څېړنیز راپور
دا د یوې اتلس کلنې ښځې کیسه ده چې له وېرې یې د مېړه له کوره د خسر کور ته پناه یووړه، بیا بېرته ستنه کړلی شوه او په پای کې ووژل شوه. غور له کلونو راهیسې د ډېرو ښځو نومونه د ویر او غم له کیسو سره د افغانستان په حافظه کې خوندي کړي دي.
رخشانه هم په غور کې تر ډبرو لاندې ووژل شوه او دا لړۍ تر فرزانې هم راورسېده چې د تبر به وسیله یې ژوند ختم کړای شو. فرزانې له وژل کېدو مخکې ویلي وو: «وېریږم چې ما به ووژني». هغه بالاخره د غور ولایت د پسابند ولسوالۍ کې د «کرنډه» (یو کرنیز وسیله چې تبر ته ورته ده) په ګوزارونو ووژل شوه.
د نوي ژوند پیل
فرزانې یو کال مخکې واده کړی و، خو د یوه سړي دویمه مېرمن شوه او داسې کور ته ولاړه چې له پیله په کې د سیالۍ، توپیر او تاوتریخوالي سیوری خپور و. فرزانې د ۶۰۰ زره افغانیو په بدل کې له محبالله سره نکاح کړې وه او د هغې لپاره د واده هېڅ مراسم ونه شول.
هغه سرچینې چې د فرزانې د ژوند کیسه بیانوي، وايي چې خپله فرزانه د واده د مراسمو له نه ترسره کېدو سره مخالفت نه درلود، خو پلار یې له دې امله خواشینی و، ځکه لور یې له پلارني کوره د عادي ناوې د خوښۍ او درناوي له برخې پرته ووته.
په پیل کې د فرزانې او محبالله ګډ ژوند تر یوه حده ښه بلل شوی، خو د دوو مېرمنو کور ډېر ژر خپل تاوتریخجن مخ وښود.
لومړۍ مېرمن (بنه) او د هغې زوی د فرزانې لنډ مهاله ارامي له منځه یووړه. خپلوان یې وايي چې هغه وهل ټکول کېده او کور ورو ورو داسې ځای شو چې فرزانه ترې تښتېده.
د فرزانې کورنۍ ته نږدې سرچینو ویلي چې د هغې مېړه د نامعلومو لاملونو له امله د دویمې مېرمنې پر وړاندې د تاوتریخوالي، بد چلند او پرلهپسې وهلو ټکولو په وړاندې چوپ پاتې کېده. فرزانه تر ټولو ډېر د خپل ناسکه زوی له خوا ځورول کېده.
سره له دې، سرچینې د مېړه چوپتیا د تاوتریخوالي په وړاندې یو ډول ملتیا بولي.
فرزانې له مرګ څو میاشتې مخکې یو ځل د خسر کور ته پناه یووړه او د خپل ژوند د شپو او ورځو ترخې کیسې یې ورته وکړې. مېړه یې وروسته له خبرو او حتی د لا زیاتې پاملرنې له ژمنې وروسته، هغه بېرته خپل کور ته ستنه کړه.
فرزانه بېرته ولاړه، خو د دې پېښې د روایت کوونکو په وینا، هغې خپلې مور ته ویلي وو: «که بېرته لاړه شم، هغوی به ما ووژني».
هغه ښځې چې د فرزانې په څېر دي، د طالبانو له عدلي او قانوني ملاتړ څخه بېبرخې دي او اړې دي چې د مېړه د کور له تاوتریخجن چاپېریال سره جوړجاړی وکړي. که هغوی محکمې ته ولاړې شي، د طالبانو قاضیان د هغوی خبرې نه اوري.
د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو سازمان ځانګړی راپور ورکوونکی ریچارډ بینېټ د ۱۴۰۴ کال د زمري په میاشت کې د بشري حقونو شورا ته وویل چې د طالبانو اداره له عدلي سیسټم څخه د ښځو او نجونو د ځپلو لپاره د وسیلې په توګه کار اخلي.
