ایران او پاکستان د افغانستان له خاورې د داعش او بلوڅ بېلتونپالو پر استفادې اندېښنه لري

دغې پاکستانۍ ډیپلوماتې ویلي، چې په تېرو څو میاشتو کې په افغانستان کې د پاکستاني طالبانو د پټنځایونو په اړه طالبانو ته د پاکستان خبرداری اغېزمن نه و.

اغلې لودي چې پخوا په ملګرو ملتونو، برېټانیا او امریکا کې د پاکستان د استازې په توګه دنده ترسره کړې، په دې باور ده چې په « ۲۰۲۳ کال کې په ترهګریز فعالیتونه کې د امنیتي ځواکونو په مرګ ژوبله کې پام وړ زیاتوالي راغلی او دغه زیان د تېرو اتو کلو پرتله په ۲۰۲۳ کال کې تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلی دی.»

نوموړې د دوشنبې په ورځ د مرغومي په ۲۵مه په یوه مقاله کې چې د پاکستان په ډان ورځپاڼه کې خپره شوې، لیکلي چې پاکستان په کابل کې د طالبانو له ناخوښۍ وروسته د لسګونو زرو افغان کډوالو د ایستلو او د سوداګرۍ او ټرانزیټ په مقرراتو کې د بدلون پرېکړه کړې ده.

دا تګلارې د دې لامل شوې چې د سوداګریزو توکو زرګونه کانټینرونه ودرول شي.

د دغې پاکستانۍ ډیپلوماتې په وینا، تر فشارونو وروسته د طالبانو مشر ملا هبت‌الله د کندهار والي ملا شیرین پاکستان ته واستاوه چې اسلام اباد ته قناعت ورکړي چې ژغورنه له سیاست څخه جلا ده. خو پاکستاني لوري په ښکاره ویلي چې د پاکستاني طالبانو مسله تر بل هر وخت د دغه هېواد لپاره مهمه ده.

په ملګرو ملتونو کې د پاکستان پخوانۍ سفیرې پوښتنه کړې چې که کابل کې طالبان د تحریک طالبان پاکستان پر ضد د اقدام کولو لېوالتیا ونه ښيي، نو اسلام اباد به بل څه ټاکنه ولري؟ هغه په ځواب کې زیاته کړې چې اسانه ځواب نشته، ځکه چې دا هېواد د طالبانو پر وړاندې د فشارونو په کارولو کې بندیزونه لري.

یونیسف د دوشنبې په ورځ د (مرغومي ۲۵مه) په اېکس پاڼه لیکلي چي، د افغانستان په لوېدیځ هرات کې د زلزلې له امله ۹۶ زره زیانمن شوي ماشومان مرستو ته اړتیا لري.

یونیسف خبردارۍ ورکړی او وايي: «د افغانستان په هرات کې ۹۶ زره زلزله ځپلي ماشومان په ژمي کې مرستو ته سخته اړتیا لري. »

له زلزلې سل ورځې وروسته، یونیسف په «ګواښوونکي ژمي کې د ماشومانو لپاره د لا زیاتې روغتیايي پاملرنې، پاکو اوبو او روغتیايي خدمتونو غوښتنه کوي.»

یونیسف د جنورۍ په ۱۵مه یو راپور خپور کړی او پکې لیکلي یې دي چې، له زرو ډیر کسان چې ډیر شمیر یې ښځې او ماشومان وو د افغانستان په هرات ولایت کې د زلزلو له امله مړه شول او ۲۱ زره کورونه ویجاړ شول.

دغې نړیوالې ادارې په خپل راپور کې ویلي: «د دې کلیو فضا له درد او کړاوه ډکه ده، ان د افغانستان په هرات کې له زلزلې سل ورځې وروسته، چې کورنیو یې هر څه له لاسه ورکړي. ماشومان لا هم هڅه کوي چې له سختو شرایطو سره مقابله وکړي.»

په دغه راپور کې په افغانستان کې د یونیسف استازی فران اکیزا له قوله ویل شوي: «هغه ښوونځي او روغتیايي مرکزونه چې ماشومان پرې تکیه وو، زیانمن شوي او یا په بشپړه توګه ویجاړ شوي دي. دلته ژمی رارسیدلی او د تودوخې درجه له صفر څخه ښکته ده. بې کوره ماشومان او کورنۍ د شپې په خطرناکو شرایطو کې ژوند کوي او هیڅ لاره نه لري چې خپل لنډمهاله سرپناه توده وساتي.»

د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق په دغه راپور کې د هغو کورنیو په اړه ژوره اندیښنه ښودلې چې د ژمي په سړه هوا کې د خپلو کورونو د جوړولو، بیړنیو روغتیايي خدمتونو، پاکو اوبو او مناسب روغتايي چاپیریال اته اړتیا لري.

افغانستان انټرنشنل پښتو څانګې ته په اسلام اباد کې يوه پاکستاني چارواکي د نوم نه ښودلو په شرط ویلي چې دغه لاره په تېرو دوو ورځو کې د اړوند چارواکو له دوه ځلې خبرو اترو وروسته هم تړلې پاتې ده.

