د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
د ایران د سراوان پر پوله د ایراني پوله ساتو په ډزو کې نېږدې ۲۶۰ افغانان وژل شوي دي، د بشري حقونو سازمانونو، ملګرو ملتونو، افغان سیاستوالو او سیاسي ډلو پر دغې پېښې خواشیني ښودلې ده او دا یې یوه ډلوژنه بللې ده.
حال وش د بشري حقونو سازمان بیا ویلي، چې د ایران پر پوله د ایراني پوله ساتو ځواکونو د ډزو په پایله کې ډېری وژل شوي او ټپي شوي کسان د بادغېس ولایت دي.
یاد سازمان د بلوچستان د نیوکوندی سیمې د اوسېدونکو په حواله وايي، چې « ایراني پوله ساتو په کلګان سرحدي سیمه کې پر لسګونو هغو افغان کډوالو مستقیمې ډزې وکړې، چې ایران ته یې د اوښتو هوډ درلود».
د دې سیمې د خلکو په وینا، په وژل شویو او ټپي شویو کسانو کې ډېری د بادغیس د غورماچ ولسوالۍ کم عمره ځوانان دي.
یاد سازمان وايي، ډیری کسان په ملا او پښو لګېدلي دي.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د خوړو د نړۍوالې ورځې په مناسبت اعلان وکړ، چې په افغانستان کې له هرو درېیو کسانو څخه یو یې د اقلیم د شاکونو او اقتصادي بې ثباتۍ له امله د خوړو له نه خوندیتوب سره مخ دی.
خوړو ته نه لاسرسی په افغانستان کې د دې لامل شوی، چې ګډوالي زیاته شي او لویه برخه ځوانان له افغانستانه د وتلو تکل وکړي.
ایران ته لویه برخه افغان ځوانان د دې لپاره ځي، چې له ایران څخه ترکیې او له ترکیې څخه یونان ته د اروپا په تکل لاړ شي؛ خو یوه کوچنۍ برخه بیا ایران ته د کار لپاره ځي.
د بښنې نړۍوال سازمان په دې اړه خپاره شوي رپوټونه بوږنوونکي بللي او ټپیانو ته په پاکستان او ایران کې د درملنې خدماتو د نه رسېدو د ادعاوو په اړه یې اندېښنه ښودلې ده.
دا سازمان د غیر قانوني وژونکي قوت د کارونې په تړاو، چې د افغانانو د مرګ لامل کیږي، د چټکو، رڼو او بې پرې او اغیزناکو پلټنو غوښتنه کړې ده.
ایران بیا د پولو ساتنه خپل قانوني حق ګڼلی او د ارقامو په تړاو یې د ناکره والي اعلان کړی.
د طالبانو معضر احتیاط:
که څه هم په ایران کې له افغان وګړو سره خشن برخورد پخوانۍ بېلګې هم لري؛ خو دا ډلوژنه بیا د خپل ډول بې سارې پېښه ده، چې پر وړاندې یې په افغانستان کې د حاکم رژیم معضر احتیاط هم بې ساری دی.
له ایران سره د طالبانو اړیکې د دغې ډلې له بیا واکمنېدا راپه دېخوا د ملګرتیا یو نوي پړاو ته داخلې شوې دي. د طالب چارواکو تر ټولو ډېر سفرونه ایران ته کیږي او په دغه هېواد کې مېشتې سیاسي نماینده ګۍ هم طالبانو ته سپارل شوي دي.
د طالبانو مشرانو په وار – وار ایران ته د ښه ګاونډي او ستراتیژیک ملګري خطاب کړی او په ایران کې له افغان کډوالو سره د تریخ چلند پر وړاندې همېشه خاموش پاتې شوي دي.
وروستۍ زړه بوږنوونکې پېښه هم طالبانو په لومړي سر کې نادیده ونیوله او په یو معضر احتیاط سره یې وویل، چې د خپرو شویو ګونګسو په اړه ددوی بېلابېل ارګانونه او ډېپلوماتیکې استازولۍ پلټنې او څېړنې کوي.
د طالبانو د مشر ملا هبت الله په ګډون، د ریاست الوزرا رییس، مرستیالان او د بهرنیو چارو وزارت حتا د غندنې یوه اعلامیه هم نه ده خپره کړې.