د هغه په وینا، طالبانو له واک ترلاسه کولو وروسته د افغانستان قضايي نظام بدل کړی دی. د پخواني حکومت ټول قاضیان، چې نږدې ۲۷۰ ښځینه قاضیانې هم پکې شاملې وې، له دندو ګوښه شوي او پر ځای یې د طالبانو اړوند کسان ګومارل شوي دي.
په راپور کې راغلي چې دا قاضیان مسلکي حقوقي زدهکړې نه لري او پرېکړې د ثابتو حقوقي اصولو پر بنسټ نه، بلکې د طالبانو د فرمانونو له مخې کوي. راپور دا هم وايي چې اوس ټول قاضیان نارینه دي.
د فرزانې د وژل کېدو کیسه
د غویي په پنځمه، له دې څو ورځې وروسته چې فرزانه بېرته کور ته ستنه شوه، د هغې ناسکه زوی جواد له خپلې مور سره یو ځای لومړی د «کرند» په نوم وسیلې په سر ووهله.
نږدې هېڅوک نه پوهېږي چې د دې پېښې لامل څه و، ځکه جواد او مور یې په پیل کې خپله لاس لرنه ردوله، خو څو ورځې وروسته یې بالاخره مسوولیت ومانه. کرند یوه وسیله ده چې تبر ته ورته ده او د بوټو د ایستلو لپاره کارېږي.
کله چې فرزانه روغتون ته ولېږدول شوه، د کرند د ګوزار تر څنګ د هغې په ستوني کې د رسۍ نښې او حتی د سوځېدو اثار هم لیدل کېدل. جواد او مور یې د طالبانو مامورینو ته ویلي وو چې فرزانې ځان وژنه کړې ده.
د غور د مرکزي روغتون ډاکټرانو طالبانو ته راپور ورکړ چې د فرزانې مړینه له ځان وژنې سره تړاو نه لري او پر بدن یې د تاوتریخوالي څرګندې نښې شته.
لږ تر لږه د غور ولایت دوه سرچینو او د ښځو د حقونو یوه فعاله د هغې د وژل کېدو، روغتون ته د لېږد او د ډاکټرانو د راپور په اړه ورته کیسه وړاندې کړې ده.
هغه انځورونه چې له جسد څخه ترلاسه شوي، د هغې د بدن شنېدلي (کبود) حالت ښيي. د غوږونو او غاړې شاوخوا د ټپونو او د پوستکي د رنګ بدلون ښکاري.
په نورو انځورونو کې د هغې شا او ملا ښکاري چې پوستکی یې له لویو تورو داغونو ډک دی او په ځینو ځایونو کې د وهلو اوږدې نښې لیدل کېږي چې ددرو په څېر ښکاري.
دا انځورونه د ډاکټرانو له راپور سره سمون لري، چې ویلي یې دي د هغې مړینه د ځان وژنې په څېر نه ده او د تاوتریخوالي څرګندې نښې پرې شته.
په دغو انځورونو کې د هغې څېره لا هم د ځوانۍ نښې لري. مخ، شونډې او تړلې سترګې د داسې یوې ښځې انځور وړاندې کوي چې ژوند یې تازه پیل کېده. هغه یوازې ۱۸ کلنه وه.
له فرزانې څخه یوه درې میاشتنۍ لور پاتې ده. هغه د همدې اوونۍ په پیل کې په پسابند غور کې خاورو ته وسپارل شوه.
تر اوسه طالبانو یوازې جواد، د فرزانې ناسکه زوی، نیولی او د هغې له مېړه څخه یې هم پلټنې کړې دي.
یو خبریال چې دا قضیه له نږدې څاري، ویلي چې طالبان معمولاً دا ډول قضیې څو ورځې تعقیبوي او وروسته ورو ورو هېرېږي. هغه وېره لري چې د دې وژنې عاملان به هم د رخشانې د قاتلانو په څېر بېسزا پاتې شي.
