طالبان وايي د کابل په دشت برچي کې د چاودنې له امله ۷ کسان ووژل او ۲۰ ټپیان شول

نوموړې “په اسلام کې د ښځو واک او مقام” په نوم په یوه نړیواله غونډه کې ویلي، چې په افغانستان کې د مېرمنو او نجونو پر وړاندې لګیدلي محدودیتونه جدي څېړنې ته اړتیا لري.

دا غونډه د سعودي عربستان په پلازمینه جده کې د اسلامي همکاریو د سازمان له لوري جوړه شوې وه، چې د بېلابېلو نړیوالو مسالو تر څنګ پکې د افغانستان موضوعات هم بحث شول.

امنه محمد زیاتوي، چې د نجونو د زدکړو، کار، سوداګرۍ او ټولنیز ژوند په تړاو د یوه روښانه راتلونکي ډاډ تر لاسه کېدلی شي او اړینه ده، چې په دغه برخه کې جدي اقدامات وشي.

نوموړې وايي، چې په اسلام کې د هغو ټولو تبعیضي قوانینو او دودنو د پای ته رسېدا حکم شوی چې له مخې یې زدکړې منع کیږي.

مېرمن محمد وویل: "د افغانستان مېرمنې باید د خپل راتلونکي په جوړولو کې پوره ونډه واخلي او هېواد د ودې لپاره د مېرمنو ونډې ته شدیده اړتیا ده".

نوموړې په افغانستان کې د نجونو او مېرمنو لپاره د کار، زدکړو او ټولنیزو حقونو د خوندیتابه غوښتنه وکړه او ویې ویل، چې افغان مېرمنې باید خپل حقونه تر لاسه کړي.

هغې وویل: “تاسو پوهیږئ چې په دې وروستیو کې د اسلامي همکاریو سازمان افغانستان ته یو پلاوی استولی و. موږ فکر کاوه چې پر طالبانو د فشار راوړلو لپاره د سیمې هېوادونه هم اړین دي. هغوی د نړیوالې ټولنې برخه دي او باید فشار پرې راوړي تر څو ډاډ ترلاسه کړي چې افغانستان کې د ښځو حقونه یو ځل بیا ورکول کیږي”.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیالې امنې محمد د روان کال د تلې په شپږمه په یوه خبره غونډه کې په افغانستان کې د مېرمنو او نجونو پر وضعیت اندېښنه څرګنده کړې وه او ویلي یې وو، چې په دغه هېواد کې د مېرمنو او نجونو وضعیت ورځ تر بلې مخ په خرابېدو دی.

د امنې محمد د نویو څرګندونو په اړه طالبانو څه نه دي ویلي، خو له لومړیو څرګندونو وروسته د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد ویلي وو، چې په افغانستان کې د ښځو او بشري حقونو موضوع حل ده او دوی ټول هغه قوانین وضع کړي کوم چې د اسلام ښکاره احکام دي.

نوموړي زیاته کړې وه، چې په افغانستان کې د ښځو ټول اسلامي حقونه ورکړل شوي او نړۍواله ټولنه دې هڅه نه کوي، چې د افغانستان په داخلي موضوعاتو کې مداخله وکړي.

وروسته له هغې چې طالبانو پر افغانستان واک تر لاسه کړ، په افغانستان کې یې د مېرمنو او نجونو پر کار، زده کړو او ټولنیزو فعالیتونو بندیز ولګاوه، دغې چارې د نړۍوالې ټولنې او بشري حقونو د یو شمېر سازمانونو غبرګونونه را وپارول؛ خو طالبانو د ښځو د زده کړو او کار مساله د دوی داخلي مساله ګڼلې ده.

تېره ورځ افغانستان انټرنشنل-پښتو د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت هغه مکتوب تر لاسه او خپور کړ، چې له مخې یې دغې ډلې تاجکستان کې افغان سفارت ته یو ډېپلوماټ د لومړي سکرتر په توګه ور پېژندلی و.