تازه د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت وایي، چې د دغې ډلې د ریاست الوزرا له لوري د ایران او پاکستان پر پوله د افغانانو د مرګ ژوبلې د راپورونو د څېړلو او پلټنو لپاره یوه پلاوي ته دنده سپارل شوې ده.
تېر تاریخ ته په کتو په دا ډول پېښو کې له هر څه وړاندې د اړونده هېواد سفیر یا مرستیال سفیر بهرنیو چارو وزارت ته د وضاحت او اندېښنې د شریکولو په پار غوښتل کېده؛ خو طالبانو تر اوسه د ایران سفیر نه دی غوښتی.
دا احتیاط او مرموزه خاموشي یوازې د دې لپاره ده، چې طالبان نه غواړي له ایران سره خپلې اړیکې خرابې کړي او له بله خوا په دې باوري دي، که غلي پاتې شي په کور دننه کوم ځواک نه شته، چې پر دوی فشار راوړي.
د افغانستان لپاره د ایران ځانګړي استازي حسن کاظمي قمي ویلي، چې له غیر قانوني وګړو سره قانوني چلند د هر دولت روا حق دی او د هر هېواد پوله ساتي ځواکونه مکلف دي چې د بهرنیو غیر قانوني وګړو د ورتګ مخه ونیسي.
قمي پر خپل ایکس لیکلي، چې « د پولو کنټرول او ساتل ګډ مسوولیت دی او دا د ګاونډیو هېوادونو دنده ده چې د بې اسنادو وګړو او مشکوکو افرادو د غیر قانوني تګ او راتګ مخه ونیسي او د پولې د خوندیتوب په اړه نړۍ والو ژمنو ته متعهد واوسي».
د ډېپلوماتیک عرف له مخې په داسې حال کې چې ډلوژنه شوې وي، د یو سفیر دا ډول څرګندونې د توند غبرګون اړتیا په ګوته کوي، چې طالبان بیا هم غلي دي او نه غواړي چې ان د بهرنیو چارو وزارت د لومړۍ درجې کوم چارواکی یې هم وغږیږي.
د طالبانو دا چلند په ملي کچه دا فکر هم غښتلی کوي، چې دا ډله د افغانانو د حقونو د خوندیتابه وړتیا د اپراتفي اړیکو له سره قربانوي.
د پلټنو پایلې او د طالبانو احتمالي اقدامات:
طالبانو ویلي، چې د دغې ډلې د کورنیو چارو وزارت امنیتي مرستیال ملامحمد ابراهیم صدر په مشرۍ د ملي دفاع، بهرنیو چارو او سرحداتو وزارتونو او د استخباراتو لوی ریاست د استازو په ګدون لوړپوړي پلاوي ته دنده وسپارل شوه، چې دغه پېښه وپلټي.
طالبانو په دغه ډله کې هغه کسان ګومارلي، چې له ایران سره ښې اړیکې لري. ابراهیم صدر یو له هغوی اشخاصو دی، چې له پخوا یې ایران سره ښې اړیکې درلودې او له جمهوري دولت سره د جګړې پر مهال یې ایرانۍ وسلې تر لاسه کولې او په ایران کې ژوند کاوه.
په لومړي سر کې طالبانو هڅه کوله، چې رامنځته شوې پېښه عادي وګڼي او په یو نه یو ډول پېښه کوچنۍ وښيي؛ خو د رسنیو له متواترو راپورونو له مخې مجبور شول چې خپله خاموشي ماته کړي.
له ایران سره د طالبانو احتیاط او ملګرتیا ته په کتو به د طالبانو ټاکل شوی پلاوی خپلې څېړنې له کابله وکړي او نسبتاً یو نرم راپور به وړاندې کړي، چې له امله یې نه ایران خفه شي او هم د افغانانو په سترګو کې شګې وشیندل شي.
دا پېښه به هم لکه د نورو پېښو څو ورځې وروسته ورکه شي او په پایله کې یې د ایران د سفیر د احضار اړتیا هم له منځه یوسي.
پایله:
په افغانستان کې د یوه مشروع نظام نه موجودیت او د حکومت په ایجاد کې د ولسي ارادې نه شتون طالبانو ته دا جرئت ورکړی، چې له ډېرو لویو پېښو سره هم سطحي چلند وکړي.
