ملاله یوسفزۍ وايي، هڅه کوي چې د نړۍ پر مشرانو فشار راوړي، او له دې لارې طالبان د دوی د «بشریت ضد جنایتونو» په اړه حساب ته راکاږي. یوسفزۍ وايي، چې د یوې عادلانه ټولنې رامنځته کولو او په ځانګړې توګه د افغانو نجونو او ښځو لپاره دې نړۍ لاس په کار شي.
د دوشنبې په ورځ د (تلې دویمه نېټه) ملګرو ملتونو د ملالي یوسفزۍ یو ویډیويي پيغام خپور کړی، چې نوموړې په کې د طالبانو له لوري د افغان نجونو او ښځو د حقونو د تر پښو لاندې کولو په اړه څرګندونې کړې.
ملاله یوسفزۍ وايي، په افغانستان کې د نجونو حقونو ته ګواښ په هر ځای کې د نجونو حقونو ته ګواښ دی.
د سولې د نوبل جایزې ګټونکې ملاله یوسفزۍ وايي، تر هغه وخته پورې به په کراره نه کیني چې د یوې عادلانه ټولنې رامنځته کولو او په ځانګړې توګه د افغان نجونو او ښځو لپاره نړۍ لاس په کار شوې نه وي.
ملالې یوسفزۍ تېره ورځ هم د ملګرو ملتونو ودانۍ مخې ته له یو شمېر نورو ښځينه فعالانو سره په اعتراض کې ویلي و، چې د نړۍ مشران دې د نجونو غوښتنې واوري او د ملګرو ملتونو په راتلونکې ناسته کې دې د دوی غوښتونو ته لومړیتوب ورکړي.
نوموړې ویلي و :«په افغانستان کې نجونې منځنيو ښوونځيو ته له تګه ګرځول شوې. په غزه کې نجونې د دوامداره بمباریو لاندې ژوند کوي. په نایجریا کې نجونې له ناورین او سېلابونو سره مخ دي»
په دې وروستیو کې لوېدیځ مېشتو د بشر او ښځو حقونو فعالانو پر نړۍ فشار ډیر کړی چې په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړونو په اړه نور باید چوپ پاتې نه شي او له طالبانو دې د هغوی د سرغړونو حساب واخیستل شي.
د اسټرالیا د نړۍوالو چارو انسټیټیوټ وايي، چې طالبانو په نړۍوالو ناستو کې د خپلو نیوکه کوونکو د چوپتیا لپاره پراخې هڅې پیل کړې دي. که لوېدیځ حکومتونه د بشري حقونو په اړه جدي وي، دوی باید په کلکه د دې هڅو په وړاندې مقاومت وکړي.
د اسټرالیا د نړۍوالو چارو انسټیټیوټ د یکشنبې په ورځ د تلې په لومړۍ نېټه په نړۍواله ټولنه کې د مخالفینو د غږ د خاموشه کولو لپاره د طالبانو د هڅو په اړه یوه مقاله خپره کړې ده او اعلان یې کړی، چې ملګرو ملتونو ددې هڅو پر دوام له طالبانو سره د دوحې په درېیمه غونډه کې د ښځو د نه ګډون په اړه هوکړه او له اجنډا څخه د جنسیتي توپیر موضوع لرې کړه.
دغه بنسټ وايي؛ طالبانو هڅه کړې چې د افغانستان د ځینو سیاسي استازولیو له لورې خپاره شوي اسناد چې د دوی اطاعت نه کوي، باطل اعلان کړي او ځینو هېوادونو بیا په دې برخه کې له طالبانو ملاتړ کړی دی.
د اسټرالیا د نړۍوالو چارو انسټیټیوټ استدلال کوي، کله چې لوېدیځ هېوادونه طالبان په رسمیت نه پیژني، نو د طالبانو پیغامونه او غوښتنې د دغو هېوادونو لپاره داخلي قانوني اهمیت هم نه لري.
یاد سازمان ټینګار کړی، چې د دغو هېوادونو له خوا د طالبانو د غوښتنو منل د دې ډلې اهمیت زیاتوي.
په همدې حال کې دغه انسټیټیوټ وايي، چې د طالبانو د سیاسي اپوزیسیون د ځپلو او خاموشه کولو له هڅو وروسته د ناروې او برېتانیا هېوادونو په لندن او اوسلو کې د افغانستان سفارتونه تړلي دي.
