افغانستان انټرنشنل - پښتو
د خیبر پښتونخوا یوه سیاسي څېره مولانا محمد ادریس ترنګزی د سې شنبې په ورځ سهار په چارسده کې په یوه هدفمند برید کې ووژل شو او دوه ساتونکي یې ټپیان شول. د سیمهییزو سرچینو او پولیسو د معلوماتو له مخې، ادریس اتمانزیو سیمې ته د حدیثو د درس لپاره روان و.
د پېښې جزییات ښيي چې وسلهوالو د هغه پر موټر ډزې وکړې، چې په پایله کې یې نوموړی سخت ټپي شو اود ولسوالۍ مرکزي روغتون ته د لېږد پر مهال ومړ. د هغه مړی روغتون ته انتقال شو او د مرګ د خبر تر خپرېدو وروسته یې په زرګونو پلویان راټول شول او مظاهرې یې وکړې.
پولیس چارواکي وایي چې برید نامعلومو کسانو کړی او بریدګر له پېښې وروسته تښتېدلي دي.
د پاکستان امنیتي ادارو او د خیبر پښتونخوا حکومت تراوسه د نوموړي د وژونکو په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.
پاکستاني طالبانو د یوې اعلامیې په ترڅ کې د نوموړي وژل کېدل غندلي او د دیني عالمانو د وژلو تور یې د پاکستان پر «پټو ادارو» اچولی، خو دې ادعا ته تر دې دمه پاکستاني ادارو غبرګون نه دی ښودلی.
په کابل کې طالبانو په یوه اعلامیه کې د مولانا محمد ادریس وژنه «یوه ستره او نه جبرانیدونکې ضایعه بللې او د دیني عالمانو وژنه یې د اسلام د دښمنانو کار بللی دی».
د جمعیت علمای اسلام خیبر پښتونخوا امیر سناتور مولانا عطا الرحمن وویل، چې د هغه اوسنی مدعي حکومت او حکومتي ادارې دي ځکه دده په وینا، د خلکو د مال او ژوند ساتنه د حکومتي ادارو مسوولیت دی.
مولانا ادریس څوک و؟
مولانا محمد ادریس په ۱۹۶۱ کال کې د چارسدې ولسوالۍ په ترنګزۍ په سیمه کې زېږېدلی و.
هغه د خپلې کورنۍ د دیني عالمانو د درېیم نسل غړی و او غور نیکه یې شیخ مولانا محمد اسماعیل د مشهور عالم شمس الحق افغاني استاد ګڼل کیږي.
محمد ادریس د خیبر پښتونخوا د نوموتي دیني عالم مولانا محمد حسن جان مدني زوم و. حسن جان د ۲۰۰۷ کال په سپټمبر کې د پېښور په وزیرباغ کې یوه ځانمرګي برید وواژه.
ادریس په دارالعلوم حقانیه کې لوړپوړی مدرس و او د ایالتي اسمبلۍ غړی (ایم پي اې) هم پاتې شوی و.
مولانا ادریس د پاکستان په ملي سیاست کې فعاله ونډه لرله. هغه د مولانا فضل الرحمن په مشرۍ د جمعیت علمای اسلام د چارسدې ولسوالۍ امیر پاتې شوی و او وروسته د ګوند ایالتي اعلی سرپرست او د مرکزي شورا غړی و.
هغه د خیبر پښتونخوا د ایالتي اسمبلۍ غړی هم پاتې شوی و او د اسمبلۍ د مرستیال (ډپټي سپیکر) په توګه یې هم دنده ترسره کړې وه.
مولانا محمد ادریس خپلې لومړنۍ دیني زدهکړې په خپل کور کې د خپل پلار او نیکه تر لارښوونې لاندې، د ښوونځي له زدهکړو سره یوځای ترسره کړې. له میټرک وروسته یې زدهکړې په دارالعلوم نعمانیه اتمانزۍ، چارسده کې بشپړې کړې. لوړې دیني زدهکړې یې په دارالعلوم حقانیه اکوړه خټک کې بشپړې کړې وې.
هغه عصري زدهکړې هم کړې وې او له پېښور پوهنتون څخه یې په عربي او اسلامي زدهکړو کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړی و.
له ۲۰۱۳ کال راهیسې نوموړي په دارالعلوم نعمانیه کې دنده ترسره کوله او د مدرسې طالبانو ته یې د حدیثوکتابونه تدریسول.
ادریس کابل ته د مولانا فضل الرحمن د تللي پلاوي غړی و
مولانا ادریس د ۲۰۲۴ کال په جنوري کې د طالبانو او پاکستان د اړیکو رغولو په هدف له مولانا فضل الرحمن سره یوځای کابل ته سفر وکړ. په دغه سفر کې نوموړي د طالبانو له رییس الوزرا مولوي محمد حسن اخوند، مولوي عبدالکبیر، د طالبانو د کورنیو او بهرنیو چارو له وزیرانو او نورو چارواکو سره لیدنې کتنې درلودې.
ددغه سفر هدف د پاکستان او افغان طالبانو ترمنځ د اړیکو رغول او د پاکستاني طالبانو ستونزې ته د حل لارې لټول ګڼل کېدل.
ویل کېږي چې نوموړی د دغه سفر پر مهال له مولانا فضل الرحمن سره یوځای کندهار ته هم تللی و، خو طالبانو په رسمي ډول دغسې سفر نه دی تایید کړی.
