د امریکا پخواني ولسمشر یمن کې د حوثیانو پر ضد د دغه هېواد پر هوايي بریدونو نیوکه وکړه او ویې ویل: «موږ بیا منځني ختیځ کې بمباري کوو» او د دفاع وزیر «په روغتون کې له خپل لپ ټاپ جګړه پرمخ بیايي.» ډونلډ ټرمپ زیاته کړه: «په یاد ولرئ، دا هماغه ډله ده، چې افغانستان کې تسلیم شوې ده.»
هغه يو ځل بيا د ۲۰۲۱ کال په اګسټ مياشت کې له افغانستان څخه د امريکايي ځواکونو وتل « د امريکا په تاريخ کې تر ټولو شرموونکې شېبه» وبلله او زياته يې کړه، چې هغه مهال نه هیچا حساب ورکړ او نه هم کوم چارواکی له دندې ګوښه شو.
د ښاغلي ټرمپ څرګندونې په داسي مهال کېږي، چې امريکا په يمن کې د ایران د ملاتړو حوثيانو پر مرکزونو خپلو هوايي بريدونو ته دوام ورکړی او د امريکا ولسمشر جوبايډن دغه بريدونه بريالي بللي دي.
د امریکا مرکزي قوماندانۍ خبر ورکړی، چې امریکا د توماهاوک توغندیو په وسیله حوثيان په نښه کړي دي.
ډونلډ ټرمپ په دغو بريدونو نيوکه وکړه او ويې ويل، « اجازه راکړئ دا موضوع روښانه کم. موږ يو ځل بيا په ټول منځني ختيځ بمبار کوو(هغه ځای، چې ما داعش ته ماته ورکړه!) او تازه چې زموږ دفاع وزير د پنځو ورځو لپاره ورک شو، د روغتون په خونه کې له خپل لپ ټاپه جګړه مخ ته بیايي.»
سي اېن اېن خبري شبکې پرون راپور ورکړی، چې جمهوري غوښتونکي په دې باور دي، چې ۸۱ کلن جوبايډن د متحده ایالاتو واک نه شي ساتلای او د ولسمشرۍ لپاره د دويمې دورې د نوماندېدو توان نهلري.
ښاغلی ټرمپ وايي، امريکا دا مهال په درېيو نړيوالو جګړو کې برخه لري، خو له خپلو کورنيو ستونزو بې خبره ده.
۴۵م ولسمشر وويل، « موږ اوس په اوکراين، اسراييل او يمن کې د جګړې په حال کې يو، خو موږ په جنوبي پوله کې جنګ نه لرو» ښاغلي ټرمپ په کنايي ډول وويل، « هو، دا ډېره منطقي ده.»
په افغانستان کې حتا د طالبانو په شمول ټول په دې نظر دي چې دا اوسنی حالت موقتي دی. طالبان چې خپل حکومت ته سرپرست وایي، مانا یې همدا ده چې اوسنی پړاو تېرېدونکی ورښکاري.
طالبان له جدي امنیتي ګواښ سره مخامخ نه دي. دوی د خپل قدرت په مقابل کې مسلح مخالفت تر ډېره حده د جمهوریت د نسکورېدو په لومړي کال کې ختم کړ. د داعش یا یوې نیمې بلې ډلې غلچکي بریدونه که ادامه هم ومومي، له دوی جغرافیه نه اخلي.
د طالبانو نظام ته په رسمیت پیژندل هم لوی چلینج نه دی، ځکه د ښځو د کار او زدکړو په شمول که د بشري حقونو په ساحه کې ځینې حد اقل اقدامات وکړي، دنیا یې شاید په رسمیت وپیژني.
د دوی په مقابل کې اصلي چلینج دا دی چې په دې نه پوهېږي چې نظام به څنګه جوړوي او داخلي مشروعیت به څنګه حاصلوي؟
په افغانستان کې د یوه باثباته او واقعي نظام د جوړېدو پوښتنه نه یوازې د طالب، بلکې د طالب د اپوزیسیون او د هېواد د ټول سیاسي قشر په مخ کې پرته ده.
یو منلی او مشروع دولت به څنګه وي؟ د خلکو او دولت رابطه به یې څه ډول وي؟ مختلف لوري به د کومو قواعدو په اساس فعالیت کوي؟ د طالبانو جدي مخالفان ډېر ځله دا خبره کوي چې اول باید دا اوسنی حالت ختم شي، بیا به د نظام په اړه بحث کوو، خو تيرې تجربې د د دوی د دغه نظر کمزوري ثابتوي.
