د کندهار سپین بولدک اوسیدونکي وايي، نن د سې شنبې په سهار (د تلې ۱۸مه) د سپین بولدک ـ چمن دروازه د طالبانو او پاکستاني پوځیانو له لوري هغه مهال وتړل شوه، کله چې پاکستاني پوځیانو له افغانستان څخه پاکستان ته ورتلونکي افغانانو ته پر تذکره د تګ اجازه نه ورکوله.
پاکستاني پوځیان وايي، افغان مساپر پاکستان لوري ته د تګ پر مهال باید پاسپورټ او تذکره دواړه ولري.
خو د ډیورنډ کرښې دواړو لوریو ته پراته قبایل د پاکستان دغه غوښتنه نه مني.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل د پاکستاني پوځیانو د دغې کړنې په غبرګون کې طالبانو افغانستان ته د هغه مساپرو د ننوتلو مخه ونیوله چې پر پاکستاني شناختي کارډ افغانستان ته تلل.
خو تر دوه ساعته وروسته طالبانو او پاکستاني چارواکو پریکړه وکړه چې د افغانستان له لوري مساپرو ته پر تذکره او د پاکستان له لوري مساپرو ته پر شناختي کارډ د تګ اجازه ورکړي.
په دې ورستیو کې پاکستان هڅه کوي چې پر سپین بولدک دروازه افغان مساپر باید پر پاسپورټ او تذکره د چمن لوري ته واوړي.
خو د ډیورنډ دواړو لوریو ته پراته قبایل د پاکستان دغه پریکړه نه مني.
څو ورځې وړاندې د پاکستان د دغې پریکړي په غبرګون د پاکستان په چمن ښار کې د پښتون ژغورنې غورځنګ له لوري لاریون هم تر سره شوی و.
د برېتانيا د بهرنيو چارو وزارت د سې شنبې په ورځ د (تلې په ۱۸مه) د طالبانو له زندانه د دغه هېواد د څلورو وګړو د خوشې کولو خبر ورکړ. برېتانیا د یادو کسانو د هویت په اړه معلومات نه دي ورکړي، خو ویلي یې دي چې دغه څلور تنه د افغانستان له قانونه د سرغړونې په تور نیول شوي وو.
د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت د روان کال په لومړیو کې د خپلو وګړو د خلاصون لپاره له طالبانو سره د خبرو کولو په اړه ویلي و.
د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت د یوې خبرپاڼې له لارې له خپلو ټولو اتباعو څخه غوښتي، چې له هیواده بهر د ترهګرۍ ضد قوانیو او همدارنګه د هیوادونو قوانین له پامه و نه غورځوي.
پر افغانستان د طالبانو له واکمنیدو وروسته، ډېرو هیوادونو خپلو وګړو ته لارښوونه کړې چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته له تګ څخه ډډه وکړي.
یو شمېر لویدیځو هیوادونو په وار، وار خپلو وګړو ته خبرداری ورکړی چې افغانستان د بې ثباته امنیتي وضعیت او د وسله والو جنګیالیو د شتون له امله د سیاحت لپاره د لوړ خطر په توګه پیژندل شوی دی.
د راپورونو له مخې، که څه هم اوس د طالبانو له خوا رامنځته شوې امنیتي ستونزې هوارې شوې، خو د بهرنیو وګړو لپاره د داعش، اختطاف او نیول کېدو خطر لا هم لوړ دی.
خاورو ته په سپارل شویو کسانو کې ښځې او ماشومان هم شامل دي. د هرات اوسیدونکې وايي، د تیرې ورځې راهیسې یو شمېر کسان په قبر کېدنو بوخت دي. د شنبې په ورځ په هرات کې د زلزلې له امله سلګونه کسان وژل شوي وو، او د تېرې ورځې را په دې خوا د زلزلې د قربانیانو د ښخولو مراسم ترسره کیږي.
له هرات ولایته پر ټولنیزو رسنیو ځینې ویډیوګانې خپرې شوې دي، په دغو ویډیوګانو کې د هرات د زلزلې له امله د پاتې شویو ویجاړیو په منځ کې، بي ساه جسدونو لیدل د هغه تراژیدۍ یوه دردونکې یادونه ده چې افغانان ورسره مخ دي.