هغه په کابل کې په یوه غونډه کې وویل، « نن په نړۍ کې واحد اسلامي نظام په افغانستان کې دی، ټول وزارتونه او مشري له علماوو سره دي. کله چې پر دې خاوره کوز شوو، نظر مو پر پټکي، ږیره او اسلامي نظام لګي، یوې خوشبویه ځمکې ته موږ راغلي یو».
خو دوه کاله وروسته هغه د طالبانو د پلویانو له نیوکو سره هغه مهال مخ شو، چې د پاکستان د لوی درستیز عاصم منیر په ملاتړ یې څرګندونې وکړې.
شیخ ادریس په خپله وروستۍ وینا کې د ایران او امریکا ترمنځ په اوربند کې د پاکستان د حکومت، په ځانګړې توګه د دغه هېواد د لوی درستیز رول ستایلی و.
ادریس په دې وروستیو کې د معتصم اغاجان د افغان او پاکستاني علماوو د پلټفورم د نوښت غړی هم و.
دغه پلټفورم، چې د پاکستان نور دیني عالمان مولانا شیخ زاهدالرشیدي، مولانا محمد حنیف جلندري، مولانا فضل الرحمان، مولانا عبدالله شاه مظهر او نور یې هم غړي دي، د وري میاشتې په پیل کې په یوه اعلامیه کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د پای ته رسېدلي اوربند د غځولو غوښتنه کړې وه.
معتصم اغاجان وروسته طالبانو په کندهار کې بندي کړ او د دغه پلټفورم هڅې هم ودرېدې.
د مذهبي مشرانو پرله پسې وژنې
په وروستیو کلونو کې خیبر پښتونخوا یالت د دیني عالمانو د هدفي وژنو له نوې څپې سره مخ دی.
د ډېرو پېښو په اړه تر اوسه هېڅ مسوول لوری په رسمي ډول نه دی اعلان شوی.
له ادریس وړاندې ناڅرګندو وسله والو د عوامي نشنل پارټۍ یو نوموتی غړی او دیني عالم مولانا خانزیب او د پي ټي اېم ملاتړی مفتي منیر شاکر ووژل. دوی دواړه په خیبر پښتونخوا، په ځانګړې توګه په قبایلي ولسوالیو کې د پاکستان د امنیتي ادارو د سیاستونو او عملیاتو د منتقدانو په توګه پېژندل کېدل.
مفتي شاکر په خپلو ویناوو کې پر دودویزو دیني عالمانو هم نیوکې کولې او د ګڼو دیوبندي عالمانو او د هغوی د پلویانو غبرګونونه یې را پارولي وو.
د خیبر پښتونخوا مشهور دیني عالم او د اکوړه خټګ د حقانیه دارالعلوم بنسټګر مولانا سمیع الحق، چې د «طالبانو معنوي پلار» هم یاد شوی، د ۲۰۱۸ کال د نومبر پردویمه په راولپنډۍ کې په خپل کور کې د چړو په وارونو ووژل شو، خو تر اوسه یې د وژونکو په اړه رسمي دریځ نه دی په ډاګه شوی.
د ۲۰۲۵ کال په فبروري کې د هغه زوی حامد الحق هم، چې د خپل پلار ځایناستی ټاکل شوی و، په یوه ځانمرګي برید کې ووژل شو. حامد الحق د حقانيه دارالعلوم مرستیال مشر او له ۲۰۰۲کال نه تر ۲۰۰۷ کال پورې د پاکستان د ملي شورا غړی و.
په دې لړ کې ډېری هغه دیني عالمان په نښه شوي، چې د دیني کړیو تر څنګ په سیاسي ډګر کې هم فعال دي.
په پېښور کې افغان خبریال طاهرخان افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې ځینې ډلې د جګړې له لارې د تغییر ملاتړ کوي، خو ځینې نورې مذهبي ډلې ددغه دریځ ملاتړ نه کوي او دې اړخ ته ځینې خلک ګوته نیسي، خو دده په وینا، وسله والو ډلو دا پېښه غندلې ده.
نوموړي وویل، « دا له وخت مخکې خبره ده، چې د شیخ ادریس په وژلو کې به څوک لاس لري. لومړی به دې ته انتظار کیږي، چې څوک یې مسوولیت پرغاړه واخلي او یا پولیس خپلې څیړنې بشپړې کړي».
په دغسې پېښو کې ډېری په جګړه کې ښکیلو ډلو، په ځانګړې توګه د دیوبندي عالمانو په وژنه کې داعش خراسان ډلې ته ګوته نیول کیږي.
د خیبر پښتونخوا خبریال او د چارو شنونکي حق نوازخان افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په خیبر پښتونخوا کې امنیتي او ترهګریزې پېښې ډېرې شوې او په تېرو پنځو کلونو کې ګڼ دیوبندي عالمان په نښه شوي دي.
د هغه په وینا، په سیمه کې د داعش خراسان او دیوبند مکتب پر اساس اختلافات هم لیدل شوي او داسې پاکستاني وسله وال هم کېدای شي وي، چې د نوموړي له خبرو سره توافق ونه لري، خو کره هیڅ ډلې ددې پېښې مسوولیت پرغاړه نه دی اخېستی.
د جمعیت علمای اسلام په څېر مذهبي سیاسي ګوندونه، چې د پاکستان په پارلماني سیاست کې اوږد او فعال حضور لري، د دغو بریدونو پاموړ هدف دی. دغه ګوند، چې مشري یې مولانا فضل الرحمن کوي، له افغان او پاکستاني طالبانو سره د تاریخي او فکري اړیکو له امله مشهور دی او وخت ناوخته د سولې په خبرو اترو کې د منځګړي رول هم لوبوي.