دغه سازمان ویلي، چې یادو دواړو هېوادونو د افغانستان سفارتونه تړلي، خو د «شرم له مخې» یې په خپلو رسمي پاڼو کې د افغانستان د سفارتونو د تړلو اعلان نه دی کړی.
د اسټرالیا د نړۍوالو چارو انسټیټیوټ هم په ډاګه کړې، چې برېتانیا او ناروې شاید د خپلو داخلي ستونزو له امله د افغانستان سفارت تړلی وي او غواړي، د دغه هېواد د وګړو په شړلو کې له طالبانو سره د همکارۍ په تضمین سره د کډوالو په اړه د خلکو احساسات کنټرول کړي.
د دغه سازمان په خبره؛ د هغو سفارتونو له خوا چې د طالبانو په کنټرول کې نه دي د صادرو شویو اسنادونو نه منل کېدل، د هغه څه په پرتله چې تصور یې کېږي، لږ عملي اهمیت لري.
دغه سازمان ټینګار کړی، چې د واک دعوه کوونکي هیڅ قانوني حق نه لري چې د حکومت په توګه په رسمیت وپېژندل شي او له همدې امله د افغانستان ماموریتونه چې د طالبانو تر واک لاندې نه دي د زمري له ۱۴۰۰ راهیسې په ډېرو هېوادونو کې خپل فعالیت ته دوام ورکړی دی.
د عوامي نشنل ګوند مشر ایمل ولي خان په یوه وروستۍ مرکه کې وویل، چې د یو پاکستاني په توګه وایم له افغانستان سره د پښتونخوا یوځای کول ناسم کار دی. ایمل خان په دې مرکه کې وايي، چې «لر او بر یو افغان نعره» دا معنا نه لري چې مونږ له پاکستانه جدا او له افغانستان سره یوځای شو.
ایمل ولي خان د منظور پښتین په مشرۍ د پښتون ژغورنې غورځنګ د یولسم اکټوبر قومي عدالت په اړه وویل، چې جرګه د پښتنو تاریخ دود دی او زیاتره مسایل د جرګو له لارې حل کیږي.
د پوډکاست چلوونکې د یوې پوښتنې په ځواب کې ښاغلي ایمل ولي خان وویل، چې پښتون ژغورنې غورځنګ د «لر او بر یو افغان» دا معنا لري، چې مونږ د قوم او د ژبې له مخې یو خلک یو او اوس هم زمونږ په کډون ټول په پاکستان کې مېشت پښتانه ځانونو ته افغانان وایو او دا یوه تاریخي مساله چې افغانستان د دوی د نیکونو وطن دی.
هغه د یولسم اکټوبر قامي عدالت ته د جرګې نوم ورکړ او په ډاکه یې کړه، چې تمه لري د خپل ملک «پاکستان» پر خلاف په کې څه نه وي.
تر دې وړاندې منظور پښتین د پښتون ژغورنې غورځنګ د مخکښ غړي ګیلهمن وزیر په یاد غونده کې د وینا پرمهال ویلي وو، چې راتلونکي اکټوبر کې به د پښتنو قامي عدالت جوړوي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور احمد پښتین پاکستاني چارواکو ته په خطاب کې ویلي وو: « کوم حالت چې تاسو یې رامنځته کوئ، پښتانه یې نه درسره مني او نه په داسې حالاتو کې درسره مخته ځي.»
هغه د ګيلهمن وزیر د جنازې پرمهال ګډونوالو ته ویلي وو، چې دوی به د اکټوبر په ۱۱مه د پښتنو ولسونو سره په ګډه داسې پرېکړه کوي، چې ورسره به د احمدشاه بابا تاریخ یو ځلې بیا را ژوندی کړي.
هغه په خپلو پلویانو غږ کړی وو، چې حوصلې به نه بایلي، ځکه چې د هغه په وینا، خبرې اوس یو تاریخي پړاو ته داخلې شوې دي.
د طالبانو له خوا د ښځې د غږ او مخ د عورت ګرځولو مسالې پراخ غبرګونونه راپورته کړي، چې په اسلامي فقه کې د ښځې د عورت مساله په ځانګړي توګه د غږ، مخ، لاسونو او پښو په اړه، د پام وړ او د بحث موضوع ده.