په یوه بله ویډیو کې لیدل کیږي چې د هرات په زنده جان ولسوالی کې یوه ډله خلګ د قبرونو په کېندلو بوخت دي.
د هرات ځایې اوسیدونکې وايي، تېره ورځ شاوخوا ۴۰۰ مړي خاورو ته سپارل شوي دي.
خاورو ته په سپارل شویو مړو کې ماشومان او ښځې هم وې .
د هرات ښار یو اوسیدونکی عبدالعزیز زنده جان ولسوالی ته تللی او هلته د ځایی اوسیدونکو سره تر خاورو لاندې جسدونو په پیدا کولو کې مرسته کوي.
نوموړی وايي:« د شنبې په ورځ ناوخته خبر شوم چې په زنده جان ولسوالۍ کې د زلزلې له امله ډیر کلي ویجاړ شوي دي، زه سیمې ته راغلم، دلته ناورین رامنځته شوی و، دلته یوازي هغه کسان ژوندي پاتې وو، چې له کوره د باندې وو، شاوخوا درې ورځې تیرې شوې دي چې په نړیدلو کورونو کې تر خاورو لاندې جسدونو په موندلو بوخت یو.»
د هرات اوسیدونکي وايي، خاورو ته د جسدونو سپارل نن هم دوام لري.
ازاد خبریال سمیع الله پوپل چې له کابله د هرات زنده جان ولسوالۍ ته تللی، افغانستان انټرنشنل ته وایې:« د هرات زنده جان ولسوالۍ په مرده جان ولسوالۍ بدله شوې. دلته یو ناورین رامنځته شوی، دلته د هر ویجاړ شوی کور کنډوالې بلا غمجنې کیسې له ځانه سره لري.»
د هرات ولایت د زنده جان ولسوالۍ څخه په یوه بله خپره شوي ویډیو کې په ډیر شمیر کې په سپین کفن کې پيچل شوي جسدونه لیدل کیږي. دا د هغو کسانو جسدونه دي چې له زلزلې څخه ۴۸ ساعته وروسته له خاورو ایستل شوي.
د طالبانو د ریاست الوزرا د اقتصادي مرستیال د دفتر عامه او ستراتیژیکو چارو مرستیال احمد الله متقي تیره ورځ پر خپل ایکس پاڼه لیکلي، « نن مو د هرات په زنده جان ولسوالۍ کې د ۱۸ ویجاړو شویو کلیو له جملې له یوه کلي څخه د ۳۰۰ وژل شویو کسانو جنازه تر سره کړه.»
د هرات په زنده جان ولسوالۍ کې تر خاورو لاندې شویو کسانو د موندلو عملیات لا هم دوام لري، او هر ساعت د قربانیانو شمېر ډیریږي.
صفدر سلېمانخېل تېره اونۍ پاکستان اعلان وکړ چې د اکتوبر تر پایه دې ټول ناقانونه کډوال له دغه هېواده ووځي او که نه په زور به وایستل شي. په دې اړه د پاکستاني حکومت شوې پرېکړه کورنیو چارو وزیر سرفراز بګټي له رسنیو سره شریکه کړه. دغه پرېکړه په نامعمول ډول تونده ده. لاملونه یې څه دي؟
په غونډه کې پرېکړه شوې ده چې ټول ناقانونه کډوال دې د اکتوبرتر پایه د یوې میاشتې په لنډه تنګه موده کې له پاکستانه ووځي او د هغو کډوالو د پيژندلو لپاره به ان د ډي، این، اې له معایناتو استفاده کېږي چې په اصل کې پاکستانیان نه دي خو په څه چل سره یې د پاکستان تابیعت ( شناختي کارډ) ترلاسه کړی.
د پاکستان کورنیو چارو وزیر سرفراز بګتي له دې غونډې وروسته وویل چې حکومت به هغو کسانو ته انعام ورکړي چې د دغسې کسانو په اړه معلومات حکومت ته وسپاري.