په مکتوب کې په تاجکستان کې د افغانستان سفارت ته لیکل شوي، چې فیض الله د دغه سفارت د اول سکرتر په توګه ګومارل شوی او د دندې د اشغال په برخه کې دې ورسره همکاري وکړي.

دا مکتوب د روانې لړم میاشتې په یولسمه نېټه په تاجکستان کې د افغانستان سفارت ته لېږل شوی دی.

په تاجکستان کې د افغانستان د پخواني جمهوري دولت سفیر ظاهر اغبر بیا په یوه غونډه کې د دغه مکتوب یادونه کړې او ویې ویل؛ تر هغې چې په افغانستان کې یو مشروع نظام نه وي راغلی طالبان د دوی پر وړاندې هېڅ ډول مشروعیت نه لري هغه د دغه لیک په څېري کولو وویل: “ لکه ونه مستقیم پر خپل مقام یم – که خزان راباندې راشي که بهار”

دا مهال په تاجکستان کې د افغانستان سفارت د پخواني جمهوري دولت د ډېپلوماټانو له خوا اداره کیږي .

تر دې وړاندې طالبانو ته په متحده عربي اماراتو کې د افغانستان سفارت وسپارل شو او دغې ډلې خپل یو ډېپلوماټ د دغه سفارت د چارسمبالي په توګه وګوماره.

دغه کمیسیون د سې شنبې په ورځ «د لړم په ۱۶مه» په اېکس ټولنیزه شبکه کې د یوه یادښت په خپرولو سره لیکلي چې له افغانانو سره ناوړه چلند د ایستلو پروګرام د یوې برخې په توګه شوی او په پایله کې یې کم عمره ماشومان هم په پاکستان کې له خپلو کورنیو څخه بیل شوي او ایستل شوي دي.

دغه کمیسیون لیکلي چې د پاکستان صوبايي او فدرالي حکومت باید اطمینان ور کړي چې له ټولو افغانانو سره په درناوي چلند کیږي او ماشومان په هیڅ شرط له خپلو کورنیو څخه نه جلا کیږي.

د پاکستان د بشري حقونو کمیسیون لیکلي: «د کډوالو په چارو کې د مدني ټولنې او نړیوالو ادارو له سختو نیوکو سره سره، د دغه هېواد حکومت د مهاجرینو په شړلو باندې په ټینګار سره له نړیوالو قوانینو سرغړونه کړې ده.»

له دغه هېواد څخه د بې اسنادو مهاجرو د وتلو په اړه له ټولو نیوکو سره سره، پاکستان پرله پسې غوښتنو ته پام نه دی کړی او د مهاجرینو نیولو او ایستلو ته دوام ورکوي.

افغانستان انټرنشنل - پښتو ته رسېدلي معلومات ښيي چې ازاد شوی بندي عمران خاطر د بېلابیلو جرمونو له امله د طالبانو نظامي محکمې لخوا پر شل کاله بند د ننګرهار محبس کې بندي و، خو څو ورځې وړاندې د ننګرهار د استناف محکمې رییس په خپل سر له زندانه خوشی کړی دی.

د معلوماتو له مخې کله چې د طالبانو نظامي محکمه له استخباراتو غواړي چې د محکمې رییس ونیسي نو نوموړی له ریاست څخه په تېښته بریالی کیږي او پاکستان ته اوړي.

افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د طالبانو د ننګرهار د استناف محکمې رییس مولوي معاذالله عارف غږیز پېغام ترلاسه کړی دی، چې پکې خوشی شوی بندي بې ګنا بولي او وايي د ننګرهار نظامي محکمې شخصي زنداني کړی و.

دی زیاتوي چې دا کس یې په غلا یا په پټه نه دی خوشی کړی، بلکې په زور یې ازاد کړی دی.

خو بیا د دغه غږیز پېغام بله برخه کې که څه هم د طالب مشرانو نومونه نه اخلي خو تاکید کوي چې دا کس یې د دې ډلې د مشرانو په غوښتنه خوشی کړی دی.

د نوموړي په استعفا لیک کې نېټه نه ده لیکل شوې او یوازې دومره لیکل شوي چې نور نه غواړي چې په خپله دنده کې پاتې شي.