بل خوا د طالبانو د مشر په ګډون ګڼي امنیتي چارواکي له ایران سره د اړیکو یوه پخوانۍ ریښه لري، چې له امله یې دوی نه شي کولی، چې د ایران پر وړاندې جدي دریځ وښيي.
همدا راز طالبان نه غواړي چې په ګاونډ کې یو نوی دوښمن پېدا کړي؛ نو ځکه د خپلې ملګرتیا د بقا لپاره له دغې پېښې سره سرسري چلند کوي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
هغه وخت چې اروپایانو د متحده ایالاتو همکارۍ ته اړتیا لرله، ټرمپ د اروپایي مشرانو سره د اړیکو پر بیا کتنه او حساب کتاب پیل کړ.
د ټرمپ چلند د اروپایي مشرانو لپاره ځورونکی دی.
د ټرمپ چلند له هغو سیاسي، اقتصادي او امنیتي نورمونو سره سمون نه خوري چې د څو لسیزو په اوږدو کې له دویمې نړۍوالې او سړې جګړۍ وروسته رامنځته شوی و. د ټرمپ نا مترقبه چلند تل هغه اروپایان له جدي ننګونو سره مخ کړي چې له دې نظم سره عادت شوي وو.
د اروپایی اتحادیې د بقا لپاره ننګونه
اروپا په ۲۰۱۷ کال کې لا هم د دویمې نړۍوالې جګړې راهیسې د کډوالۍ تر ټولو لویې څپې سره مخ وه. د اروپایي اتحادیې هېوادونو ترمنځ د کډوالو د تنظیم او وېشلو لپاره د اروپا کمېسیون هڅې له جدي ستونزو سره مخ شوې او ځینې هېوادونه لکه؛ هنګري او پولنډ په مستقیم ډول د بروکسل د کډوالۍ له پالیسۍ سره مخالفت وکړ.
دا سرغړونه او په پایله کې د اروپایي هېوادونو تر منځ د سرحدونو وېشل، کولی شول د "اروپایي اتحادیې" شتون په جدي توګه وګواښي.
په اروپا کې د ښي اړخو سیاستونو وده په مستقیم ډول د ناقانونه کډوالۍ په اړه د ټرمپ ادارې له پالیسۍ څخه اغیزمنه وه. ټرمپ د هنګري د ویکتور اوربان په څېر د ښي اړخو مشرانو الګو و.
اوربان لا هم له ټرمپه متاثره دی. هغه د روان کال د اکټوبر په لسمه وویل، ټرمپ به بریالی شي او بریا به یې په یوه بوتل شامپاین ونمانځي.
په اروپا کې د پرله پسې پېښو پسې، له اروپایي اتحادیې څخه د برېتانیا وتل بله جدي پېښه وه، چې د اروپا مشران یې وننګول.
ټرمپ په مکرر ډول د برېتانیا د وتلو (برګزیت) ملاتړ وکړ، ټرمپ په یوې مرکه کې وویل، چې اروپایي اتحادیه "د جرمنانو په لاس کې ماشین و او برېتانیا هوښیاري وکړه چې ترې بیله شوه.
په یوه بله مرکه کې د دې پوښتنې په ځواب کې چې ولې د برېتانیا خلکو برګزیت ته رایه ورکړه، ټرمپ وویل: «خلک نه غواړي چې نور خلک د دوی هېواد ته راشي او ویجاړ یې کړي.»
ناټو ته د ټرمپ تګلاره
د کډوالې د مسالې تر څنګ اروپایان د شمالي اتلانتیک د تړون سازمان یا ناټو ته د ټرمپ د چلند له امله تر ټولو زیات ناراضه دي. ټرمپ په خپله لومړۍ اداره کې د ناټو تړون غیر موثر وباله او له ټولو غړو هېوادونو یې وغوښتل چې په بودیجه کې خپله ونډه زیاته کړي.
د جرمني شپیګل مجلې لیکلي، چې ټرمپ حتا په سپینه ماڼۍ کې د خپلې لومړۍ رسمي غونډې پر مهال مېرکل ته ویلي وو: «انګیلا، ته زما یو ټریلیون ډالره پوروړې یې».
