د جرمني او ترکيې مشرانو د جمعې په ورځ د لړم ۲۶ مه د اسراييل او حماس ترمنځ د جګړې په اړه خپل اختلافات څرګند کړل. د جرمني لومړي وزیر د اسراییل له ځانه د دفاع پر حق ټینګار وکړ. د ترکیې ولسمشر یو ځل بیا پر غزې د اسراییل د بمباریو د سملاسي بندېدو غوښتنه وکړه.
د جرمني لومړی ویز اولاف شولتس د جمعې په ماښام د ترکیې له ولسمشر رجب طیب اردوغان سره په یوه خبري کنفرانس کې وویل، د اسراییل د « موجودیت حق» د انکار وړ نه دی.
د فرانسې خبري اژانس لیکلي چې دا څرګندونې د اردوغان د وروستیو څرګندونو په غبرګون کې شوې چې د اسراییل د حکومت مشروعیت یې تر پوښتنې لاندې راوستی دی.
خو اردوغان جرمني ته د خپل سفر پرمهال خپلې پخوانۍ څرګندونې تکرار نه کړې چې اسراییل یو "ترهګریز دولت" بللی و.
هغه چې په تېرو درېیو کلونو کې د لومړي ځل لپاره جرمني ته تللی، لومړی یې د جرمني له ولسمشر فرانک والتر شتاین مایر سره خبرې وکړې.
د ترکیې د ولسمشرۍ دفتر د بیان له مخې اردوغان په دغه کتنه کې وویل: په غزه کې پیښو یو ځل بیا وښودله چې د ۱۹۶۷ کال د سرحدونو پراساس د دوو دولتونو له حل انکار نشي کېدلی.
فرانک والتر شتاین مایر د اسراییل او حماس ترمنځ د جګړې په اړه د جرمني دریځ هم تکرار کړ او ویې ویل: «اسراییل د اکتوبر په اوومه د حماس له وژونکي برید وروسته چې ۱۴۰۰ تنه پکې ووژل شول د ځان دفاع حق لري.»
فرانس خبري اژانس لیکلي چې اردوغان د حماس او اسراییل ترمنځ د شخړې په لومړیو ورځو کې د منځګړي په رول کې راڅرګند شو، خو د حماس د برید په غبرګون کې د اسراییلي پوځ لخوا پر غزې د پراخو بمباریو په ترڅ کې یې د اسراییل پر خلاف لفظي بریدونه زیات کړل.
اردوغان په برلین کې وویل: «د روغتونونو بمبارول یا د ماشومانو وژل په تورات کې نه دي. تاسو دا نشئ کولی."
هغه په اسراييل باندې په خپله نیوکه کې هر ډول صهیونیزم ضد مفهوم رد کړ او ویې ویل: زمونږ لپاره باید په سیمه کې د یهودانو، مسیحیانو او مسلمانانو ترمنځ هیڅ ډول تبعیض ونه اوسی. زه لومړی کس یم چې په نړۍ کې له یهودانو سره د دوښمنۍ ضد مبارزې مشري کوم."
د جرمني لومړی وزیر په غزه کې د ملکي وګړو لپاره د ناوړه بشري وضعیت د درک کولو په ترڅ کې ټینګار وکړ چې حماس د دې وضعیت اصلي مسوول دی ځکه چې دغه ډله له ملکي وګړو د انساني ډال په توګه کار اخلي.
شولتس وویل، «د تلپاتې سولې د امکان لپاره، حماس باید نور د دې توان ونه لري چې د اکتوبر د اوومې نېټې د برید په څېر تیريګر اعمال وکړي.»
هغه تر دې مخکې د اسراییل په اړه د اردوغان څرګندونې بې بنسټه بللې وې.
په دې وروستیو ورځو کې ځینو په ځانګړې توګه د یهودانو ټولنې جرمني ته د اردوغان د سفر د ځنډولو یا لغوه کولو غوښتنه کړې وه.
د اردوغان سفر پوځي اړخونه هم لري او د ترکیې ولسمشر به له جرمني څخه د ۴۰ جنګي الوتکو د پېرلو په اړه هم خبرې وکړي.
