نړۍوال بانک: د افغانستان له هرو درېیو کورنیو څخه یې دوه اقتصادي ستونزې لري

د ازبکستان ولسمشرۍ ماڼۍ د دوشنبې په ورځ (د تلې په ۱۰مه) په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې په دې کتنه کې د دواړو هېوادونو پر دوه اړخیزو مسایلو سربېره پر افغانستان هم خبرې اترې وشوې.

د دې خبرپاڼې له مخې؛ په دې کتنه کې دواړو لورو د "افغان-ټرانس" د اورګاډي د پروژې د ملاتړ په اړه هم خبرې وکړې. په دې اړه نور جزییات نه دي خپاره شوي.

ازبکستاني، طالبانو او پاکستاني چارواکو د روان کال د سرطان میاشتې په پای کې په اسلام اباد کې د "افغان ټرانس" په نوم د اورګاډي د پټلۍ په اړه یو تفاهم لیک لاسلیک کړ. خو تر اوسه هېڅ هېواد طالبان په رسمیت نه دي پېژندلي او د دې پروژې د عملي کېدو وخت هم نه دی معلوم.

د "افغان ټرانس" پټلۍ د جوړولو پلان په ۲۰۱۸ میلادي کال کې وړاندې شو ترڅو یوه اقتصادي لویه لاره جوړه کړي، چې منځنۍ آسیا د هند سمندر له اوبو سره وصل کړي.

د دغې پټلۍ د جوړولو لګښت څه باندې څلور نیم ملیارد ډالره دی او ۵۷۳ کیلومتره اوږدوالی به ولري.

دا ریل پټلۍ له ترمز څخه پیل او د مزارشریف او کابل له ښارونو تر تېرېدو وروسته پېښور ته رسېږي.

نوموړې نن سې شنبه (د تلې ۱۱مه) پر خپلې اېکس (ټوېټر) پاڼې د ښځو د مدني ټولنې، سولې او امنیت پرانیستی لیک شریک کړی او زیاته یې کړه ده، چې د بشري حقونو د څار سازمان دغه لیک د سولې په ټولو بهیرونو کې د ښځو د بشپړ ګډون په اړه مهم ګڼي او دی هم لاسلیک کړی.

په دغه پرانیستي لیک کې چې ملګرو ملتونو ته لیکل شوی، پکې د ښځو، سولې او امنیت د کلنۍ غونډې له پیل څخه مخکې له دغه سازمان څخه غوښتل شوي، چې د ټولو کنوانسیونو په نظر کې نیولو سره د سولې او امنیت په برخه کې د ښځو فعال، خوندي، با معنا او مساوي حضور ته پاملرنه وکړي.

په دغه لیک کې د ښځو د بشري حقونو د وضعیت په اړه اندېښنه ښودل شوې، د ۱۶ نورو هېوادونو د ښځو تر څنګ پکې افغانستان هم یاد شوی او ټینګار شوی، چې ښځې باید په هغو غونډو کې چې پکې د هغوی د هېوادونو په اړه بحثونه کېږي، هر اړخیز، برابر او با معنا حضور ولري.

په دغه لیک کې د مساوي ګډون خبره په ډېر جدیت سره یاده شوې ده.

د بشري حقونو د څار ډلې ترڅنګ د بښنې نړۍوال سازمان او یو شمېر نورو سازمانونو هم دغه لیک لاسلیک کړی دی.

په ورته وخت کې د ښځو او بشري حقونو فعالان وايي، سره له دې چې افغان مېرمنې له خپلو حقونو بې برخې دي، خو په غونډو کې د دوی استازو ته د ګډون حق نه ورکول کیږي.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو له واک ته رسېدا سره سم؛ په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر زده کړو او کار بندیز لګولی او ښځې یې له ټولنیزو فعالیتونو منع کړې دي.

دغو بندیزونو په کور دننه او بهر ګڼ غبرګونونه پارولي، نړۍوالې ټولنې، د بشري او ښځو حقونو ګڼو سازمانونو د طالبانو دغه عمل غندلی او له دوی یې د دغه بندیز د ژر تر ژره ختمېدو غوښتنه کړې.

خو طالبانو بیا د ښځو د کار او زده کړو مساله د افغانستان داخلي مساله ګڼلې او ویلي یې دي، چې چا ته په کورنیو چارو کې د مداخلې حق نه ورکوي.

سرفراز بګټي د سه شنبې په ورځ په یوه خبري غونډه کې وویل، چې افغانان د هنګو په ګډون د پاکستان په مختلفو سیمو کې په ترهګریزو بریدونو کې لاس لري.

هغه د سې شنبې په ورځ (د تلې ۱۱مه) د پاکستان د خېبر پښتونخوا ایالت په هنګو سیمه کې څو ورځې وړاندې ځانمرګي برید ته په اشارې سره وویل، چې په دغه برید کې لږ تر لږه څلور تنه ووژل شول.

د پاکستان د کورنیو چارو وزیر همداراز اعلان وکړ، چې په پاکستان کې په ناقانونه توګه مېشتو ټولو بهرنیو مهاجرینو ته د ۲۰۲۳ کال د نومبر تر لومړۍ نېټې (۱۰ عقرب ۱۴۰۲) وخت ورکړل شوی چې له هېواده ووځي.

وروسته له هغه چې طالبانو پر افغانستان واک تر لاسه کړ؛ ډېری خلک د پاکستان په ګډون ګاونډیو هېوادونو ته لاړل.

