د ایران د پارلمان د ملي امنیت او بهرني سیاست د کمیسون غړی جلیل رحیمي جهان ابادي وایي، په افغانستان کې د ترهګریزو فعالیتونو له امله موږ د دغه هېواد له ګاونډیو سره په پولو کې د تاوتریخوالي د زیاتېدو شاهدان یو.
هغه د خانه ملت له خبریال سره په مرکه کې ویلي، په افغانستان کې د ټولګډوني حکومت په جوړېدو سره چې په هغه کې ټول قامونه او سیاسي ډلې برخه ولري، کېدای شي چې په هغه هېواد سوله او ټيکاو د رامنځته کېدو لامل شي.
د ایران د پارلمان د ملي امنیت او بهرني سیاست غړي امریکا تورنه کړه، چې په افغانستان کې نه غواړي ټولګډونی حکومت رامنځته شي او غواړي چې په افغانستان کې کړکېچ روان پاتې شي.
جلیل رحیمي جهان آبادي هیله مندي وښوده، چې طالبان باید ژر تر ژره یو پراخ بنسټه حکومت جوړ کړي.
طالبانو تل ویلي، چې حکومت یې پراخ بنسټه دی او له نورو هېوادونو یې غوښتي چې د هغوی په کورنیو چارو کې له لاس وهنې ډډه وکړي.
نن د زمري اته ویشتمه د افغانستان د خپلواکۍ د ۱۰۴مې کلیزې سره برابره ده. دغه ورځ د ټولو افغانانو له لوري که د افغانستان په د ننه کې دي او یا په نورو هېوادونو کې په شور او ځوږ سره لمانځل کېږي.
په تېرو دوو کالو کې د افغانستان د ننه دغه ورځ ګڼ افغانان د طالبانو له وېرې نه شي لمانځلای، ځکه طالبانو په ملي بېرغ، موسیقۍ غږولو او ملي اتڼ بندیزونه لګولي او څوک له وېرې نه شي کولای دغه ورځ ولمانځي لکه څنګه یې چې زړه غوښتي وي.
خو له افغانستانه بهر بیا افغان کډوال دغه ورځ د ملي بېرغونو په لېږدولو او رپولو، د ملي اتڼونو په کولو او پارکونو ته په تللو سره لمانځي.
د افغانستان په ګاونډ پاکستان کې هم چې نن سبا ملیونونه افغان کډوال په کې مېشت دي، دغه ورځ د بېلابېلو غونډو، مشاعرو، ملي اتڼونو او مېلو سره لمانځل کېږي.
همدغه نن د خیبر پښتونخوا پېښور ښار په شلمان پارک کې د افغان شاعرانو یوه ستره مشاعره جوړه شوه، چې د افغان شاعرانو تر څنګ په کې د خیبر پښتوخوا ګڼو شاعرانو شعرونه وویل او د خپلواکۍ په ارزښتونو او د افغانانو د مبارزو یادونه یې وکړه.
د دغې مشاعرې یو ګډونوال عبدالبصیر بېدار ستوري افغانستان انټرنشنل ته وویل:« سره له دې چې په پېښور کې مېشتو افغانانو له پخوا راهیسې هر کال دغه ورځ لمانځله؛ خو په تېرو دوو کلنو کې دغه لمانځنه تر پخوا زیاته شانداره شوې او خلک په کې خپل ژور احساسات ځکه په ډاګه کوي، چې په هېواد کې یې پر ملي بېرغ او ملي سرود بندیز لګېدلی او دوی یې دلته په غبرګون کې خپل احساسات په ډاګه کوي.»
خو په پلازمېنه اسلام اباد کې بیا د یو لړ لګول شویو بندیزونو او سختو امنیتي تدابیرو له امله دغه لمانځنه پيکه ښکاري.
له دې سره بیا هم د اسلام اباد په ځینو واټونو او پارکونو کې د افغانانو ګڼه، ګوڼه تر پخوا زیاته شوې او د ډېرو ځوانانو او پېغلو په لاسونو کې د افغانستان درې رنګه ملي بیرغونه لیدل کېږي.
په اسلام اباد کې مېشت افغان کډوال لطف الله وایي، چې د خپلو ماشومانو سره پارک ته راغلی او هغوی ته یې ویلي چې نن زموږ د خپلواکۍ جشن دی او باید لمانځنه یې وکړو، هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل:« تېره ورځ چې د پاکستان د خپلواکۍ ورځ وه، نو کشرې لور مې را نه پوښتنه وکړه چې ازادي څه ته وايي، د ازادۍ جشن څه شی دی، او ایا موږ هم د ازادۍ جشن لرو؟ زه مې د لور دغې پوښتنې سخت خواشینی کړم بیا مې ورته ځواب ورکړ او ورته مې وویل چې اوس موږ او تاسو مساپر یو، چې کله بېرته خپل وطن ته ستانه شو بیا به موږ هم خپل ملي جشنونه ولمانځو.»