د پوځ د عامه اړیکو په بیان کې راغلي دي چې د مختلفو نظریو او فرقو علماوو په دې ملاقات کې په یوه خوله د افراطیت او ترهګري غندنه وکړه او په پاکستان کې یې د امن او ثبات د ټینګولو لپاره د امنیتي ځواکونو د هڅو ملاتړ وکړ. علماوو په دې ملاقات کې د مهاجرو د ستنېدو د پالیسي ملاتړ هم کړی دی.
جنرال عاصم منیر په دې ناسته کې د علماوو ستاینه وکړه چې د «پیغامِ پاکستان» فتوا یې ورکړې ده.
د پیغام پاکستان په نوم فتوا چې اتلس سوه ملایانو امضا کړې، د دوه زره اتلسم کال په جنوري کې په کتابي بڼه خپره شوې وه. په هغه فتوا کې علماوو په پاکستان کې د تروریزم، افراطیت او انتحاري حملو مخالفت کړی او د پاکستان اساسي قانون یې له اسلام سره سم بللی دی. فتوا وایي چې د پاکستان د حکومت خلاف، د شریعت د نفاد په پلمه، وسله واله جګړه بغاوت دی.
د هغې فتوا د ورکړې په وخت ګڼو صاحب نظرو وویل چې خاصه نتیجه به ځکه ورنه کړي چې پخوا هم دې ته ورته فتواوې صادرې شوې دي خو خاص اثر یې نه و کړی.
پوښتنه دا ده چې دغسې فتواګانې ولې بې اثره شي؟
یوه وجه یې دا ده چې د سیاسي ګټو له پاره له دیني عقایدو استفاده او یا برعکس، د مذهب او دیني علماوو د غوښتنو لپاره له سیاست څخه استفاده، په اوږده موده کې د مذهب او سیاست دواړو د کمزورۍ سبب ګرځېدلی شي. د اروپا منځنۍ پېړۍ یا اوسنی افغانستان او پاکستان د دغې ادعا ښکاره مثالونه دي.
په منځنیو پېړیو کې د کلیسا غټانو د خپل دنیایي اقتدار د ټینګېدو لپاره له دیني عقیدې استفاده وکړه چې د وخت په تېرېدو سره په اروپا کې هم دیني باورونه کمزوري شول او هم په دنیایي چارو کې سختې ستونزې پیدا شوې. په منځیو پیړیو کې اروپایان په اقتصادي او کلتوري لحاظ شاته پاته شول او زیات ظلمونه وشول. د مورخانو په اند، په منځنیو پېړیو کې د کفر په تېرو شاوخوا لس میلیونه اروپایان په اور کې ژوندي سوځول شوي او وژل شوي دي.
په تېرو څو اویا کلونو کې د پاکستان حکومتونو تر ډېره حده هڅه کړې ده چې له هند سره خپلو جګړو ته عقیدوي بڼه ورکړي او د کشمیر په سر مخالفت د اوبو او ستراتیژیکو سیمو د کنټرول لپاره نه بلکې د دیني عقیدې لپاره جهاد وبولي.
دغه راز د پاکستان په داخل کې هم ډېر ځله حکومتونو او سیاستوالو د خپلو سیاسي موخو لپاره له مذهب او عقیدې څخه د استفادې کوښښ کړی دی.
ذوالفقار علي بوټو چې په ۱۹۷۳ کال کې یې د پاکستان د اوسني اساسي قانون په تدوین کې لویه برخه لرله، د خپلو سیاسي موخو لپاره په اساسي قانون کې د اسلام له دایرې څخه د قادیانیانو د ایستلو د موضوع ملاتړ وکړ.
په دې کې شک نشته چې ځینو سیاستوالو یوه موقته سیاسي ګټه تر لاسه کړه خو په پاکستاني ټولنه کې یې د نویو اختلافونو تخمونه وکرل.
د پاکستان د پوځ لوی درستیز عاصم منیر په خپل وروستي ملاقات کې علماوو ته ویلي دي چې پاکستان د دې هېواد د ټولو اوسېدونکو وطن دی او له مذهبي اقلیتونو سره زورزیاتی د منلو نه دی.