جهادي تنظیمونو به د جهاد په وخت کې ویل چې اول باید د خلق او پرچم حکومت ختم شي، بیا دا خبره اسانه ده چې اسلامي نظام جوړ کړو.
د ډاکتر نجیب الله حکومت یې ړنګ کړ خو د اسلامي نظام په اړه واحد تعریف ته ونه رسېدل. دوی په دې اړه واضح او مشخص نظرات نه لرل چې حکومت به یې په انتخاباتو ټاکل کېږي، لویه جرګه به رابولي، د اهل حل و عقد شورا به یې د مشروعیت منبع وي که به کومه بله لاره غوره کوي؟
کله کله به وویل شول چې اسلامي حکومت د اهل حل و عقد په ذریعه ټاکل کېږي خو د اهل حل و عقد په اړه هم کوم واضحتصور نه و او هر چا خپل تعبیر ورنه درلود.
تر مجاهدینو له مخه د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند مشرانو هم د نظام په اړه واضح نظریات نه لرل. په ظاهره خو دوی ته د شوروي د نظام تیار ماډل په مخ کې پروت و خو د هغه ماډل په اړه دوی کوم واضحتصور نه درلود.
په اوله کې چې له خلقیانو سره پوځي زور زیات و، پرچمیان یې یا له وطنه وایستل، یا یې ووژل یا یې برطرفه کړل.
هغه پولیت بیرو چې د ګوندي تشکیلاتو په اساس یې باید د دواړو لوریو استازیتوب کړی وای، د پرچم د فرکسیون دښمنه شوه. وروسته بیا چې حفیظ الله امین په ترهکيزورور شو، نور محمد ترکی یې ناڅاپه له ګوندي او دولتي دندو برطرفه کړ او د دې کار لپاره نه پولیت بیرو چا وپوښتله او نه د پولیت بیرو غړیو دا وویل چې دغه برطرفي خو باید زموږ د فیصلې په اساس وي.
وروسته بیا چې شوروي عسکر په افغانستان کې وو، ګوندي مشرانو په خپل منځ کې سره ونه وژل او چې شوروي عسکر ووتل، د دوی اختلافونه دومره زیات شول چې د نظام سقوط ته یې لاره اواره کړه.
اختلافونه په هره سیاسي ټولنه کې موجود وي مګر اختلافونه هغه وخت د تباهي سبب ګرځي چې د لوبې قواعد معلوم نه وي. حقیقت دا دی چې د افغانستان ګوندونو او تنظیمونو د حکومت کولو هوس کړی و مګر په دې یې کافي غور نه و کړی چې د کومو سیاسي قواعدو په چوکاټ کې به رقابتونه پالي؟
دویمه مهمه پوښتنه د ملي هویت ده. په افغانستان کې د بل هر هېواد غوندې یو ملي هویت شته خو پر له پسې جګړو او د پردیو لاسوهنو دغه هویت کمزوری کړی دی او تر هرې لویې سیاسي پرېکړې مخکې پکار ده چې سیاسي قشر د ملي هویت په اړه واحد دریځ ولري.
تر جګړو له مخه د ملي هویت په اړه اختلافي بحثونه نه اورېدل کېدل، مګر اوس شته. اوس د هېواد له نومه رانیولې د ملت تر نوم او ملي بیرغ پورې د بېلابېلو هویتي موضوعاتو په اړه متفاوت نظرونه وړاندې کېږي.
دا اختلافونه شاید ډېر جدي نه وي، مګر که یوه باثباته اینده غواړو، په دې اړه باید واضح او مشترک دریځونه موجود وي.
له ملي هویت سره اړوندو مسایلو په هکله مختلف نظرات لرل او داسې څرګندونې چې ملي وحدت ورسره کمزوری کېږي، په هېواد کې د راتلونکو مثبتو تغییراتو مخه نیسي.
ملي هویت د بلې هرې تاریخي پدیدې غوندې کاملا ثابت او نه بدلېدونکی مفهوم نه دی خو که په نوي ملي هویت باندې اتفاق نه وي شوی او زوړ تخریب کېږي، نتیجه یې لا زیاته ګډوډي او ناامني ده. د افغانستان سیاسي قشر او روڼاندو ته پکار ده چې په دې اړه هم واضح دريځ ولري.