په دې تړاو د بېلابېلو اسلامي مذهبونو، سلفو او معاصرو علماو نظریاتو ته یوه لنډه کتنه کوو:
د پخوانیو علماو له منځ څخه امام طبري په خپل تفسیر (جامع البيان عن تأويل آي القرآن) کې د سورة النور ۳۱م ایت راخیستی:
(وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا) ژباړه: او نه دې ښکاروي زينت ښايست ( او ځاى د ښايست ) خپل مګر هغه چې ښکارېږي له دغه (زينت څخه).
په تفسیر کې یې لیکي، چې د ښځې مخ او لاسونه عورت نه دي او د ایت سره سم ښکاره کېدای شي، هغه استدلال کوي چې دا هغه زینت دی، چې ښځه یې تل پټ نه شي ساتلی.
حضرت ابن عباس رضي الله عنهما ویلي: (ما ظهر منها) د ښځې مخ، لاسونه او ګوتې دي.
د احزاب سورت به ۵۹م ايت څخه څرګندیږي، چې د رسول الله په وخت کې مېرمنې له کورنو څخه بهر وتلی او امر ورته وشو، چې په خپلو سینو دې پړوني راخواره کړي؛ تر څو یې ښکلا څرګنده نه شي.
همدارنګه امام ابن حزم په خپل کتاب "المحلى" کې لیکي، چې د ښځې مخ، لاسونه او پښې عورت نه دي.
په همدې توګه د حنفي مذهب پوهان وایي، چې د ښځې ټول بدن عورت دی پرته له مخ، لاسونو او پښو.
امام کاساني په البدائع والصنائع؛ البحر الرائق شرح كنز الدقائق او ابن نجيم الحنفي د دلیل په توګه د سورة النور ۳۱م ایت تفسیر او د پیغمبرﷺ زمانې عملي مثالونه راوړي دي.
د سورة النور د ۳۰م ایت څخه چې الله تعالی مومنانو نارینه و ته امر کوي؛ تر څو خپل د شهوت نظر ښکته کړي، ښکاري چې پېغمبرﷺ په ټولنه کې موجود و او ښځو به مخونه نه پټول، په داسې حالت کې الله تعالی نارینه مکلف کړي وو، چې خپل مخالف جنس ته په بد نظر ونه ګوري.
د ښځو د عورت په هکله امام شافعي په خپل کتاب "الاُم" کې لیکي، چې د ښځې مخ او لاسونه عورت نه دي، دلیل یې د سورة النور ۳۱م ایت راوړی.
په بخاري او نورو کې راغلى، چې حضرت ابن عباس روايت کړى، چې ورور يې فضل بن عباس په حجة الوداع کې پر يوه مرکب باندې سپور و، چې د خثعم له قبيلې څخه يوه ښځه راغله؛ نو فضل هغې ته او هغې فضل ته کتل تر څو رسول الله د فضل مخ په بلې خوا وګرځاوه، له دې حديث څخه څرګنديږي، چې د هغه ښځې مخ لوڅ و.
د مالکي مذهب بنسټګر امام مالک هم په (المدونة الكبرى) کې وایي، چې د ښځې مخ او لاسونه عورت نه دي او دلیل یې د النور سورت د دېرشم او یودېرشم ایتونو تفسیر او د پیغمبر ﷺ زمانې عملي بېلګې راوړي دي.
د حنفي فقهې ستر عالم ابن عابدین په (رد المحتار على الدر المختار) کې وایې: د ښځې غږ په عمومي توګه عورت نه دی، مګر که د فتنې وېره یقیني وي، نو احتیاط پکار دی.
د رسول الله ﷺ سره په ټولو غزاګانو او جنګونو کې ښځې شریکې وې، چې ډېرو یې د اوبو رسولو، د زخمیانو تداوي کولو او نورو خدماتو کې فعاله ونډه درلوده او په هېڅ جنګ کې د مېرمنو مخونه، غږونه، لاسونه او پښې پټې نه وې.
د امام شافعي د مذهب یو ستر عالم امام نووي په (المجموع شرح المهذب) کې همدارنګه د ښځې غږ، لاسونه، پښې او مخ عورت نه بولي.
امام ابن قدامه د حنبلي فقهې پیرو په (المغني) کې وایي، چې د ښځې غږ عورت نه دی.