په دغه مکتوب کې لیکل شوي چې د ننګرهار د استناف محکمې رییس د طالبانو د مشر ملا هبت الله لخوا ګمارل شوی و.

ځینو سرچېنو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې د ننګرهار د استناف محکمې رییس مولوي معاذ الله عارف پاکستان ته تښتېدلی دی.

دغه سرچېنې زیاتوي د طالبانو د ننګرهار استناف محکمې رییس له خوشي شوي بندي لکونه ډالره بډې اخیستې دي.

طالبانو تراوسه په رسمي ډول څه نه دي ویلي.

له دې وړاندې هم د طالبانو اړوند چارواکي په ورته کړنو او جرمونو باندې خاموش پاتې شوي او رسنیو ته یې له څه ویلو ډډه کړې ده.

نیوکې دا دي چې طالبان د خپلو چارواکو پر فساد او نورو جرمونو سترګې پټوي.

طالبانو پر رسنیو د محدودیتونو په لړ کې دا هم ویلي چې په داخلي رسنیو کې به د طالب چارواکو د فساد راپورونه نه خپریږي او نیوکې به پرې نه کیږي.

په تېر حکومت کې هم عدلي او قضايي ارګانونو کې د فساد راپورونه ورکړل شوي وو خو هغه وخت ځینې چارواکي د فساد له امله محاکمه شوي وو.

خو د طالبانو د ډلې واک ته رسېدو سره که څه هم په عدلي او قضايي ارګانونو کې د فساد شکایتونه شته دي خو تراوسه کوم طالب چارواکي د فساد په تور نه دی محاکمه شوي.

د افغانانو نیوکې دا دي چې طالبان پر عامو افغانانو قانون پلی کوي خو پر خپلو طالب چارواکو قانون نه پلي کوي او سزا نه ورکوي.

له خپل ساتونکي سره په یوه بستره کې د طالبانو د کابل برېښنا رییس ملا احمد اخوند د څملاستو مستنده وېډیو افغانستان انټرنشنل خپره کړه خو د څو میاشتو په تېریدو سره د طالبانو یوې نظامي محکمې نوموړی بري اعلان کړ خو طالبانو هغه له دندې ګوښه کړ او پر ځای یې نوی رییس وګومارل شو.

اوس پوښتنه داده چې ایا طالبان به د ننګرهار د استناف محکمې رییس مولوي معاذ الله عارف ونیسي او محاکمه کړي او که د نورو طالب چارواکو په شان به ازاد ګرځي؟

د هغه د وینا په منځ کې یو چا توپانچه راوایسته او لیاقت علي خان یې په ټټر وویشت، ویې واژه. لیاقت علي خان د پاکستان په سیاسي تاریخ کې له محمد علي جناح وروسته دویم مهم شخصیت ګڼل کېږي.

د ده قاتل سید اکبر نومېده، د افغانستان اوسېدونکی و. دا خبره تراوسه نه ده معلومه شوې چې سید اکبر ولې دا قتل وکړ. ایا هغه یو اجرتي قاتل و او د بل چا له خوا قتل ته لمسول شوی و؟ ایا په دې خاطر یې قتل وکړ چې د تازه جوړ شوي پاکستان او افغانستان روابط خراب و او ده غوښتل پاکستان ته تاوان ورسوي؟ د

ې پوښتنو ته به نهایي ځواب مورخان ورکوي، مګر د دې پېښې یوه نتیجه دا وه چې په پاکستان کې مېشتو افغانانو باندې شکونه پیل شول او د افغانستان د هغه وخت د سلطنتي حکومت او پاکستان تر منځروابط یې، چې د پښتونستان مسلې کړکېچن کړي وو، لا زیات پېچلي کړل.