دریمه لویه پوښتنه د افغانستان د خارجي روابطو ده. د افغانستان کابو څلورمه برخه اوسېدونکي په بهر کې کډوال دي او په بهر کې کار کول د خلکو د اقتصادي ژوند یو لوی فکتور دی.
زموږ هېواد نه یوازې د لویو انکشافي پروژو د مالي تامین لپاره بلکې ډیری وخت د بشري ناورین د مخنیوي لپاره خارجي مرستو ته سخته اړتیا لري. ځکه نو د افغانستان د باثباته او روښانه اینده لپاره د خارجي روابطو بحث ډېر مهم دی.
تاریخ راته وایي چې د افغانستان تاریخي موقعیت ډیری وخت د خارجي قدرتونو د کشمکش میدان و. په شپاړلسمه او اولسمه پېړۍ کې افغانستان تر ډېره حده د صفوي او ګورکاني امپراتوریو د کشمکش ډګر و.
وروسته بیا دلته د څاري یا تزاري روسیې او برتانوی هند تر منځ کشمکش روان و او د مجاهدینو د خپل منځي جګړو یا د مجاهدینو او طالبانو ترمنځ د جګړو په وخت زموږ هېواد د ایران او پاکستان د رقابتونو شاهد و.
د افغانستان سیاسي قشر باید یوې نتیجې ته سره ورسېږي چې د روښان راتلونکي او باثباته هېواد د لرلو لپاره څنګه خارجي روابط پکار دي چې تاوان پکې حد اقل او ګټه پکې حد اکثر وي؟
د بېلګې په توګه له پاکستان او د هغه له رقیب یعنې هند سره په روابطو کې او دغه راز له ایران او د هغه له رقیب یعنې سعودي سره په اړیکو کې څنګه توازن ساتلی شو؟ دغه راز د لویدیځ او روسیې او چین تر منځ په کشمکشونو کې به خپلې ګټې څنګه تامینوو؟
د افغانستان د نیمې پېړۍ غمیزه دا سبق راکوي چې په خارجي روابطو کې بې انډولي لوی جنجالونه راته پیدا کړي دي.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.
طالبانو او پاکستان د تورخم له لارې د بار وړونکو موټرو پر تګ راتګ بندیز لګولی، چې ورسره د تورخم په ښارګوټي کې سوداګریز فعالیتونه هم په ټپه ودرېدل. په ننګرهار کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور مشر منلې، چې د تورخم دروازه نن سهار د پاکستان له لوري یوځل بیا د ټرانزیټ پرمخ وتړل شوه.
د هغه په وینا، د دروازې تړلو لامل د پاکستان له لوري د بار وړونکو موټرو چلوونکو د پاسپورټ او ویزې غوښتنه ده، چې د افغان حکومت له لوري هم له پاکستاني موټر چلوونکو د ویزې او پاسپورت غوښتنه کېږي او اوس لپاره دواړو خواوو ته د موټر تګ راتګ بند دی.
په پېښور کې هم د ګمرک چارواکي وایي، د تورخم په دروازه د بار وړونکو موټر چلوونکو لپاره په پاسپورټ او ویزې تګ راتګ پرېکړه یې پلي کړې ده.
په دغه ګمرک کې سرچینو افغانستان انټرنشل پښتو ته ویلي، د پاسپورټونو پرته پاکستان ته د افغان موټر چلوونکو د ننوتو مخه نیول شوې ده.
سرچینې وایي، له دې وروسته به یوازې هغه موټر چلوونکي پاکستان ته داخلېدای شي، چې پاسپورټونه لري.
د دغه نوي ګام له اخیستو سره سم له افغانستانه سلګونه بار وړونکي لارۍ هغې غاړې ته اېسارې پاتې دي.
اوسمهال د تورخم دواړو غاړو ته سوداګریز فعاليتونه ځنډول شوي دي.
د پېښور د ګمرک په وینا، د بار وړونکو موټرو چلوونکو لپاره د پاسپورټ او ویزې شرط لا دمخه نافذ شوی و؛ خو بیا وروسته یې دوی ته د یوې میاشتې وخت ورکړ او د دغه ضرب الاجل د پای ته رسېدو سره سم د تورخم دروازه وتړل شوه.