لطف الله وایي،« له همدې امله مې دوی نن پارک ته راوستل او ورته مې د خپل تېر تاریخ ټول اړخونه بیان کړل.»
په پلازمېنه اسلام اباد کې سره د ټولو لګول شویو بندیزونو، ډېرو افغانانو په خپلو ګرځنده ټيلیفونونو کې د افغانستان ملي سندرې غږولې او خوند یې ترېنه اخیست، هغوی دا خبره کوله چې نظامونه به ډېر سره بدل را بدل شي؛ خو زموږ ملي ارزښتونه موږ ته هغه سرې کرښې دي، چې له هغو هېڅکله هم په شا کېدلای نه شو.
د پاکستان پخواني دفاع وزیر له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل، که په پاکستان کې د بریدونو په تړاو داسې شواهد او لاسوندونه بیامومو چې د افغانستان له خاورې همغږي کېږي، نو اسلام اباد به د خپلې خاورې د دفاع له لپاره له زور کار واخلي.
هغه ټينګار وکړ، که طالبان پر خپلو ژمنو و نه درېږي، نو پاکستان به زور وکاروي.
د پاکستان د دفاع پخواني وزیر تر دې وړاندې هم پر افغان طالبانو تور پورې کړی و، چې هغوی د دوحې تړون له مخې عمل نه کوي او دا اجازه ورکوي، چې د افغانستان له خاورې د نورو هېوادونو پر ضد کار واخیستل شي.
خواجه محمد اصف د جمعې په ورځ (د زمري ۲۷ مه) افغانستان انټرنشنل ته وویل، د هغه د وروستي سفر چې د ۱۴۰۱ کال د کب په درېیمه یې کابل ته کړی و، له هغه وروسته د پاکستاني طالبانو بریدونه په پاکستان کې تر پخوا ډېر زیات شوي دي.
هغه زیاته کړه، چې د دغو بریدونو زیاته برخه د افغانستان له خاورې کېږي او طالبانو ته په کار ده چې د دغو بریدونو مسوولیت ومني او پر خپلو کړیو ژمنو عمل وکړي. هغه دا ګوت څنډنه هم وکړه چې له هغې پرته پاکستان دا حق لري چې له خپلې خاورې دفاع وکړي.
ښاغلي اصف د هغې فتوا په اړه چې ملا هبت الله اخندزاده ته منسوبه ده، په پاکستان کې جګړه جواز نه لري وویل چې کېدای شي دغه فتوا « اغېز ناکه» وي.
د طالبانو د سترې محکمې یو غړي او د دغې ډلې د دارالافتا مشر د پنجشنبې په ورځ د (زمري په ۱۹مه) په پاکستان کې د جګړې پر ضد فتوا ورکړه او ویې ویل چې طالبانو د دوحې تړون له مخې ژمنه کړې، چې په بهر کې به «جهاد» نه کوي. هغه په څنګزنه توګه وویل، چې د طالبانو مشر په پاکستان کې جګړه ناجاېزه بللې.
ښاغلی اصف د دغې فتوا د اغېزمنتیا لامل د دواړو ډلو تر منځ «د څو لسیزو اړیکې» او د هغوی ترمنځ «پخوانۍ ګډه رهبري» یادوي او وایي چې ؛« پاکستاني او افغان طالبانو په تېرو څو لسیزو کې ډېرې زیاتې ګډې جګړې کړې دي.»
د پاکستان دغه پخوانی لوړ پوړی چارواکی داسې مهال د دغو دوو ډلو ترمنځ د پخوانیو اړیکو او په پاکستان کې د بریدونو د زیاتوالي خبره کوي، چې څه موده وړاندې د پاکستان د سولې د مطالعاتو ادارې په یو راپور کې دعوه وکړه چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته په پاکستان کې ۷۳ سلنه ترهګریزې پېښې زیاتې شوې دي.
ښاغلي اصف د خپلو خبرو په یوه بله برخه کې د افغانستان له طالبانو او د هغوی د بري په اړه د پاکستان د پخواني لومړي وزیر عمران خان د ملاتړ په اړه وویل:«عمران خان دغه کار وکړ؛ خو پایلو داسې وښوده، چې دغه ناسم ملاتړ د هغه له خوا شوی و.»