په پاکستان کې د ښاغلي بګټي په قول څه باندې اوولس لکه ناقانونه افغانان دېره دي. د ده په وینا د روان کال له جنوري راهیسې په څلرویشت ځانمرګو بریدونو کې څوارلس افغانانو کړې دي.
پاکستان نه اوس او نه پخوا د ځانمرګو د پېژندګلوي په اړه اسناد وړاندې کړې دي. د ځانمرګو په اړه د ښاغلي بګټي ارقام شاید د ډېرو زړه ته ونه لوېږي خو په دې کې شک نه شته چې پاکستان د افغانستان له خوا امنیتي اندېښنې لري.
په افغانستان کې د جمهوریت له پرځېدو وروسته د پاکستاني طالبانو بریدونه ډیر او لا خطرناک شوي دي. په دې موده کې پاکستاني چارواکو څو ځله کابل ته سفرونه کړي او له طالبانو یې غوښتي دي چې یا په افغانستان کې دېره پاکستاني طالبان وروسپاري او یا یې په پاکستان کې له برید کولو راوګرځوي.
پاکستان ظاهرآ له افغان طالبانو زیاته توقع لري خو ډېر څه کول یا د طالبانو د ادارې په وس کې نه دي، یا یې نه کوي.
لکه څنګه چې د سرفراز بګټي او نورو پاکستاني چارواکو په خبرو کې اشاره ورته شوې ده، د بې اسناده کډوالو د ایستلو لوی لامل امنیتي ملاحظات دي.
د پاکستان ځینې مدرسې او استخباراتي ادارې په دې تورنې دي چې په کلونو کلونو یې په افغانانو کې د طالبي او افراطي فکر د خپرولو کوښښ کړی دی. د جمهوریت تر پرځېدو پورې د افغان کډوالوتر منځ د دا رنګه نظریاتو تلقین د دې لامل کېده چې په افغانستان کې د جنګ او انتحار تنور تود وساتل شي او ځمکه خو هغه سوځي چې اور ورباندې بل وي. په هغو کلونو کې اکثرو پاکستاني افراطیانو هم په افغانستان کې «جهاد» ته لومړیتوب ورکاوه او دا لا پکې پاکستان ته یوه بله ګټه وه، ځکه خپل افراطیان یې د تاوان رسولو او وینو بهولو لپاره یو بل ځای مصروف ساتل. د جمهوریت له پرځېدو وروسته دا محاسبه ګډه وډه شوه او په پایله کې اوس پاکستاني امنیتي ادارې ممکن په رښتیا دا فکر وکړي چې په دغه هیواد کې د افغان کډوالو شتون د ناامني د زیاتېدو سبب ګرځېدای شي.
خو له لویه سره دغه نظر ناسم دی ځکه افراطي فکر په پاکستاني ټولنه کې ژورې ریښې لري. موږ په دغه هیواد کې د افراطي فکر حیرانوونکي مثالونه مومو. په ۲۰۰۷ کې د اسلام اباد په زړه کې د لال مسجد طالبانو له حکومت سره سمه جګړه پیل کړه چې د حکومت په قول یو سلو څو پنځوس کسان پکې ووژل شول. د جنرال مشرف له وخته راهیسې تر اوسه پورې د پاکستاني طالبانو او حکومت تر منځ په شخړو کې په لسګونو زره کسان وژل شوي دي.
په پاکستاني ټولنه کې د تشدد او افراطیت غیر طالبي بڼې هم شته. ډېر کلونه کېږي چې د دغه هېواد پوځ د بلوڅو له ځینو ډلو سره په جګړه بوخت دی. په افغانستان کې مونږ په ۲۰۱۵ کال کې د فرخندې غم لړلې واقعه لرله چې سخته وغندل شوه، خو په پاکستان کې یوازې په روان کال کې هغسې څو واقعې پېښې شوې چې په مازې یو ګومان باندې ګڼو خلکو پکې د یو چا د وژلو هڅه کړې ده. د روان کال په اګست کې د پنجاب په جړانوله کې کابو شل کلیساګانې وسوځول شوې او د لسګونو عیسویانو کورونه لوټ شول.دغه راز په روان کال کې د کراچي په شمول د پاکستان په مختلفو سیمو کې د احمدیانو د عبادت ځایونه او ان هدیرې ویجاړې شوې. او د جوماتونو محرابونه یې ونړول شول.