سټیو بانون، د ټرمپ ستراتیژیست دا اندازه محاسبه کړې وه. د هغه د محاسبې اساس دا و چې جرمني د خپل ناخالص ملي محصول ۲ سلنه د پوځي سکتور د پیاوړتیا لپاره نه وو ځانګړي کړې. هغه مساله وه چې په ۲۰۱۴ کې د ناټو غړو هېوادونو موافقه کړې وه. د یادولو وړ ده، چې تر ۲۰۱۷ پورې له ۳۲ غړو څخه یوازې ۴ یې پلي کړي وو.
د ناټو او اروپایانو د مسالې په اړه د ټرمپ سخت دریځي تر دې حده وه، چې په ۲۰۲۰ کال کې یې د اروپا د کمېسیون د هغه وخت مشرې اورسولا فون دیر لاین ته وویل: «که پر اروپا برید وشي، موږ (متحده ایالات) به هېڅکله هم له تاسو سره مرسته او ملاتړ ونه کړو.»
همدا راز، د دې کال په پیل کې هغه په خپل ټاکنیز کمپاین کې په تنده لهجه وویل: "که پیسې ورنکړئ، موږ له ستاسو دفاع نه کوو.»
دا په داسې حال ده چې د جرمنې د بهرنیو چارو د پخواني وزیر یوشکا فیشر په وینا، د اروپا په خاوره کې د متحده ایالاتو د پوځي تجهیزاتو او اټومي محافظتي چتر پرته د اروپايي اتحادیې د ۲۷ هېوادونه د روسیې له احتمالي ګواښونو سره د مقابلې توان نه لري.
دغه کیڼ اړخه جرمن سیاستوال په دې باور دی چې که ټرمپ یې وګټي، اروپايي ټولنه «بله لاره نه لري چې پر ځان بسیا پوځي او سیاسي قدرت شي.»
د فرانسې ولسمشر ایمانویل مکرون هم په وار - وار ویلي، چې اروپایي پوځ باید جوړ شي. د روان کال د می میاشت کې په بل ډول د ټرمپ د راستنیدو په اړه خپله اندېښنه څرګنده کړه.
هغه وویل: «ایا د امریکا حکومت به تل همداسې وي؟ هېڅوک دا نه شي ویلی او موږ نه شو کولی خپل ټولیز امنیت او ثبات د امریکایي رایه ورکونکو په اراده تکیه کړو.»
د ټرمپ د ولسمشرۍ پر مهال د هغه چلند د دې لامل شو چې د اروپایانو تر څنګ امریکایان هم د حل لارې په فکر شي.
په متحده ایالاتو کې د ناټو ملاتړو د تېر کال په وروستیو کې د ملي دفاع په منشور کې یو قانون شامل کړ، چې له مخې یې هېڅ ولسمشر نه شي کولی د کانګرس له رایې پرته د ناټو له امنیتي تړون څخه ووځي.»
ولیدل شي، که چیرې ټرامپ ټاکنې ګټې نو د ناټو په اړه به یې تګلاره څه وي، په ځانګړې توګه دا چې لږ تر لږه دوه پېښې کولی شي د هغه ذهن بدل کړي؛ لومړی، د اوکراین جګړه او د زېلېنسکي په ساتنه یا ملاتړ کې د ناټو رول او دویم، د ناټو د عمومي منشي بدلون.
د ناروې سوسیال ډېموکراتیک سیاستوال ینس ستولتنبرګ د لسو کلونو لپاره د ۲۰۱۴ څخه تر تېرې میاشتې پورې د لویدیځ تر ټولو مهم دفاعي بنسټ عمومي منشي و.
اوس د اکټوبر له لومړۍ نېټې راهیسې د هالنډ پخوانی لومړی وزیر مارک روټه د هغه ځای ناستی دی. د اوکراين د کړکېچ په اړه د روټه څرګندونې ښيي چې د هغه او ټرمپ تر منځ د نظر اختلاف ډېر دی.
روټه مخکې ویلي وو، چې د ناټو غړي هېوادونه باید له اوکراین سره د روسیې په مقابل کې مرسته وکړي. هغه دا هم ویلي وو، چې په ناټو کې د شاملېدو لپاره د اوکراین لاره "نه بدلیدونکې" ده او روسیه په دې مساله کې هېڅ ویټو نه لري.