د عمران خان مخالفینو هغه ته د افغانستان د طالبانو د سیاسي ملاتړي «طالبان خان» لقب ورکړی دی.
ښاغلي خان چې دا مهال په زندان کې دی، تل یې له نړیوالو غوښتي وو چې د افغانستان طالبان دې په نړیواله ټولنه کې ومنل شي.
هندي رسنیو راپور ورکړی، چې هغه هېواد د ۲ سوه ټنو په شاوخوا کې روغتیایي دارو درمل د چابهار بندر له لارې افغانستان ته استولي. دغه مرستې وروسته له هغه کېږي،چې د ملګرو ملتو ځینې بنسټونو په افغانستان کې د انساني وضیعت د ترېنګلتیا په اړه اندېښنې په ډاګه کړې.
د ملګرو ملتو د خوړو او کرنې سازمان هم ویلي، چې د هند حکومت د افغانستان له خلکو سره د غنمو مرسته کړې ده.
د ملګرو ملتو د دغه بنسټ په وینا، هند په ټوله کې ۴۷ زره او ۵۰۰ ټنه غنم د مرستې لپاره د خوړو د نړیوال سازمان په واک کې ورکړي دي.
تر دې وړاندې به د غنمو بار لارۍ او کاروانونه په ځمکنۍ لاره د پاکستان له پولې افغانستان ته لېږل کېده، خو د مرستو دغه وروستۍ جوپه د ایران د چابهار بندر له لارې د نړۍ د خوړو سازمان مرکز ته لېږل شوې ده.
دا رنګه د هند حکومت ښځینه روغتیایي درمل، کمپلې او نورې روغتیایي مرستې چې شاوخوا یوولس سوه کڅوړې کېږي، د افغانستان سره د مرستې په پار یې د ملګرو ملتونو د جرمونو او نشه یي توکو دفتر ته سپارلې دي.
دغه مرستې به د ملګرو ملتونو سازمان د مېرمنو لپاره د بیارغونې د ادارو له لارې د افغانستان په ټولو برخو کې ووېشي.
هند د نورو زیاتو مرستو ژمنه هم کړې. دا رنګه د هند دولت له افغانستان سره د مرستې په تړاو د ۲۰۲۳ـ۲۰۲۴ کلونو په بودجه کې دوه ملیارده هندي روپۍ ځانګړې کړې دي.
په همدې حال کې، دغه پيسې له هغو درې نیم ملیارده هندي روپيو کمې دي، چې هند تېر کال له افغانستان سره د مرستې لپاره ځانګړې کړې وې.
هندۍ خبري شبکه «نیوز۱۸» د یوې سرچینې په حواله وایي، د چین د مخابراتو لوی شرکت هواوې په ټول افغانستان کې د څار کمرو د لګولو لپاره له حقاني شبکې سره هوکړې ته رسېدلی دی. د دې سرچینو په وینا، دا کمرې له داعش سره د مبارزې لپاره نصب کیږي.
د دې خبري شبکې خبريال د امنيتي کارپوهانو په حواله ليکلي، د چين او د حقاني شبکې د مشرتابه ترمنځ د دغه تړون په لاسليکولو سره بيجينګ په افغانستان کې د خپل نفوذ د زياتولو په لور روان دى.
نیوز ۱۸ د امنیتي کارپوهانو په حواله لیکلي، په افغانستان کې د چینایي کمرو لګول به له بیجینګ سره مرسته وکړي چې د افغانستان وضعیت وڅاري او د خپلو هغو اتباعو ساتنه وکړي چې د افغانستان په پروژو کې کار کوي.
له بلې خوا، وروسته له هغه چې طالبانو پر افغانستان ولکه کړې، د چین حکومت اندېښمن دی چې دا ډله به د بیجینګ مخالفو بېلتونپالو ته پنا ور کړي.
د بیجینګ له نظره، په دغه هېواد کې اسلامي ډلو، لکه د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ، چې په سینکیانګ کې یوه بېلتون غوښتونکې وسله واله ډله ده، د دې وړتیا لري چې په افغانستان کې د القاعده او داعش په څېر له سخت دریځو ډلو سره یو ځای شي او له هغه ځایه د چین ګټې له ګواښ سره مخ کړي.