په تشدد باندې د معتقدو، افراطي کسانو خصوصیت دا دی چې په ډېره اسانه باندې وژلو او تخریب ته پلمه پیدا کوي. څو ورځې مخکې په بلوچستان کې د میلادالنبي لپاره په راغونډو شویو خلکو باندې هغو انتحاریانو حمله وکړه چې د میلادالنبي لمانځل هم ورته ګناه ښکارېده.
په پاکستان کې د افراط او تعصب فکرونو ته په لسیزو هوا ورکړه شوې ده. له کډوالو سره د جنایت او افراطیت د پېښو تړل شاید یوازې د هغو کسانو زړه ته پرېوزي چې نژاد پرستانه افکار لري، نه د بل چا.
د کډوالو د ایستلو بل دلیل دا راوړل کېږي چې دغه کډوال له پاکستانیانو د کاروبار فرصتونه اخیستي دي، په قاچاق او ځانګړي ډول د ډالرو په قاچاق کې لاس لري،په ناقانونه توګه یې ملکیتونه رانیولي دي او د پاکستان په داخل کې یې یو موازي اقتصاد روان کړی دی.
د پاکستان چارواکي شاید فکر کوي چې د کډوالو په ایستلو سره به لکونو پاکستانیانو ته د کار فرصتونه برابر شي، د قاچاق مخنیوی به اسانه شي، کرایه ورکوونکو ته به د کورونو کرایې ټیټې شي، په صحي او تعلیمي نظام به فشار کم شي او د بریښنا، خوړو او نورو لګښتونو په اندازې کې به څه نا څه کمی راشي.
افغان کډوالو ته د پناه ورکولو په خاطر یو وخت له پاکستان سره زیاتې مرستې کېدلې او اکثرو شتمنو افغانانو، چې لا په ترکیه، دوبۍ او نورو ځایونو کې له پانګونې سره بلد نه وو، په پاکستان کې پانګونې کولې، نو پاکستان په اقتصادي لحاظ د کډوالو په شتون کې تاوان نه لید، خو اوس هغه دور پای ته رسېدلی دی. اوس پاکستان فکر کوي چې د کډوالو ایستل یې ممکن په اقتصاد باندې یو څه مثبت اغېز وکړي.
البته د پاکستان اقتصادي بحران تر دې ډېر ژور دی چې د کډوالو ایستل دې ورته چندان ګټه ورسولی شي.
د پاکستان اقتصادي مشکل ډېر پېچلی دی. خارجي پانګونه پکې کمه ده، صادارت یې کم شوي دي، د پورونو د ورکړې لپاره لازم پلان نه لري، قرض یې مخ په زیاتېدو دی، انفلاسیون، د نفوسو بې کنټروله وده، د مالیاتو په ټولولو کې جدي ستونزې،اداري فساد او د امنیتي ستونزو له کبله ان د چین په پانګونو کې کمی ځینې هغه لوی لاملونه دي چې د پاکستان اقتصاد یې د دغه هېواد د امنیت غوندې له کم ساري بحران سره مخ کړی دی.
د کډوالو د ایستلو لپاره سیاسي دلایل هم وړاندې کېږي. ویل کېږي چې دا فیصله په اصل کې د طالبانو په ادارې باندې د فشار اچولو لپاره شوې ده.دې کې شک نه شته چې په لوی شمېر کې د کډوالو ایستل به په افغانستان کې اقتصادي او بشري ناورین نور هم ژور کړي خو ایا دغسې ناورین به په طالبانو کوم اثر واچوي؟ زما په نظر ځواب منفي دی. ځکه طالب خلکو ته د مسولیت احساس نه لري. همدا څه موده له مخه یې د ښځو په زرګونو سنیګارتونونه وتړل او دې ته یې ونه کتل چې دغه په زرګونو کورنۍ به ډودۍ له کومه کوي؟ شاید پاکستان په دې فکر کې وي چې د کډوالوایستل به طالبان مشابه اقدام او د وزیرستاني کډوالو ایستلو ته وهڅوي خو د مختلفو دلایلو په وجه د دغسې اقدام امکان ډېر کم ښکاري.