امام بخاري او نور له حضرت جابر بن عبدالله رض څخه روايت کوي، چې محمد ص د اختر لمونځ له خلکو سره ادا کړ او بيا یې هغوى ته وعظ او نصحيت وکړ او ورپسې د ښځو خوا ته ورغى او هغوى ته هم وعظ او نصحيت وکړ او هغوى ته وویل: "ای د ښځو ډلې! صدقه وکړئ! ځکه چې د دوزخ د خس او خاشاک زياته برخه تاسې جوړوئ! د همدې ښځو له منځ څخه يوه ښځه چې د لمر د زيات حرارت له امله یې پر مخ داغ درلود جګه شوه…. "
د دې حديث دلالت د ښځو د مخ پر لوڅوالي په دې توګه دی، چې که چېرې د ښځو مخ لوڅ نه وى، نو جابر (رض) به څرنګه پوهېده چې د هغې ښځې مخ داغ لري.
نو دا په دې معنا چې هلته ښځې لوڅ مخ ناستې وې او له محمد ص سره د مکالمې نه موخه دا ده، چې غږ عورت نه دی.
په همدې توګه د معاصرو علماو ترمنځ هم دوکتور وهبه زحیلي په خپل مشهور کتاب (الفقه الإسلامي وأدلته) د نور سورت یو دېرشم ایت او د پیغمبر ﷺ د زمانې عملي مثالونه راوړي، چې د ښځې مخ، لاسونه او پښې عورت نه دي.
هغه زیاتوي، چې د ښځې غږ هم په اصل کې عورت نه دی.
د اسلامي نړۍ بل ستر عالم شیخ یوسف القرضاوي په خپله فتوا (فتاوى معاصرة) کې د ښځې مخ، لاسونه، پښې او غږ هم د اسلامي شریعت مقاصدو او د پیغمبر ﷺ زمانې تاریخي شواهدو خلاف بولي.
دوکتور علي جمعة په (الفتاوى الحديثة) کې په (د سورة النور ۳۱م ایت او د اسلامي ټولنو تاریخي عمل) د استدلال په توګه راوړي او وایې، چې د ښځې مخ، لاسونه او پښې عورت نه دي او دی هم زیاتوي، چې د ښځې غږ هم عورت نه دی.
امام احمد په (مجمع الزايد) کې د رسول الله (ص) هغه قول نقل کړی، چې وايي: " كله چې تاسې غواړئ له كومې نجلۍ سره واده وكړئ، نو پر تاسې كومه ګناه نه شته، چې د هغې ننداره وكړئ، په دې شرط چې يوازې د خواستګارۍ لپاره وي."
نو دا ښکاره دلیل دی، چې د مېرمنو مخونه به ښکاره وو او چا هم مخونه نه پټول.
د هِند دیوبندي مکتب مشهور عالم اشرف علي تهانوي په (بهشتی زیور) کې استلال کوي، چې د ښځې مخ او لاسونه عورت نه دي؛ خو د فتنې په صورت کې پټول غوره دي (البته جبري به عورت نه ګرځول کېږي) نوموړی عالم دلیل د نور سورت ایت او د حضرت عایشه (رض) حدیث د استلال په توګه راوړي.
همدارنګه د پاکستان پخوانی مفتي محمد شفیع عثماني په (معارف القرآن) کې د سورت النور ۳۰ او ۳۱م ایتونه او د پیغمبر ﷺ زمانې عملي مثالونه راوړي او وایي، چې د ښځې مخ، لاسونه او پښې عورت نه دي؛ خو د فتنې په صورت کې پټول غوره دي نوموړی یې په دوام وايي، چې د ښځې غږ هم عورت نه دی.
په همدې توګه مولانا ابوالاعلي مودودي په خپل کتاب (پرده) کې د اسلامي تاریخ شواهد راوړي او استدلال کوي، چې د ښځې مخ او لاسونه عورت نه دي؛ خو د یقیني فتنې په صورت کې یې پټول غوره دي او د ښځې غږ هم عورت نه دی.
امام مسلم، بخاري او نورو یو روايت کړی، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم ښځو ته امر وكړ، چې د اختر لمانځه د ترسره كولو لپاره دې، مصلې ته ووځي، ښځو عرض وکړ، چې په موږ كې يو شمېر داسې ښځې هم شته، چې پړوني نه لري، رسول الله (ص) ورته وویل: " كوم كسان چې پړوني نه لري، د خپلو خويندو په پړونې كې دې ځانونه پټ كړي."
له پورته حدیث څخه څرګندیږي، چې مېرمنې بهر لمونځونو ته هم راوتلې او د دوه یا څو نفرو ترمنځ به یو پړونې شریک و، چې یواځې سرونه به یې پټ وو.