سرچینه زیاتوي ښايي دغه لاره دا ځل په ځنډ سره پرانیستل شي: «موږ خو کوششونه جاري ساتلي خو دلته مسلې ډيرې دي نو کیدای شي دا ځل د لارې دا بندیدل لږ وخت واخلي او دې لپاره سمه طریقه جوړه شي.»

دوه ورځې وړاندې د دغې لارې له تړل کېدو وروسته يوه طالب چارواکي رسنیو ته ويلي و، د دروازې تړلو لامل د پاکستان له لوري د بار وړونکو موټرو چلوونکو د پاسپورټ او ویزې غوښتنه ده، چې د افغان حکومت له لوري هم له پاکستاني موټر چلوونکو د ویزې او پاسپورت غوښتنه کېږي او اوس لپاره دواړو خواوو ته د موټر تګ راتګ بند دی.

په پېښور کې د ګمرک چارواکو افغانستان انټرنشنل پښتو ته دوه ورځې مخکې ویلي و، چې د تورخم په دروازه د بار وړونکو موټر چلوونکو لپاره په پاسپورټ او ویزې د تګ راتګ پرېکړه یې پلي کړې او له دې وروسته به یوازې هغه موټر چلوونکي پاکستان ته د ننوتو اجازه لري، چې پاسپورټونه او وېزې لري.

د تورخم دروازې له تړل کېدو وروسته د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته تر زرو زیات لوی بار وړونکي ګاډي ولاړ دي او داسې اندېښنې هم دي چې په دغو لاریو کې بار شنې سبزۍ او تازه میوې ورستېدو ته نږدې شوې دي.

د بار وړونکو موټرو چلوونکو لپاره د پاسپورټ او ویزې موضوع یوه میاشت وړاندې هم د افغانستان او پاکستان تر منځ راپورته شوې وه چې بیا د دواړو هیوادونو د چارواکو تر منځ د یوې پرېکړې په پایله کې بې وېزې چلوونکو ته یوه میاشت وخت ورکړ شو چې اوس د هغه ضرب الاجل د پای ته رسېدو سره سم د تورخم دروازه تړل شوې.

یاد وزارت لیکلي چي، ۳۳۳ تنه افغان کډوال د (مرغومي په ۲۴مه) نیټه د سپین بولدک او تورخم له لارو هیواد ته راستانه شوي دي.

د کډوالو وزارت د ننګرهار ولایت د تورخم سرحدي امریت په حواله وايي، چې ۳۷ کورنۍ چې ټول غړي يې ۱۷۵ تنه وو، په جبري ډول له پاکستانه راستانه شوي او همدارنګه ۳۲ کورنۍ چې د غړو شمیر یې ۱۵۸ تنه و د سپین بولدک له لارې په جبري ډول هیواد ته راستانه شوي.

د طالبانو کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت ویلي چي، له پاکستانه په جبري ډول راستانه شوي یاد کډوال یې د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنرۍ دفتر ته د مرستو ترلاسه کولو لپاره ور پيژندلي دي.

د پاکستان سرپرست حکومت د چارواکو د معلوماتو له مخې دمګړی په یاد هیواد کې میلیونونه د اوسېدو قانوني اسنادو نه لرونکي ۱،۷ میلیونه افغان کډوال میشت دي.

له پاکستانه په جبري ډول د افغان کډوالو ایستلو لړۍ د ۲۰۲۳ میلادي کال د اکټوبر په دریمه نیټه پیل شوې.

دا په داسې حال کې ده چې د پاکستان د جمیعت علمای اسلام ګوند مشر مولانا فضل الرحمن افغانستان ته د خپل وروستي سفر پر مهال د افغان کډوالو د ایستلو په اړه د پاکستان حکومت وروستۍ پرېکړه ناسمه بللې ده.

د ملګرو ملتونو ویاند سټیفن دوجاریک وایي، د خوړو نړیوال پروګرام له یوه کال راپدېخوا د مرستو په برخه کې د لوی کمښت له امله یوازې له هغو کورنیو سره مرسته کولای شي، چې په دغه ساړه ژمي کې ایله په لږ خوړو ژوندي وپایږي.

ښاغلي سټيفن دوجاریک وايي: «د خوړو نړیوال پروګروام د ارزونو له مخې له هرو دریو افغانانو یو یې په دې نه پوهیږي چې د دې سخت ژمي لپاره د دوی د راتلونکي وخت خواړه له کومه پیدا کړي.»

همدارنګه نوموړی وايي: «د خوړو نړیوال پروګرام د خبرداري له مخې دمګړۍ د افغانستان د هر ولایت اوسیدونکي د خوړو د نا امنۍ له بحران سره مخ دي.»

نوموړي په خپلو خبرو کې ویلي پخوا په پراخه پیمانه دوامداره مرستو د میلیونونو افغانانو سره په دوو سختو ژمیو کې مرسته وکړه او له پنځه میلیونه څخه ډير خلک یې د قحطۍ له ګواښ وژغورل. خو اوس له یو کال راهیسې د لویو مرستو د کمښت له امله د خوړو نړیوال پروګرام یوازې له خورا بېوزلو کورینو سره مرسته کولای شي.

نوموړی وايي، د خوړو نړیوال پرورګرام په بیړه ۶۷۰ میلیونه ډالرو ته اړتیا لري چې ۱۵،۲ میلیونه وګړو ته د ژوندي پاتې کیدو لپاره خواړه برابر کړي.