دا رسنۍ سانسوروي.
دغه بنسټ لیکلي، چې حتی د طالبانو ځینې ولایتي چارواکي غواړي د رسنیو محتوا له خپریدو مخکې چک او تایید کړي.
د دغه راپور له مخې، طالبانو د هشت صبح اواطلاعات روز ورځپاڼې، کابل نیوز ټلویزیون، ازادي راډیو، بي بي سي او دویچه ویله په ګډون د یو شمېر ملي او نړیوالو خبري سرویسونو فعالیتونه هم بند کړي دي.
د امریکا د سولې انسټیټیوټ وايي، د افغانستان د اسلامي جمهوریت په دوره کې د ډله ییزو رسنیو د قوانینو له منځه وړلو له خبریالانو سره د قانوني چلند پولې له منځه وړې چې له امله یې خبریالان د غچ اخیستنې، وهلو او ځورونې پر مهال قانوني خوندیتوب نه لري.
دغه انستيتوت د رسنيو د راپورونو په حواله ليکلي، د رسنيو د کارکوونکو د نيونې، تاوتريخوالي او ناڅاپي بريدونو له درې سوه زياتې پېښې ثبت شوې دي.
طالبان د ۲۰۲۱ میلادې کال د اګست میاشت کې کله چې بیا واک ته ورسیدل، بېلابېل فرمانونه او لارښوونې یې صادرې کړې او د خپلې خوښې «اخلاقي او اسلامي» مسایل په رسنیو تپي. لکه پر ښځینه ویاندویانو د خپرونو پر وخت په زوره مخ پټول.
رسنیو په وړاندې د طالبانو "د خپلې ګټې" کړنلاره
د امریکا د سولې انسټیټیوټ لیکلي، چې طالبانو واک ته له رسېدو وروسته د رسنیو پر وړاندې داسې تګلاره غوره کړې چې د فعالیت اجازې ورکولو په بدل کې ترې ناوړه ګټه پورته کړي.
دغه انسټیټیوټ لیکلي، چې دوی دې کړنلارې سره له رسنیو د خپل تبلیغ، خپل فکر دودولو او مشروعیت ترلاسه کولو لپاره د وسلې په توګه کار اخلي.
په راپور کې ویل شوي، "د رسنیو په برخه کې د طالبانو فکر یوازې خپلو ګټو ته دی او دیموکراتیکو ارزښتونو ته درناوی نه کوي. دوی د خپل فعالیت پر مهال یې د خبریالانو په ګواښلو، بریدونو او حتی په ډله ایزه توګه وژلو ډده نه ده کړې.
په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د رسنیزو فعالیتونو ځنډول
دغه بنسټ د رسنيو د ملاتړو بنسټونو د معلوماتو پر حواله ليکلي، چې تر دې دمه ۴۰ سلنه رسنۍ (۲۰۰ رسنۍ، د ۵۵ تلويزيوني چينلونو، ۱۰۹ راډيوګانو، ۲۱ خبري اژانسونو، ۱۵ ورځپاڼو په شمول) د طالبانو د ظالمانه سیاستونو او مالي ستونزو له امله د خپلو فعالیتونو بندولو ته اړ شوې دي.
د راپور له مخې د رسنیو د فعالیت بندیدل د دې لامل شوو چې ۶۰ سلنه خبریالان خپلې دندې له لاسه ورکړي. په راپور کې دا هم راغلي، چې ۶۷ سلنه خبریالانې په کور ناستې دي او له هغو ۵۴ رسنیو چې د ښځو له خوا اداره کیدې، لسو ادارو ته راټیټې شوې دي.
دغه انسټیټیوټ وايي، اوس مهال پر ملي رسنیو سربېره، دیریش ټلویزیوني چینلونه او سل راډیو ګانې فعالې دي.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته ښځې له زدکړو اوپه ډېرو برخو کې له کار کولو منع شوې دي. د امریکا د سولې انسټیټیوټ ویلي چې رسنۍ یو له هغو څو ځایونو څخه دي چې ښځې اوس مهال پکې کار کوي.
همدا راز، د امریکا د سولې انسټیټیوټ د طالبانو د ځپلو په لړ کې د افغانستان رسنیزې ادارې د «هیلو څراغونه» بولي او زیاتوي؛ د دوی د فعالیت او مقاومت دوام د پام وړ دی.
په جلاوطنۍ کې د رسنیو راڅرګندیدل
په افغانستان کې د طالبانو د بیا واکمنۍ او پر رسنیو او ازادو اطلاعاتو په بهیر د پراخو محدودیتونو لګولو وروسته، د پام وړ رسنۍ له هېواد څخه بهر ولیږدول شوې چې له بېلابېلو هېوادونو څخه خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.
د امریکا د سولې انسټیټیوټ لیکلي؛ په جلا وطنۍ کې د افغاني رسنیو ظهور د طالبانو د ځپلو او د زیات شمېر رسنیو د بندولو مخه نیولی شي. د دې ادارې په وینا: دا رسنۍ له «قوي او انتقادي» غږ سره راڅرګندې شوې دي.
له افغانستان څخه د کورنیو رسنیو پر وتلو سره بېره،له تېرو دوه کلونو را په دې خوا د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته، یو شمېر رسنیو له هېواد څخه بهر خپل فعالیتونه پیل کړل.
د امریکا د سولې انسټیټیوټ زیاته کړې چې په جلاوطنۍ کې رسنۍ د طالبانو د ناسمو معلوماتو د کمپاین په مخنیوي او د کره خبرونو په ژر خپرولو کې مهم رول لوبوي. د راپور له مخې، دا کار وروسته محلي رسنیو کې د پوښښ لپاره لار هواروي.
د امریکا د سولې انسټیټیوټ د رسنیو له اتحادیو او د بشري حقونو له بنسټونو چې پر طالبانو فشار راوړي، وغوښتل چې د رسنیو اړوند پېښې وڅاري او د خبریالانو د نیولو، وهلو او ځورونې په پېښو کې دې د خبریالانو له حقونو دفاع وکړي.
بریتانیا کې د سوریې د انساني حقونو څارډله وايي، د دغه هېواد په ختیځ کې د برید له امله ۲۳ حکومتي سرتېري ووژل او ۱۰ نور ټپیان شول. حکومتي سرچینو هم منلې چې پرون مازیګر دا برید د دیرالزور صحرايي ولایت المیادین ښار ته نږدې پر پوځي بس شوی دی.
دیرالزور د ایران او روسیې له ملاتړه برخمنو سوریايي حکومتي ځواکونو او د امریکا ملاتړو کوردانو ترمنځ وېشلې سیمه ده.
د سوریې حکومتي اژانس وايي، پر ګاډي داعش برید کړی او ۲۳ کسان پکې وژل شوي دي.
دې رسنۍ ته یوې حکومتي سرچینې ویلي: «یوې ترهګرې ډلې پرون مازیګر په دیرالزور کې پر پوځي ګاډي برید وکړ او پوځ ته یې مرګ ژوبله واړوله.»
بریتانیا مېشته د سوریې د انساني حقونو څار ډلې هم داعش پر دغه برید تورن کړی دی.
دې څار ډلې پر سوریايي ځواکونو دا برید په روان کال کې د داعش یا اسلامي دولت تر ټولو خونړی برید بللی دی.
داعش له ۲۰۱۳ کال د عراق او سوریې پراخې سیمې لاندې کړې، خو پر ۲۰۱۹ کال یې د سوریې ختیځ کې د ډېرو سیمو په بایللو سره ځان پټ کړی دی او غلچکي بریدونه کوي.