سرفراز بګټي خبرداری ورکړی، چې که کډوال د اوسېدو له اسنادو پرته له پاکستانه ونه وځي، د پاکستان حکومت به يې پېدا او له هېواده به يې وباسي.

هغه ټینګار وکړ، چې هېڅ بهرني وګړي ته اجازه نه ورکول کیږي، چې له قانوني وېزې او پاسپورټ پرته پاکستان ته داخل شي.

د پاکستان دا پرېکړه د هغه مودې د پای ته رسېدو په معنا ده، چې مسافرین کولی شي د ډېورنډ کرښې څخه تېر شي او د ملي شناخت کارت یا تذکرې سره پاکستان ته داخل شي.

د دې ترڅنګ د پاکستان د کورنیو چارو وزیر ټینګار وکړ، چې په دغه هېواد کې د غیرقانوني مهاجرینو شتمنۍ به د وتلو لپاره له ټاکل شوي ضرب الاجل وروسته ضبط شي.

سرفراز بګټي دا هم وویل، چې دا مهال څلور میلیونه او ۴۰۰ زره افغانان په پاکستان کې ژوند کوي.

انجام خبرې شبکې د ایران د کرنې د مشر له قوله ویلي، چې په دې موده کې افغانستان ایران ته له پنځو زرو ټنو کم توکي لېږلې دي.

نوموړی زیاتوي، چې د افغانستان زیاتره صادرات د ایران له لارې عراق، متحده عربي اماراتو او ترکیې ته لېږدول کیږي.

نوموړي دا ونه ویل، چې په دغو توکو کې کوم توکی شامل دي.

په ورته وخت کې د خراسان رضوي ایالت د بهرنیو چارو وزارت د نماینده ګۍ مشر وايي، چې د دوغارون بندر د ایران او افغانستان د اقتصادي اړیکو د پراختیا یو مهم بندر دی.

نوموړي زیاته کړې، چې دواړه خواوې د راکړې - ورکړې د پراختیا پر هڅو دوامداره اړیکې لري.

له دې وړاندې د طالبانو د ریاست الوزرا د اقتصادي مرستیال دفتر ویلي وو، چې په روان کال کې یې د ایران له لارې ګڼو عربي هېوادونو ته توکي لېږلي دي.

خامنه يي له ایراني چارواکو او د اسلامي وحدت د کنفرانس له مېلمنو سره په کتنه کې امریکا د جګړې په دوام او د هېوادونو په چارو کې په لاسوهنې تورنه کړه او ویې ویل، چې په سیمه کې ټولې جګړې بهرني لاملونه لري.

همداراز د ایران د اسلامي جمهوریت مشر وویل، «موږ په کراتو ویلي چې موږ څوک جګړې او پوځي اقدام ته نه هڅوو او ور څخه ډډه هم کوو».

د ایراني رسنیو د راپورونو له مخې؛ علي خامنه یي په دې غونډه کې وویل، چې امریکا د سیمې هېوادونه ته له سیاسي او اقتصادي پلوه ضربه رسوي او د سوریې تېل «غلا» کوي.

دایران د اسلامی جمهوریت مشر همداشان وویل: «امریکا په خپلو پوځي اډو کې له داعش څخه ساتنه او پالنه کوي ترڅو د اړتیا په وخت کې یې یو ځل بیا میدان ته راوباسي او د هېوادونو په چاروکې لاسوهنه وکړي».

هغه ټینګار وکړ؛ که ايران، عراق، سوريه، لبنان، سعودي عربستان، مصر، اردن او د فارس خليج هېوادونه متحد شي او په اساسي او عمومي مسايلو کې يو واحد سياست غوره کړي، زورور قوتونه د هغوي په کورنيو چارو او بهرني سياست کې لاسوهنه نه شي کولی.

علي خامنه يي له اسراییلو سره د اسلامي هېوادونو د اړیکو عادي کول «قمار» بللی او ویلي یې دي، چې د «ایران اسلامي جمهوریت قطعي نظر» دا دی؛ هغه دولتونه چې له اسراییلو سره د اړیکو د عادي کولو قمار وهي، زیان به وویني.

هغه ټینګار وکړ، چې اسرایل «تلونکی دی» او هغه حکومتونه چې له دې هېواد سره د اړیکو د عادي کولو په لټه کې دي «په بایلونکي اس باندې شرط تړي.»

په داسې حال کې چې ښاغلي خامنه يي د اسلامي هېوادونو او اسراییلو ترمنځ د اړیکو د عادي کېدو په اړه خبرداری ورکړی، چې امریکا د اسراییلو او سعودي عربستان ترمنځ د اړیکو د عادي کولو لپاره منځګړیتوب کوي.

همداشان اسراییلو په دې وروستیو کې په رسمي توګه د بحرین په پلازمینه منامه کې خپل سفارت پرانیست. همدا راز مراکش، متحده عربي اماراتو او سوډان هم له اسراییلو سره خپلې اړیکې عادي کړې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې د ایران اسلامي جمهوریت په عراق، سوریې، لبنان او یمن کې د خپل ملاتړ لاندې شبکې او ځواکونو په استعمالولو تورن دی او په منځني ختیځ کې د ناکراریو یو له عاملونو څخه ګڼل کیږی.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ویاند ودانت پټېل ​​د سرطان په میاشت کې وویل؛ واشنګټن به د ډېپلوماټیک فشار، له متحدینو او شریکانو سره د نېږدې همغږۍ او په سیمه کې د کړکېچ د کمولو له لارې د ایران د «بې ثباته کوونکي چلند» په محدودولو تمرکز وکړي.