یوه بله غوره بېلګه یې د حج د فریضې د ادا کولو پر مهال له سړو سره د مېرمنو یو ځای ګډون دی، چې هم یې غږ اورېدل کېدی شي او هم یې مخ ښکاره وي.
پایله:
د پورتنیو نظریاتو په رڼا کې ښکاري، چې د اکثریت اسلامي مذاهبو او معتبرو علماو په نظر د ښځې مخ، لاسونه او پښې په عمومي توګه عورت نه ګڼل کیږي.
همدارنګه د ښځې غږ هم په اصل کې عورت نه دی.
دا نظریات د اسلامي شریعت له اصولو سره سم معتدل او نرم دي، چې ښځې ته د مناسبې او معقولې ازادۍ اجازه ورکوي.
پس په افغانستان کې د مېرمنو غږ او مخ عورت ګرځول کومه ښکاره او غښتلې اسلامي ریښه نه لري او دا چاره د اسلامي اصولو څخه سرغړونه ده.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د طالبانو د دفاع وزارت سر مفتیش مفتي لطفالله حکیمي په خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې «په هغه چاپېریال کې چې چاپلوسي عامه وي، کاري فضا ناسالمه کیږي» نوموړي ویلي، چې په چاپلوسۍ دنده ترلاسه کول اوس عام دود ګرځېدلی.
د طالبانو د دفاع وزارت سر مفتیش لطفالله حکیمي د یکشنبې په ورځ د (تلې لومړۍ نېټه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي: «په چاپلوسۍ د مقام ترلاسه کول اوس عام دود شوی.»
د طالبانو د دفاع وزارت دغه چارواکی وایي، په هغه چاپیریال کې چې چاپلوسي عامه وي، کاري فضا ناسالمه کېږي.
نوموړی زیاتوي، چې په داسې ځایونو کې خلک پر خپل کار او حقیقي پرمختګ تمرکز نه کوي، بلکې هڅه کوي چې د چاپلوسۍ او بې ځایه صفتونو له لارې مقام او امتیازونه ترلاسه کړي.
د هغه په خبره دا حالت کاري وړتیا او څرنګوالی پیکه کوي.
له ښاغلي حکیمي څخه وړاندې نورو طالب مشرانو هم ورته څرګدونې کړې وې او ویلي یې وو، چې په یو شمېر ادارو کې د مسلکي او وړ کسانو پر ځای نا مسلکي کسان د چاپلوسۍ او خپلوئ له مخې په دندو ګمارل شوي دي.
د راپورونو له مخې، یو شمېر طالبان د خپلو لوړ پوړو چارواکو د خوشحالولو لپاره پر ټویټر او نورو ټولنیزو رسنیو کې نه منوونکي تبلیغات کوي، چې په دې سره طالب مشرانو ته نږدې شي او په خپله دندو پاتې شي.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان وایي، دغه اداره به په افغانستان کې د ۲۰۲۴ کال تر پایه ۵،۶ میلیونه کروندوګرو ته د غنمو با کیفیته تخم او کیمیاوي سره ووېشي. د ملګرو ملتونو چارواکو په کندوز ولایت کې له کروندګرو سره د دوی د اړتیاوو او د «ژمي غنمو د کمپاین» په اړه خبرې اترې وکړې.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان تر دې وړاندې هم ویلي و، ټاکل شوې ده، چې د دې سازمان د «ژمي غنمو کمپاین» کې څه باندې یو میلیون ټنه غنم راټول کړي، چې په افغانستان کې به د کابو پنځه میلیونه کسانو اړتیاوې پوره کړي.
یاد سازمان زیاته کړه، چې په افغانستان کې نږدې دوه میلیونه نورو کسانو ته د غنمو د تامین لپاره ۳۰ میلیون ډالرو ته اړتیا لري.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت د یوه راپور په خپرولو سره ویلي، چې سږ کال په هېواد کې د غنمو ۴.۹ میلیون میټریک ټنه حاصلات راټول شوي دي.
د دوی په خبره، د غنمو په حاصلاتو کې ۱۳ سلنه زیاتوالی راغلی دی.
غنم د افغانستان په کرنه کې حیاتي رول لري او د ډېریو کورنیو لپاره د خوړو اصلي سرچینه ده.
د یادولو ده، چې دا محصول د هېواد د کرنیز اقتصاد لویه برخه جوړوي.