د افغانستان او پاکستان د سوداګرۍ د ګډې خونې اجرایوي مشر نقیب الله صافي هم د دروازې د تړل کېدو پخلی کړی او دا کار یې د دواړو هېوادونو تر منځ په سوداګریزو چارو کې خنډ بللی دی.
د عزیزي بانک خاوند میرویس عزیزي اعلان کړی چې په افغانستان کې د انرژۍ د تولید او ترانسپورټ په برخو کې لس میلیارده ډالره پانګونه کوي. ښاغلي عزیزي د جمعې په ورځ – مرغومې ۲۲ مه –په خواله رسنۍ ایکس کې لیکلي چې دغه پانګونه د راتلونکو پنځو کلونو لپاره پلان شوې ده.
نوموړي ویلي، چې د دغې پانګونې یوه برخه به د ۵۰۰۰ تر ۶۰۰۰ ميګاواټه برېښنا توليد لپاره وکارول شوي او بله برخه به يې د اورګاډي پټلۍ جوړولو ته په پام کې ونيول شي.
ښاغلي عزیزي ویلي چې په نږدې راتلونکي کې به د دوی د سوداګریزې ډلې تخصصي ټیمونه افغانستان ته راشي او د دې پانګونې د موخو په اړه به له چارواکو سره خبرې وکړي.
دغه پانګه وال چې تر ډېره په متحده عربي اماراتو کې سوداګري کوي وايي چې په دې پانګونې سره به په افغانستان کې شاوخوا یو لک کسانو ته د کار زمینه برابره شي.
هرات ته د ښاغلي عزیزي له سفر وروسته په دغه ولایت کې د طالبانو د والي ویاند نثار احمد الیاس د یادې پانګونې په اړه د ایکس ټولنیزې رسنۍ له لارې یو پیغام خپور کړ چې وروسته د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د ښاغلي الیاس دغه پیغام تایید کړ او ویې ویل چې ښاغلی عزیزي په پام کې لري په راتلونکو ورځو کې د لس میلیارده ډالرو پانګونې چارې پیل کړي.
ښاغلي عزیزي په خپل یادښت کې په مستقیمه توګه د طالبانو ډلې ته اشاره نه ده کړې او د خپلې پرېکړې جزیات یې نه دي روښانه کړي.
ميرويس عزيزي ویلي، چې هرات زلزله ځپلو لپاره د استوګنې د یو ښارګوټي د پرانیستې په موخه یې افغانستان ته یو ورځينی سفر کړی. نوموړي په هرات کې له خونړۍ زلزلې وروسته د دغې پېښې له قربانیانو سره د ۲۰۰ میلیونه افغانیو مرسته اعلان کړې وه. ښاغلي عزيزي ویلي چې په څه کم څلورو مياشتو کې يې د هرات زلزله ځپلو ته ٣٠٠ نوي کورونه جوړ کړي او پر خلکو يې وېشلي دي.
دا په داسې حال کې ده چې د ۱۴۰۰کال په زمري میاشت کې د طالبانو تر واکمن کیدو وروسته ګڼو کورنیو او بهرنیو پانګوالو له افغانستانه خپلې پانګې ایستلې دي.
د طالبانو له خوا د رسنیو د سانسور په اړه د نړۍیوالو بنسټونو له غبرګونونه وروسته، د طالبانو د حکومت ویاند ذبیح الله مجاهد ویلي، چې د دیکتاتورۍ او سانسور له لارې حکومت نه کېږي.
هغه د طالبانو د بنسټونو له ویاندویانو وغوښتل چې له رسنیو سره دې ښې اړیکې ولري.
د هغه ویډیو له مخې چې د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلویزیون د پنجشنبې په ورځ - د مرغومې ۲۱ مه - په خپله اېکس پاڼه خپره کړه، د طالبانو ویاند دغه څرګندونې د دغې ډلې د ویاندویانو لپاره په یوه روزنیز ورکشاپ کې کړي دي.
په دغه ورکشاپ کې ښاغلي مجاهد د طالبانو ویاندویانو ته ویلي چې له رسنیو سره دې « دوستانه چلند» وکړي او له خبریالانو سره دې معلومات شریک کړي.
