د ارمنستان د ملي امنیت ادارې مطبوعاتي دفتر د جمعې په ورځ (د زمري ۲۷مه) اعلان وکړ چې د اذربایجان له خاورې د دغه هېواد پر سیونیک هوايي ډګر برید شوی دی. ارمنستان وايي، نامعلوم کس د اذربایجان جمهوریت له خاورې پر دغه هوايي ډګر درې ډزې کړې دي.
د ارمنستان د ملي امنیت ریاست د مطبوعاتي دفتر په خبرپاڼه کې راغلي دي: «د سهار پر ۴:۲۴ دقیقو یو ناپیژاند کس چې خپل موټر یې د کاپان ښار د سیونیک هوايي ډګر ته څېرمه سیمې سره درولی وو، د اذربایجان جمهوریت له خاورې یې درې ډزې وکړې».
د دغې خبرپاڼې له مخې، دوه مرمۍ د هوايي ډګر پر کړکیو لګېدلې او د هوایي ډګر چت یې زيانمن کړى دى.
ایروان چې له باکو سره ترینګلې اړیکې لري له اذربایجان څخه یې غوښتي چې په دې اړه پلټنې پیل کړي او د تکرار د مخنیوي لپاره یې هم لازم اقدامات وکړي.
د ارمنستان د ملي امنیت ادارې اعلان کړی چې د دې پیښې لپاره ګډې پلټنې او د اذربایجان جمهوریت ته د ثبت شویو ویډیوګانو سپارلو ته چمتو دی.
یو امریکايي چارواکی وايي، دغه هېواد له ډنمارک او هالنډ نه اوکراین ته د اېف شپاړس جنګي الوتکو له لېږلو سره هوکړه کړې ده. نوموړی زیاتوي، د پیلوټانو له روزنې وروسته ژر دا الوتکې لېږل کېږي، چې د روسیې د یرغل په مقابل کې د اوکراین دفاع وکړي.
اوکراین په جګړه کې د روسیې د پوځي برلاسي سره په مقابله کې د مرستې لپاره د امریکا د اېف شپاړس جنګي الوتکو د ترلاسولو بیابیا غوښتنه کړې ده.
د امریکا یوه دفاعي چارواکي د پنجشنبې په ورځ رویټرز اژانس ته ویلي، واشنګټن د ډنمارک او هالنډ چارواکو ته رسمي ضمانت ور کړی چې متحده ایالتونه به د پیلوټانو تر روزنې وروسته اوکراین ته د دې الوتکو د لېږلو وړاندیز ژر تایید کړي.
ډنمارک او هالنډ دې وروستیو کې له واشنګټن غوښتي و، چې له خپلو ملګرو هېوادونو څخه اوکراین ته د پوځي الوتکو لېږد باید تایید کړي.
ټاکلې وه چې د یوولسو هېوادونو ټلواله روانه میاشت په ډنمارک کې د اېف شپاړس الوتکو لپاره د اوکریني پیلوټانو روزنه پیل کړي.
د ډنمارک سرپرست دفاع وزیر ټرولز پولسن په جولای کې هیله وښوده چې د دې روزنې نتیجه به د ۲۰۲۴ کال لومړیو کې وویني.
د ناټو غړي ډنمارک او هالنډ د هغو نړیوالو هڅو مشري کوي، چې پکې د اوکراین پیلوټان او د هغوی ملاتړی ځواک او د الوتکو د ساتلو روزل راځي او په نتیجه کې یې اوکراین د دې وړ کېږي چې د روسیې ضد جګړه کې اېف شپاړس الوتکې وکاروي.
خو د اکراین د هوايي ځواکونو ویاند یوریي اینت ویلي، چې کییف ته به تر راتلونکي مني او ژمي دا الوتکې ونه رسېږي.