د ښځو پر وړاندې زیاتېدونکی تاوتریخوالی
د غور نوم له فرزانې مخکې هم د ډېرو ښځو له وژنو سره تړلی دی. کلونه مخکې رخشانې، هغه ځوانه ښځه چې د جبري واده څخه د تېښتې او د خپلې خوښې له سړي سره د ژوند غوښتلو له امله سنګسار شوه.
هغې د طالبانو تر کنټرول لاندې سیمه کې ژوند له لاسه ورکړ او د هغې د سنګسار ویډیو او انځورونو نړیوال غبرګونونه راوپارول. طالبان اوس نه یوازې هغه سیمې، بلکې ټول افغانستان تر خپلې ولکې لاندې لري او پر ښځو یې پرلهپسې سخت بندیزونه لګولي دي.
د رخشانې او فرزانې تر پېښو شاوخوا یوه لسیزه واټن و، خو په دې موده کې ګڼې ښځې د داسې تاوتریخوالي قرباني شوې چې د ټولنې له منځه راپورته کېږي.
لکه د عابدې کیسه، هغه ځوانه ښځه چې تېر کال د غور ولایت د تیورې ولسوالۍ کې د جبري واده څخه د تېښتې لپاره یې ځان ته اور واچاوه او مړه شوه.
د د بښنې نړیوال سازمان په ۲۰۲۵ کال راپور کې راغلي چې په افغانستان کې ښځې او نجونې په کور او ټولنه کې له زیاتېدونکي جنسیتي تاوتریخوالي سره مخ دي. د دې بنسټ د ملګرو ملتونو سازمان په حواله لیکلي چې د طالبانو تر واک لاندې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي خطر ۴۰ سلنه زیات شوی او ۱۴.۲ میلیونه ښځې مرستو ته اړتیا لري.
د «د ښځو د رواني روغتیا ارشیف» مجلې د یوې څېړنې پایلې ښيي چې ۵۵.۵۴ سلنه افغان ښځې د ګډ ژوند پر مهال د فزیکي، عاطفي یا جنسي تاوتریخوالي سره مخ شوې دي. دا څېړنه چې د ۲۱ زره او ۲۳۴ واده شوو ښځو د ځوابونو پر بنسټ شوې، په افغانستان کې د کورني تاوتریخوالي پراخوالی څرګندوي.
د دې ارزونې موندنې ښيي چې فزیکي تاوتریخوالی، چې شاوخوا ۵۰ سلنه جوړوي، د ښځو پر وړاندې تر ټولو عام ډول دی. څېړنه دا هم ښيي چې د پلارني کور کې د تاوتریخوالي لیدل، لکه د پلار له خوا د مور وهل، او د ښځو له خوا د تاوتریخوالي منل، د هغوی پر وړاندې د تاوتریخوالي خطر زیاتوي.
د زدهکړې کچه د دې ستونزې په کمولو کې مهم رول لري. د څېړنې له مخې، لږ تر لږه لومړنۍ زدهکړې د ښځو او د هغوی د مېړونو لپاره د کورني تاوتریخوالي د کمېدو سره مستقیم تړاو لري. څېړونکي ټینګار کوي چې د افغان ښځو تر منځ د تاوتریخوالي کچه ډېره لوړه ده او د مخنیوي لپاره باید دې ټولنیزو او نفوسي لاملونو ته جدي پاملرنه وشي.
طالبانو له واک ترلاسه کولو وروسته د ښځو د حقونو ملاتړي بنسټونه او د جنسیتي تاوتریخوالي د مخنیوي ادارې له منځه وړي دي. د یوې نوې څېړنې له مخې، ۹۵ سلنه افغان ښځې د طالبانو پر عدلي نظام باور نه لري او ۶۵ سلنه یې د هغوی محکمو ته له تګ څخه بده تجربه لري.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.