هغه د طالبانو تر کنټرول لاندې ادارو ویاندویانو ته ویلي: «سانسور مه کوئ. د تاریخ په اوږدو کې ډېری دیکتاتور رژیمونه تېر شوي. دیکتاتورۍ سره نظامونه دوام نه کوي. په زور حکومت نه کېږي او د فشار په وسیله د خلکو زړونه نه ګټل کېږي.»
د طالبانو ویاند زیاته کړه چې د افغانستان له پخواني حکومت سره د جګړې پر مهال یې هم له هغو رسنیو سره ښې اړیکې درلودې چې «امریکا ته یې کار کوو».
هغه د طالبانو ویاندویانو ته ویلي: «که تاسو یو چا ته سپکاوی کوئ او پر هغوی فشار راوړئ، ایا هغوی لیوني دي چې ستاسو مثبت مطالب خپاره کړي؟»
ذبیح الله مجاهد په داسې حال کې د طالبانو د ویاندویانو پر چلند نیوکه کړې، چې د بې پولې خبریالانو سازمان په دې وروستیو کې افغانستان د خبریالانو لپاره یو له خطرناکو هېوادونو څخه بللی دی.
د ۱۴۰۰ لمریز کال د زمري په میاشت کې د طالبانو له واکمنۍ له پیلیدو وروسته په زرګونو خبریالان او د رسنیو کارکوونکي له هېواده وتلو ته اړ شوي او یا هم بې روزګاره شوي او ډېری رسنۍ تړل شوې دي.
پر طالبانو د خبریالانو د نیولو له امله د خبریالانو د ملاتړو بنسټونو له خوا په کراتو نیوکې شوي دي.
د پاکستان د جمعیت علمای اسلام ګوند وايي، د طالبانو د دفاع وزیر له مولانا فضل الرحمان سره لیدنه کې ویلي، چې طالبان د خپل ځان او پاکستان ترمنځ توپیر نه کوي. د دغه ګوند په وینا ملا یعقوب هیله څرګنده کړې چې د فضل الرحمان له سفر وروسته به د طالبانو او پاکستان ترمنځ ستونزې راکمې شي.
د جمعیت علمای اسلام ګوند افغانستان ته د خپل مشر مولانا فضل الرحمان د سفر په اړه د جمعې په ورځ یو رپوټ خپور کړی او ویلي یې دي چې افغانستان ته د مولانا فضل الرحمن د شپږ ورځني سفر موخه د دواړو هېوادونو (طالبانو او پاکستان) ترمنځ د ستونزو هوارول و.
د جمعیت علمای اسلام ګوند د کابل هوايي ډګر ته د مولانا فضل الرحمان د راتګ یوه ویډیو خپره کړې او لیکلي یې دي چې نوموړي د طالبانو له مشر او د دې ډلې له یو شمېر وزیرانو او لوړ پوړو چارواکو سره کتلي چې په کې ملا عبدالغني برادر، ملا یعقوب او امیرخان موتقي هم شامل دي.
جمعیت علمای اسلام ګوند دغه سفر یوه "بشپړه بریا" بللی ده.
د طالبانو د لومړي وزیر اقتصادي مرستیال ملا برادر دغه سفر د افغانستان او پاکستان لپاره یو "ښه پرمختګ" بللی دی.
جمعیت علمای اسلام ګوند د ملا برادر له خولې لیکلي چې د مولانا فضل الرحمان سفر به د دواړو هیوادونو په اړیکو "مثبت اغیز" ولري.
د دغه ګوند په وینا، ملا یعقوب له مولانا فضل رحمان سره په لیدنه کې ویلي چې له پاکستان سره د طالبانو اړیکې تاریخي دي.
د طالبانو د دفاع وزیر ویلي: "موږ هیڅکله د خپل ځان او ستاسو (پاکستان) ترمنځ توپیر نه دی کړی."
ملا یعقوب هیله څرګنده کړې چې له دغه سفر وروسته به وضعیت بدل شي او د دواړو هېوادونو ترمنځ ستونزې به کمې شي.
بلخوا د پاکستان د بهرنیو چارو د وزارت ویاندې ممتاز زهرا بلوچ خبریالانو ته ویلي چې مولانا فضل رحمان په شخصي سفر کابل ته تللی او د پاکستان د حکومت استازیتوب نه کوي.
فضل الرحمن د یکشنبې په ورځ -د مرغومې ۱۵ مه - د نهو دیوبندیانو د یوه پلاوي په مشرۍ کابل ته سفر کړی و.