د چین، روسیې، هند او دوه نورو هېوادونو مشران به په سویلي افریقا کې سره غونډه وکړي. رویټرز لیکلي، هغه هېوادونه چې د نړۍ یو په ۴مه اقتصادي برخه جوړوي د جیوپولیټکي ځواک په رامنځته کېدو او په نړیوال نظام د لویدیځ د ولکې پر ننګونو به سلامشورې وکړي.
په دغه ناسته کې د چین، هند او برازیل مشران برخه اخلي او د روسیې ولسمشر به چې نړیوالې جزایي محکمې یې د نیولو امر کړی، ګډون و نه کړي.
د برېکس غړیو د دغې ناستې په اړه ډېر جزئيات نه دي خپاره کړي، خو رویټرز راپور ورکړی، چې له دغې ټولنې سره د نورو هېوادونو یو ځای کېدل به و ارزول شي.
د سویلي افریقا څلوېښتو هېوادونو له هغې ډلې عربستان او ارجنټاین د غړیتوب لپاره چمتوالی ښودلی دی.
د چین د بهرنیو چارو وزارت د « برېکس کورنۍ» د سترېدو هرکلی کړی.
د سویلي افریقا د بهرنیو چارو وزیر ویلي، د برېکس پنځه غړي هېوادونه په مشرتابه کې د غیر عربي هېوادونو د ونډې غوښتونکي دي، چې په نړیواله کچه اړتېاوې پوره کړي.
چین، روسیې، برازیل، هند او سویلي افریقا ویلي، چې په نړیوال نظام کې د همکارۍ د نورو بېلګو په لټه کې دي چې له لویدیځ سره توپير ولري، چینایي او روسي مشرانو په ځلونو د لویدیځوالو د هغه ټينګار سره مخالفت څرګند کړی چې د هغوی په هېوادونو کې د ولسواکۍ د پراختیا په برخو کې کړنې یادېږي.
دا رنګه د برازیل نوي ولسمشر په نړیوال مالي او سوداګریز نظام کې د ډالرو د واکمنۍ پر ځای د نورو اسعارو د کارولو غوښتونکی شو.
د چین د بهرنیو چارو وزارت رویټرز ته ویلي، چې د برېکس غړي هېوادونه «د نړیوال نظام د سمون غوښتونکي دی، چې پر مټ یې د مخ پر ودې هېوادونو او نويو رامنځته شویو اقتصادونو رول په کې زیات شي.»
دغې ډلې «نوی پراختیایي بانک» په ۲۰۱۴ کال کې تاسیس کړ، چې غواړي په مالي راکړه ورکړه کې د ډالرو ارزښت راکم کړي او د نړیوال بانک او د پيسو د نړیوال صندوق پر ځای چارې ترسره کړي.
دغه بانک په تېره لسیزه کې ۳۳ ملیارده ډالره پور ورکړی او دا د هغو پورونو یوه په دریمه برخه جوړوي چې تېر کال نړیوال بانک بېلابېلو هېوادونو ته ورکړي ول.
سویلي افریقا ویلي، چې نن سبا د ډالرو پر ځای د نورو اسعارو کارونه د دغو هېوادونو د چارو په سر، سر کې ځای لري.
د افغانستان د بیارغونې په چارو کې د امریکا ځانګړی څارونکی جان ساپکو، له اوکراین سره د امریکا او د هغې د متحدینو میلیاردونو ډالرو مرستې ته په اشارې نېوکه کړې، چې پر دغو مرسته شویو پيسو څار او نظارت نه کېږي.
هغه د افغانستان په پخواني حکومت کې درغلي، له اوکراین سره د مرستو په چاره کې د درس په توګه یاده کړې ده.
د افغانستان د بیارغونې په چارو کې د امریکا د څار ځانګړي څارونکي، دا رنګه په اوکراین کې هم د درغلیو یادونه کړې او د نیویارک ټایمز د وروستي راپور پر بنسټ یې د وسلو د یو پلورونکي له خوا د وسلو د لوړو بیو په تړاو اشاره کړې ده.