دلته سوال پیدا کېږی چې پاکستان د لسګونو کلونو مساله څنګه اوس راپورته کړه او څنګه یې په یوه میاشت کې حل کوي؟
ظاهرا ځواب دا دی چې د لنډمهالي حکومت په دوران کې د پوځ او امنیتي ادارو قدرت لا زیات وي او څرنګه چې ګوندونه په حکومت کې نه وي نو حکومت په ځان باندې فشار کم احساسوي. که څه هم د انتخاباتو په درشل کې ګوندونه معمولا له موقت حکومت او پوځ سره تر وسه وسه له ټکره ځان ساتي، خو بیا هم د افغان کډوالو په اړه پرېکړه باندې ځینو ګوندونو اعتراض کړی دی. د جماعت علمای اسلام ګوند مشر مولانا فضل الرحمن د دې لړۍ د بندېدو غوښتنه کړې ده او د عوامي نشنل پارټۍ مشر ایمل ولي خان ویلي دي چې له افغان کډوالو سره توپيري چلند کېږي.
د پاکستان د اساسي قانون له غوښتنې سره سم باید د قومي اسمبلۍ له ړنګېدو وروسته په درې میاشتو کې ټاکنې شوې وای خو دغه ټاکنې د جنورۍ وروستیو ته وځنډول شوې او اوس دا شکونه کېږي چې ان هغه وخت به هم ټاکنې ونه شي. د ځينو په نظر د کډوالو د مسالې د راپورته کولویو مقصد دا هم کېدای شي چې د بې سارې ګرانۍ او انتخاباتي مسایلو په ځای د خلکو پام د کډوالو موضوع ته واوړي.
د افغان کډوالو د شړلو لاملونه که هر څه وي خو د افغانستان د خلکو لپاره دا سبق یو ځل بیا تکرار شو چې د خپلو ستونزو د حل لپاره په پردیو ډېر حساب کول، اشتباه وي.
د بښنې نړۍوال سازمان د هرات د زلزلې د قربانیانو له کورنیو سره د خواخوږۍ د څرګندولو په ترڅ کې له طالبانو وغوښتل، چې د قربانیانو عاجلو او بېړنیو اړتیاوو ته پاملرنه وکړي.
له دغې خونړۍ زلزلې درې ورځې وروسته په هرات کې د ژغورنې او پلټنې په عملیاتو کې د طالبانو پر مدیریت نیوکې شوې دي.
د شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د ریښتر په کچه ۶،۳ درجې یوې زلزلې د افغانستان شمال لوېدیځ ولړزاوه.
د هرات ولایت د زنده جان ولسوالۍ د دغې زلزلې مرکز و.
نن د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ اداره (اوچا) ویلي، چې په هرات کې د وروستۍ زلزلې له امله تر دا مهاله ۱۰۲۳ تنه مړه شوي او ۱۶۶۳ کسان ټپیان شوي.
اوچا په خپل تازه راپور کې ویلي، چې تر دا مهاله ۵۱۶ کسان ورک دي، چې له جملې یې ۲۰۳ نارینه او ۲۱۳ښځینه دي.
په راپور کې ویل شوي، چې په زنده جان کې ۱۳۲۰ کورنۍ، په انجیل کې ۱۵۰ کورنۍ، په ګلران کې ۹۵ کورنۍ، په کوهسان کې ۶۰ کورنۍ او په کوشک (ربات سنګی) کې ۱۶۵۵ کورنۍ اغېزمنې شوې دي.
د اوچا د راپور له مخې؛ ښايي دا شمېره تر دې هم لوړه شي او د دوی د ژغورنې او مرستې ډلې په سیمه کې د خلکو په لټون بوختې دي.
بل خوا منتقدین وايي، چې د زلزلې د ناورین له پراخوالي او ژوروالي سره - سره طالبان تر اوسه د دغه ناورین په اداره کولو کې پاتې راغلي دي.
د بښنې نړۍوال سازمان له طالبانو غوښتي، چې د مرستې او ژغورنې عملیات "بې له تبعیض او د بشري حقونو له معیارونو سره سم" ترسره کړي.