راپور له طالبانو څخه د دې ډلو د ځپلو لپاره د چین غوښتنې ته په اشارې سره لیکلي چې طالبانو دا غوښتنه رد کړې او ویلي یې دي چې «دغه فعالان له ډېرې مودې راهیسې زموږ مېلمانه دي».
د امریکا د استازو جرګې د بهرنیو اړیکو کمېټې د مشر له پرله پسې غوښتنو وروسته د دغه هېواد د بهرنیو چارووزارت له افغانستانه د امریکايي پوځیانو د وتلو په تړاو ۳۰۰ نور اسناد دغې کمېټې ته ولېږل.
د دې اسنادو لومړنۍ بیاکتنې د ۲۰۲۱ میلادي کال له جولای تر سپتمبر پورې د وتلو بهیر ښیي.
په دې ۳۰۰ مخونو کې د ۲۰۲۱میلادي کال د جولای له نیمايي څخه تر سپټمبر میاشتې پورې هغه وخت دی چې امریکا په لومړي ځل د وتلو هڅې پیل کړې او د اګست په میاشت کې د طالبانو تر واکمنۍ وروسته یې دا هڅې چټکې کړې.
ویل کیږي په دې اسنادو کې تر ډېره پر دغو هڅو، په تېره بیا د هغو کسانو پر شمېر چې امریکا هره ورځ له افغانستان اېستل، تمرکز شوی دی.
د ډیلي میل په حواله، داسې ښکاري چې په اسنادو کې ډیر معلومات مخکې له مخکې خپاره شوي، خو چارواکي وايي، ممکن نوې خبرې پکې وي.
امریکايي رسنیو ویلي دي چې د امریکا د استازو جرګې د بهرنیو اړیکو د کمیټې مشر مایکل مکال د امریکا د بهرنیو چارو وزیر انتوني بلینکن سره په ټلیفوني خبرو کې له نوموړي سره د امریکایي ځواکونو د وتلو په تړاو د نورو اسنادو د ترلاسه کیدو په اړه معلومات شریک کړي دي.
ښاغلي مکال وویل: « زه د وزیر د دې ژمنې چې په راتلونکې کې به نور هم منظم اسناد چمتو کړي ستاینه کوم او هیله من یم چې خپلې ژمنې ته ریښتینی اوسي».
هغه د وخت اهمیت ته په اشارې سره وویل: «وخت خورا مهم دی او موږ باید پخوانیو امریکایي سرتېرو او د قربانیانو کورنیو ته ځواب ووایم».
خو ویل کېږي کمېټه په پام کې لري چې له وزارت څخه یو ځل بیا وغواړي چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په تړاو اته نور یادښتونه دغې کمېټې ته ولېږي.
د رویټرز په حواله، د امریکا د ولسي جرګې د بهرنیو چارو وزارت د هغه راپور پر بنسټ چې څه موده وړاندې خپور شو، د امریکا د ولسمشر جوبایډن ادارې له افغانستان څخه د ځواکونو د ایستلو لپاره سم پلان نه درلود او له افغانستان څخه د نامنظمه وتلو پر مهال یې د کابل د ژر سقوط وړاندوینه نه وه کړې.
د دغه راپور پر بنسټ، د «امنیت د خرابیدو» او له افغانستان څخه د امریکا د متحدینو د سملاسي وتلو د اړتیا په اړه له اخطارونو سره سره، بایډن ورته پاملرنه ونه کړه.
په دې وروستیو اونیو کې د مایکل مکال په مشرۍ جمهوريپالو د بایډن پر حکومت د دغه هېواد څخه پر بېړني وتلو نیوکې او څارنې زیاتې کړې دي.
دا په داسې حال کې ده چې له افغانستان څخه د امریکا د وتلو دوه کاله پوره شول، چې په ترڅ کې یې ۱۳ امریکايي پوځیان او لږ تر لږه ۱۷۰ افغانان وژل شوي دي.
ښاغلی مکال وايي، چې دا اسناد د وتلو د « ناوړه تېروتنو د بیاځلي مخنیوي» لپاره اړین دي.
د امریکا د بهرنیو چارو کمېټې د جولای په میاشت کې له افغانستان څخه د امریکا د وتلو د ناکامۍ په اړه یو ۸۷ مخیز راپور خپور کړ.
د دغې کمېټې په راپور کې د امریکا څو ستراتیژیکو ناکامیو ته په اشارې سره راغلي چې «په افغانستان کې د امریکا د پوځي ماموریت د پای ته رسولو په اړه د ټرمپ او بایډن پرېکړې د افغان حکومت د ثبات او امنیت لپاره جدي پایلې له ځان سره لرلې دي».