د امریکا د متحده ایالاتو نړیوالې پراختیایي ادارې هم راپور ورکړی، چې په اوکراین کې د دولتي ودانیزو پروژو په چارو کې دولتي چارواکي او د هغوی ملګري لس سلنه بډې اخلي، چې ورسره د بډو اخیستنه هم دېرش سلنه زیاته شوې ده.
دا رنګه د اوکراین ولسمشر ولودیمیر زلنسکی ویلي، د وضعیت د بدلېدو په لټه کې دی او د فاسدو چارواکو پر ضد به کوټلي ګامونه واخلي.
زلنسکي په مې میاشت کې د سترې محکمې مشر وروسته له هغې له دندې لرې کړ، چې پر هغه د ملیونونو ډالرو بډې اخېستنې تور پورې شوی و، دا رنګه د شپږو وزارتونو مرستیالان او د څو سیمو پنځه تنه مدیران یې هم د فساد په تور له دندو شړلي وو.
ساپکو وایي، چې د فساد پر ضد د اوکرایني ولسمشر او د هغه د ملګرو هڅې د ستایلو دي؛ خو « هغسې چې په افغانستان کې جنګسالارانو او ټوپکمارو شتون لاره، هماغسې په اوکراین هم شته چې دا یوه ستره ستونزه ده.»
پر اوکراین د روسبې له یرغل وروسته امریکا تر دې مهاله ۱۱۳ میلیارده ډالر د پوځي، مالي او بشردوستانو مرستو لپاره لګولي او د بایډن حکومت په دې وروستیو کې له کانګرس څخه د شل ملیارد ډالرو د نورې مرستې غوښتنه کړې.
د دې تر څنګ د امریکا د ۱۷ بېلابېلو ادارو په خوا کې دېرش نور هېوادونه هم په اوکراین کې فعالیتونه کوي.
ساپکو وایي: «د دغو پيسو د لګولو څارنه باید وکړئ، تاسو نه شئ کولای دغه چاره له واشنګټن، لندن، برلین او ان له پولنډه تر سره کړئ.»
د امریکا د استازیو جرګې په یوه تکلاره کې د اوکراین لپاره د یوه عمومي څارونکي د ګومارلو غوښتنه کړې.
ښاغلی ساپکو وایي: «موږ د وسلو لپاره زیاتې پيسې لګوو، چې دا بده خبره نه ده. دغه څه باید تر سره شي، خو د خبرداري موخه دا ده که تاسې زیاتې پيسې هم لېږئ او څارنه یې هم نه کېږي، پيسې ضایع کېږي چې بیا نورې ستونزې زېږوي.»
د ایران د بهرنیو چارو وزیر حسین امیرعبداللهیان ویلي دي، چې د لویدیځې اسیا او ټولې نړۍ د دوو مهمو هېوادونو ایران او سعودي عربستان اړیکې په موثره بڼه د پرمختګ په حال کې دي.
امیرعبداللهیان له خپل سعودي سیال فیصل بن فرحان سره نن د سعودي په ریاض کې په ګډ خبري کنفرانس کې وویل، چې تهران او ریاض دواړه په ټولو برخو کې د دوه اړخیزو اړیکو د ښه کولو هوډ لري.
امیرعبداللهیان یادونه وکړه، چې دواړه لوري په دې نظر دي چې د اقتصادي، سوداګرۍ او امنیتي مسالو په اړه شوې موافقې باید عملي شي.
هغه دا هم وویل، چې هغه او د هغه سعودي سیال د چاپیریال په مسالو او د ژغورنې او مرستې د عملیاتو په اړه د همکارۍ په ګډون په پراخه کچه د سیمه ییزو خبرو اترو په اړه خبرې کړي.