د بښنې د نړۍوال سازمان مشر زمان سلطاني وویل: «په افغانستان کې اوس مهال خلک د سخت اقتصادي بحران او څو کلونو جګړو له اغېزو سره مخامخ دي. د ژمي راتلونکو میاشتو ته په پام سره موږ په [طالبانو] چارواکو او نړۍوالې ټولنې غږ کوو، چې ژر تر ژره زلزله ځپلو ته کورونه، کافي خواړه، د څښاک اوبه او روغتیایی خدمتونه برابر کړي."
د بښنې نړۍوال سازمان هم پر طالبانو غږ کړی، چې مرستندویه ادارو ته اجازه ورکړي چې زیانمنو شویو سیمو ته د لاسرسي اجازه ورکړي.
په افغانستان کې د روغتیا د نړۍوال سازمان د بېړنیو مرستو د څانګې مشر د دوشنبې په ورځ وویل، چې د افغانستان په لویدیځ کې د شنبې د ورځې په زلزله کې زیاتره مړه شوي او ټپیان ښځې او ماشومان دي.
د ډاکټر علا ابوزید په وینا؛ یو شمېر یې د ژورو ټپونو له امله په روغتون کې بیستر شوي دي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ اداره (اوچا) وايي، چې په هرات کې د وروستۍ زلزلې له امله تر دا مهاله ۱۰۲۳ تنه مړه شوي او ۱۶۶۳ کسان ټپیان شوي.
اوچا په خپل تازه راپور کې ویلي، چې تر دا مهاله ۵۱۶ کسان ورک دي، چې له جملې یې ۲۰۳ نارینه او ۲۱۳ ښځینه دي.
په راپور کې ویل شوي، چې په زنده جان کې ۱۳۲۰ کورنۍ، په انجیل کې ۱۵۰ کورنۍ، په ګلران کې ۹۵ کورنۍ، په کوهسان کې ۶۰ کورنۍ او په کوشک (ربات سنګی) کې ۱۶۵۵ کورنۍ اغېزمنې شوې دي.
ډاکټر علا ابوزید رویټرز ته وویل: "ډېری نارینه د زلزلې په وخت کې بهر وو، چې د سهار په ۱۱ بجو وشوه." له همدې امله د وژل شویو او ټپیانو ډېری هغه ښځې او ماشومان دي چې هغه مهال په کورونو کې وو.
هغه زیاته کړه: "د ټپیانو دوه پر درېیمه برخه چې ما په روغتون کې ولیدل ماشومان او ښځې دي."
هغه د هرات په روغتونونو کې د زلزله ځپلو ماشومانو په نازک حالت کې لیدل ډېر د اندېښنې وړ وبلل او زیاته یې کړه، چې دا ډول ټپي کېدل کولی شي، چې د اوږدې مودې فزیکي معیوبیت رامنځته ځینې دا ټپونه کولی شي د اوږدې مودې فزیکي معیوبیت لامل شي.
نوموړي ټینګار وکړ، چې د ژغورنې د عملیاتو او په هرات کې له زلزله ځپلو سره د مرستې لپاره د مالي مرستو برابرول خورا مهم دي، په ځانګړې توګه مرستندویه هېوادونه دا مهال د نورو بحرانونو له امله افغانستان ته کمه پاملرنه کوي.
بهرنیو ډېپلوماټانو او د مرستندویه موسسو چارواکو ویلي، چې په اوکراین او منځني ختیځ کې کړکېچ او همدارنګه په مرستندویه موسسو کې د ښځو پر کار کولو بندیز له افغانستان سره د نړۍوالو مرستو د کمېدو لامل شوی دی.
د روغتیا نړۍوال سازمان دغه چارواکي وویل: "هغه څه چې په دې دوه ورځو کې په مینځني ختیځ کې پېښیږي د ټولې نړۍ پام یې ځانته اړولی او د افغانستان د کړکېچ په اړه پاملرنه کمه شوې ده."
نوموړي په هرات کې د زلزله ځپلو سره د مرستې لپاره په روغتونونو کې د کافي اندازه وسایلو د کمښت یادونه هم کړې ده.