د اتلانتیک په دواړو غاړو کې د سوداګرۍ پلان (ټرانس اتلانټیک)
د ټرانس اتلانتیک پانګونې او تجارت شراکت (TTIP) یو هوښیار پلان و، چې کولی یې شول په ښه توګه د اتلانتیک دواړو غاړو اقتصاد ته وده ورکړي.
د ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۱۴ کلونو تر منځ د اروپایي اتحادیې د سوداګرۍ کمېشنر کارل د ګوخت وایي، چې دا طرحه د دوه اړخیز تجارت تر ټولو لوی نوښت و ځکه چې د نړۍ دوه لوی اقتصادي قطبونه یې سره نښلول.
کله چې ټرمپ واک ته ورسېد، امریکا دغه طرحه ودروله، خو ډېر ژر یې ورته پلان وړاندې کړ، چې اروپایانو ورسره موافقه ونه کړه. بالاخره د ۲۰۱۹کال په اپریل میاشت کې دواړو خواو د دغې سترې اقتصادي پروژې د بندولو اعلان وکړ.
د اروپايي کمېسیون په وینا، که هغه پلان پلي شوی وی، هر کال به د اروپا اقتصاد ته به ۱۲۰ میلیارده یورو، د امریکا اقتصاد ته ۹۰ میلیارده ډالر او د نړۍ اقتصاد ته ۱۰۰ میلیارد یورو اضافه شوي وی.
د کلمبیا د حقوقو په پوهنځي کې د حقوقو استاد انو بردفورد په وینا، «د ټي ټي ای پي» پلان د نړۍ د سوداګرۍ یو پر درېیمه برخه لیبرال کوله او میلیونونه نوې دندې یې رامنځته کولې.
د ټرمپ ملتپاله چلند چې د هغه د بریا لامل شو په نړۍواله سوداګرۍ کې په ځانګړي توګه د اروپا او متحده ایالاتو د سوداګرۍ جوړښت کې قوي ټکانونه رامینځته کړل.
کورنیو تولیداتو ته په لومړیتوب ورکولو او د "لومړی امریکا" شعار په ورکولو سره، ټرمپ په حقیقت کې د اتلانتیک د دواړو غاړو له سوداګریز پلان څخه په شا شو او د اروپایانو، د دوی د اوږدمهاله او دایمي شریکانو لاسونه یې په منګولو کې پرې کړل.
د ټرمپ د واکمنۍ دورې اروپایانو ته وښودله چې د ټرمپ په امریکا کې دوی په هېڅ ډول اوږدمهاله اقتصادي پلان باندې حساب نه شي کولی تر څو چې د امریکا د ولسمشرۍ لاس د هغه په لغوه کولو یا بدلولو کې تړلی نه وي.
د پاریس اقلیمي تړون
د ټرمپ د تمې خلاف اقداماتو څخه یو د پاریس د اقلیمي تړون څخه د متحده ایالاتو وتل وو. دا تړون چې د اقلیم د بدلون په اړه یو نړۍوال تړون دی، په ۲۰۱۶ کال کې د ملګرو ملتونو د ۱۹۵ غړو له خوا لاسلیک شو.
د اقلیم د دې مهم تړون موخه د ځمکې د سطحې د تودوخې د زیاتوالي د کنټرول او د سانتي ګراد له ۱.۵درجو څخه ښکته ساتل او د ګلخانه یې ګازونو کمیدل دي چې د دې پیړۍ منځ کې باید صفر ته ورسیږي.
د ډونالډ ټرمپ په مشرۍ متحده ایالاتو په ۲۰۱۹ کې د پاریس د اقلیمي تړون څخه د وتلو رسمي غوښتنه وړاندې کړه او په ۲۰۲۰ کې په رسمي ډول له دې ټرونه ووتله.
له دغه تړون څخه د امريکا وتل د دغه مهم چاپېريال تړون پر بقا ناوړه اغېز وکړ، له همدې امله نورو هېوادونو هم په دې برخه کې خپلې مرستې کمې کړې.
په ۲۰۲۱ کې جو بایډن د ولسمشرۍ قسم خوړلو مراسمو څخه څو ساعته وروسته امر وکړ، چې د پاریس اقلیمي تړون کې دې د امریکا متحده ایالات یو ځل بیا یوځای شي.