امیرعبداللهیان د ولسمشر ابراهیم رئیسي د تګلارې سره سم له ګاونډیو هېوادونو سره د اړیکو د ښه کولو ته په اشارې وویل، چې ایران د سعودي عربستان په ګډون له خپلو ګاونډیانو سره د اړیکو د ښه کولو لپاره کار کوي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر همدارنګه له خپل سیال سره د اسلامی نړۍ په مسایلو هم خبرې اترې وکړې او تاکید یې وکړ، چې د فلسطین مساله او د قدس مقدس ښار د اسلامی نړۍ لپاره لومړیتوب لری.
امیرعبداللهیان همداراز ویلي چې ولسمشر رئیسي د سعودي عربستان د پاچا بلنه منلې ده، چې ریاض ته سفر وکړي او دا سفر به په مناسب وخت ترسره شي.
هغه زیاته کړه، چې د نن ورځې خبرې به د دولتونو د مشرانو ترمنځ د لیدنې لپاره لاره هواره کړي.
دا وروسته له اوو کلونو د ایران او سعودي عربستان د لوړ پوړو چارواکو لومړی مشترک کنفرانس دی، چې په دوه اړخیزو همکاریو او اسلامي نړۍ ته په ورپېښو ګواښونو غږیږي.
د سره صليب نړۍواله کمېټه وايي، چې د اګست تر پايه به په افغانستان کې پر ۲۵ روغتونونو مرستې بندې شي.
د یادې کمېټې ویاند ډېیګو الکانترا د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۲۶مه) وویل، چې د سره صلیب کمېټه د یادو روغتونونو لپاره اړینې مالي سرچینې نه لري نو ځکه مجبور دي، چې پر دغو روغتونونو مرستې بندې کړي.
نوموړي له رویټرز خبري اژانس سره په خبرو کې وویل:«موږ له وزارتونو، تمویلوونکو او مرستندویه موسسو سره کار ته دوام ورکوو څو په افغانستان کې د روغتونونو د ملاتړ لپاره نورې دوامداره لارې پېدا کړو.»
په تېر اپريل مياشت کې د سره صليب نړۍوالې کمېټې د رييسانو بورډ پرېکړه کړې، چې د نړۍوالو مرستو د کمښت له امله په ځینو سیمو کې بشري مرستې وځنډوي.
دغې کمېټې هغه مهال ویلي وو، چې بورډ د لګښتونو د کمولو په نوم د ادارې له بودیجې څخه ۴۷۵ میلیونه ډالر کم کړي دي.
ویل کیږي چې د سره صلیب له خوا د روغتونونو د ملاتړ له بندېدو وروسته به بدغه روغتونونه د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ته وسپارل شي.
دوه کاله وړاندې د ۱۴۰۰ کال د اسد په میاشت کې د افغانستان د اسلامي جمهوریت له سقوط وروسته افغانستان ته د بهرنیو مرستو د استولو لړۍ ودرول شوه.
د جمهوري نظام له ړنګېدا وروسته ناڅاپه مالي ټکان د روغتیا او تعلیم په ګډون حیاتي عامه خدمتونه له خطر سره مخامخ کړل.
په دغه وخت سره صلیب او ځینې مرستندویه سازمانونه د یادو تشو د ډکولو لپاره ګامونه پورته کړ.
په افغانستان کې د سره صليب يوه وياند وويل، دغه سازمان هغه مهال پرېکړه وکړه چې د روغتيايي څارنې د سيستم د ملاتړ مسووليت پر غاړه واخلي.
د سره صلیب کمېټې په افغانستان کې د ۳۳ روغتونونو مسوولیت پر غاړه لاره، چې پر اتو یې له دې وړاندې مرستې بندې شوې وې او ۲۲ نور یې اوس د مالي ملاتړ د کمښت له امله د روانې میاشتې تر پایه د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ته سپارل کیږي.
د مرستندویه سازمانونو په وینا، د افغانستان نږدې درې پر څلورمه برخه وګړي اوس بشري مرستو ته اړتیا لري.