د دواړو ملکونو سیاسي روابط پېچلي شول خو د ډېورند کرښې کنټرول اسان نه و او په پراخه پیمانه د خلکو تګ راتګ ادامه ومونده. د ډېورند کرښه کله کله د یوه کلي له منځه تېره شوې ده، یو نیم ځای یې کلیوال یوې ډډې ته پرې ایښي دي او د کلیوالو کروندې بلې ډډې ته. پر دې سربېره د کرښې په اوږدو کې د پاکستان غاړې ته د ایجنسیو په نوم یو ډول نیم خودمختاره اداري واحدونه موجود وو چې پر کرښه یې د حکومتونو کنټرول ډېر مشکل کړی و.

د لیاقت علي خان له ترور وروسته هم، د انګریزانو د زمانې په څېر، د ډیورند د کرښې د ها غاړې خلک کابل، ننګرهار او نورو سیمو ته د کاروبار او تجارت لپاره راتلل او د افغانستان ګڼ اوسېدونکي د خوارۍ مزدورۍ لپاره پاکستان ته اوښتل. دغه شان د ژمي په موسم کې به په ډېر لوی تعداد کې د افغانستان کوچیان بنو، پېښور، دېره اسماعیل خان او نورو سیمو ته تلل.

په دې منځ کې به کله کله د دواړو حکومتونو سیاسي مخالفانو هم د یو بل په خاوره کې پناه واخیسته. د سلطنت په زمانه کې یو مشهور افغان شخصیت چې څه موده یې په پاکستان کې پناه واخیسته، پوهاند عبدالحی حبیبي و. پاکستان هلته زمینه ورته برابره کړه چې د افغانستان لپاره جمهوري نظام وغواړي خو پوهاند حبیبي په خپل تګ پښېمانه او افغانستان ته راستون شو. د سلطنت په زمانه کې تر ټولو مهم شخصیت چې له پاکستان څخه افغانستان ته راواوښت، خان عبدالغفار خان و.

د داوود خان د جمهوریت په زمانه کې په افغانستان کې له اخوان المسلمین سره اړوندو ځینو مهمو کسانو لکه برهان الدین رباني، مولوي محمد یونس خالص، ګلبدین حکمتیار او احمد شاه مسعود پاکستان ته پناه یووړه.

دغو کسانو ته پاکستان یوازې پناه ورنه کړه بلکې دا زمینه یې ورته برابره کړه چې په پنجشیر، لغمان او ځينې نورو ځایونو کې د افغانستان د حکومت خلاف مسلحانه عملیات وکړي.

په دغه وخت کې مشهور شاعر اجمل خټک او ځينې بلوڅ مشران چې پیروان یې د پاکستان له حکومت سره په وسله وال مخالفت بوخت وو، په افغانستان کې دېره وو.

د داوود خان د جمهوریت په وروستیو کې چې د افغانستان د حکومت او شوروي اتحاد روابط ساړه شول، د پاکستان او افغانستان په روابطو کې تاوتریخوالی کم شو او دې شي د یو بل له سیاسي مخالفانو په وسلوالو عملیاتو کې د استفادې اندازه هم خورا کمه کړه.

دا اټکلولی شو چې که د ثور کودتا نه وای شوې نو د افغانستان او پاکستان روابط به غالبا عادي شوي او د یو بل د سیاسي مخالفانو د ساتلو ضرورت به ختم شوی و خو د ثور کودتا او وروسته بیا د شوروي اتحاد یرغل اوضاع بالکل بدله کړه.

دا ځل د افغانستان خپل خلک د چپي حکومت غاړې ته ولوېدل، په ملیونونو افغانان پاکستان ته کډه شول او چین، لویدیځ ملکونه او د خلیج د غاړې عرب هېوادونه د افغانستان او پاکستان د حکومتونو په کشمکش کې د پاکستان ټینګ پلویان شول.

پر افغانستان د شوروي یرغل او په پاکستان کې د میلیونو افغانانو پناه اخیستلو د پاکستان سیاسي او ستراتیژیک اهمیت خورا زیات کړ. پاکستان له دغه وضعیته د خپل اقتصادي، سیاسي او دفاعي دریځ د پیاوړتیا لپاره پراخه استفاده وکړه.