جنرال منیر دا خبره ځکه کوي چې په روان کال کې هم پاکستاني ټولنه د عیسایانو، قادیانیانو، نرښځیانو او نورو لږکیو خلاف د اقداماتو شاهده وه.
د عیسایانو د کورونو او کلیسا ګانو له سوځولو رانیولې د قادیانیانو د هدیرو تر ړنګولو پورې مختفلو پېښو پاکستاني ټولنه د کرکې او تشدد له نویو څپو سره مخامخ کړه.
حقیقت دا دی چې کله د موقتو سیاسي او شخصي ګټو لپاره تشدد او اختلاف ته عقیدوي بڼه ورکول کېږي، بیا دا امکان ډېر دی چې یو هېواد تر ډېرو پورې په ستونزو کې ګېر وساتي، ځکه ستونزو ته د مذهب او عقیدې رنګ ورکول، ډېر ځله د ستونزو د حل لپاره د بحث مخه نیسي او د څه راکړه، څه واخله حل لارې امکان له منځه وړي.
پاکستان په تېرو څلورو، پنځو لسیزو کې له افغانستان سره هم په خپل کشمکش کې له مذهبي رنګه استفاده وکړه او د هغو فتواګانو مخه یې ونه نیوله چې په افغانستان کې یې جګړه زیاتوله.
جنرال منیر اوس وایي چې دا یوازې دولت دی چې د قوې د استعمال حق لري. همدا خبره به د جمهوریت په دوران کې افغان مشرانو هم کوله او له پاکستاني لوري یې بیا بیا غوښتل چې د افغانستان د حکومت په خلاف د فتواګانو مخنیوی دې وکړي.
د تاریخ یو طنز دا دی چې په وروستیو میاشتو کې د پاکستان حکومت له طالبانو وغوښتل چې د دوی مشر دې په پاکستان کې د روان تشدد خلاف فتوا ورکړي. ملا هیبت الله فتوا ورکړه او ویې ویل چې په پاکستان کې له حکومت سره جګړه جهاد نه دی، مګر ظاهرا داسې ښکاري چې د ملا هیبت الله خبرې ته چا غوږ نه دی ایښی.
فعلا په افغانستان کې طالبان د خپلې ډلې د ګټو لپاره له مذهب څخه په خوشحالۍ استفاده کوي خو لکه څنګه چې تاریخي تجربو ښودلې ده دا ګټه ادامه نه شي پیدا کولای.
یو دا چې خلک له عقایدو څخه د شخصي او تنظیمي ګټو استفادې ته خامخا متوجه کېږي. که په خواله رسنیو کې د عامو افغانانو تبصرو ته وګورو په اسانۍ سره دې نتیجې ته رسېږو چې اوس په افغانستان کې ډېر لوی اکثریت په دې پوهېږي چې طالبان خپلو سیاسي او شخصي ګټو ته مذهبي رنګ ورکوي، مثلا داسې خبرې زیاتې لولو چې کله طالبانو تلویزیون نه درلود نو تلویزیون یې حرام باله او اوس چې له تلویزیون څخه د استفادې امکان لري نو تلویزیون حلال شو.
یا که د پاکستان مثال راوړو نو د ځينو پاکستاني ملایانو همدا وروستۍ خبره به وکړو چې د افغان مهاجرو د ایستلو ملاتړ یې کړی دی.
کله چې پاکستان افغان کډوال پکار وو نو هغه وخت به په مدینه کې د انصارو او مهاجرو مثال راوړل کېده خو اوس چې ګټه د مهاجرو په ایستلو کې ده نو هغه د مدینې خبرې هېرې شوې.
لکه څنګه چې تاریخي تجربې ښودلې ده، له مذهب څخه د خپلو سیاسي مقاصدو لپاره استفاده یوازې د یوې ډلې په انحصار کې نه پاتېږي. د مثال لپاره به انتحاري حملې یادې کړو چې طالبانو د ځان په ګټه رواج کړې او حلالې یې وبللې خو اوس هماغه حملې د دوی سرونه رېبي او له انتحاري حملو داعش استفاده کوي.
د دیني عقیدې اصلي قدرت د هغې په سپېڅلتیا او زړونو ته په لار کولو کې دی. زړونو ته لار طبعا د توپک او برچې په زور نه کېږي.