په تېرو څو څلوېښت کلونو کې چې په میلیونونو افغانان پاکستان کې دېره دي، پاکستان هیڅوخت د کډوالو د ایستلو دومره کلکه اراده نه وه کړې او د دې شي معنا دا ده چې په دا دومره موده کې یې د افغانانو شتون په خپل تاوان نه ګاڼه او بلکې په افغانستان کې یې د خپل نفوذ د ادامې لپاره د کډوالو په شتون کې خپله ګټه لیده.

په وروستیو ورځو کې د پاکستان حکومتي مقاماتو ویلي دي چې نه یوازې بې اسنادو کډوال باسي، بلکې د نورو کډوالو افغانانو د ایستلو اراده یې هم کړې ده.

د نوي دوران پیل

که پاکستان واقعا د ټولو افغان کډوالو د ایستلو اراده لري، نو دا به د افغانستان او پاکستان د خلکو او حکومتونو تر منځ د سیاسي، اقتصادي او امنیتي تعلقاتو د بیخي نوي دوران د پیل په معنا وي.

پاکستان په وروستیو کلونو کې په شریکه کرښه کې دوه مهم کارونه وکړل: یو یې په خپل اساسي قانون کې د ترمیم په راوستلو سره، په ۲۰۱۸ میلادي کال کې، د کرښې په غاړه واقع د انګریزانو د وخت خاص اداري واحدونه یعنې ایجنسۍ ختمې کړې او بل یې په پوله باندې د اغزن سیم غځولو ته اقدام وکړ.

پاکستان په وروستیو ورځو کې د مهاجرو د ایستلو پر پرېکړې سربېره دا فیصله هم کړې ده چې کرښې ته نژدې پراته ولسونه به د پخوا په شان له پاسپورټ او وېزې تګ راتګ نشي کولی.

د دغو څلور واړو اقداماتو معنا دا ده چې پاکستان نور د کرښې د ټینګولو په فکر کې دی. دغه پېښه په سیاسي، اقتصادي او امنیتي لحاظ ژور اثرات لري چې په لنډه موده کې خو افغانان او د کرښې هاغه غاړې ته پراته ولسونه له جدي ستونزو سره مخامخ کولای شي، مګر که د پاکستان حکومت په رښتیا د ټولو مهاجرو په ایستلو کې جدي وي، نو بیا دا نتیجه هم لري چې د افغانستان په منځ کې د پاکستان نفوذ کمېږي.

ایا پاکستان ځکه نور د نفوذ زیاتولو اړتیا نه ویني چې په افغانستان کې طالبان شته او دوی د نفوذ لپاره نورو ذریعو ته اړتیا نه ویني؟ اوکه پرعکس، خپلو سیاسي، اقتصادي او امنیتي ستونزو پاکستان دومره په تنګ کړی دی چې نور نو د ځان راټولولو دوران پیلوي؟

په راتلونکو میاشتو کې به شاید دې پوښتنو ته یو څه واضح ځوابونه پیدا شي خو دومره ویلای شو چې د افغانستان د سخت ژمي په درشل کې د دومره ګڼو کډوالو شړل، د بیخي نوي دوران پیل دی.

داسې دوران چې نه د لیاقت علي خان له وژلو وروسته ورته پاکستان زړه ښه کړی و او نه یې په ۲۰۱۴ کال کې د ارمي سکول له قتل عامه وروسته څه داسې وکړل.

د پېښور د ارمي سکول د قتل عام په حادثه کې شپږو ترهګرو کابو یونیم سل کسان ووژل چې لوی اکثریت یې د پوځي مکتب ماشومان زدکوونکي وو. دغه پېښه په پاکستان کې تر ټولو کرغېړنه ترورستي حادثه ګڼل کېږي.

که څه هم هغه وخت پاکستان وویل چې په ترهګرو کې دوه کسه افغانان دي خو له افغان کډوالو سره یې دغسې تریخ چلند ونه کړ.

هغه وخت چې نړیواله ټولنه په افغانستان کې وه، له کډوالو سره به ممکن په کافي اندازهمرستې شوې وای او ځای په ځای کول به یې اسانه وو. اوس یې راشړل، سختې جزا ته ورته دي.

یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.