د خیبر پښتونخوا په ایالتي اسمبلۍ کې د باجوړ استازی وايي، چې پاکستاني طالبانو په تېرو څو ورځو کې په دې ولسوالۍ کې پنځه امنیتي پوستې نیولې دي او د افغان طالبانو بیرغونه یې پرې رپولي. دسه شنبې په ورځ د خیبر پښتونخوا ایالت اسمبلۍ پر امنیتي وضعیت ځانګړې ناسته درلوده.
د خیبر پښتونخوا اسمبلۍ په بیړنۍ ناسته کې چې امنیه قوماندان د امنیتي وضعیت په اړه پکې معلومات ور کول، له باجوړ نه د تحریک انصاف غړي انور زیب خان وویل، چې وسله والو طالبانو د ده په انتخابي حوزه کې پنځه امنیتي پوستې نیولې دي.
د بابر سلیم سواتي په مشرۍ د اسمبلۍ ناستې ته په وینا کې انور زیب وویل چې نږدې ۴۰۰ وسله والو د بانډه ملاسید په سیمه کې پوستې نیولې دي، د «امارت اسلامي افغانستان» بیرغونه یې پورته کړي او د هغوی په ملاتړ یې شعارونه ورکړي دي.
هغه زیاته کړه، چې د نیول شویو پوستو ویډیوګانې، چې وسله والو ثبت کړې دي، پر ټولنیزو رسنیو خپرې شوې دي.
دوه ورځې وړاندې پاکستاني طالبانو یوه ویډیو خپره کړه، چې ښيي د سالارزو په سیمه کې یې یوه امنیتي پوسته نیولې ده.جنګیالي د پوستې له نیولو وروسته ناڅي او خوښيي ښيي.
د ده په وینا، دا پوستې د بانډه ملاسید په سیمه کې دي، چې له ډیورنډ کرښې لرې پرته ده. هغه د پوښتنې په دود وویل، چې څنګه دومره زیات شمېر وسله وال له اغزن تار نه را واوښتل.
انور زیب وویل چې امنیتي ځواکونو د سیمې خلکو ته ویلي چې خپل کورونه پرېږدي څو د جنګیالیو پر ضدپوځي عملیات ترسره شي.
هغه د سیمې د خلکو وضعیت بیان کړ او ویې ویل، « دوی له کډې کولو پرته بله لاره نه لري».
د اسمبلۍ مشر بابر سلیم سواتي د انور زیب پر څرګندونو اندیښنه وښوده او ویې ویل چې باید دا روښانه شي چې څنګه دومره زیات وسله وال په دومره اسانۍ سره دې سیمې ته راغلل.
د ډان ورځپاڼې د رپوټ له مخې، د اپوزیسیون غړي احمد کریم کُنډي وړاندیز وکړ چې د امنیتي حالاتو د څېړلو لپاره دې د حقیقت موندنې او پخلاینې یو کمېسیون جوړ شي، چې معلومه کړي څوک ترهګرۍ ته وده ورکوي او مرسته ورسره کوي.
ټاکل شوې نن (چارشنبه) دا موضوع بیا وڅیړل شي.
یاده ورځپاڼه وايي، افغانستان او تاجکستان د یو بل پر ټولنه او سیاست اغېز لري، ځکه په افغانستان کې د تاجکانو یوه ستره طبقه ژوند کوي او تاجکستان د افغانستان د طالبانو ضد ملي مقاومت جبهې کور دی، چې مخکې د شمالي ټلوالې په نوم یادېده. ایکانومیک ټایمز وايي چې د پاکستان ای ایس ای هڅه کوي له دې جبهې سره د اړیکو جوړولو لارې چارې ومومي.
تاجکستان د مرکزي اسیا د نورو هېوادونو برعکس له طالبانو سره خپلې اړیکې ډېرې نه دي پراخې کړې، خو له کابل سره یې یو څه کاري اړیکې جوړې کړې دي.
په افغانستان کې د جمیعت انصارالله په نوم یوه وسلهواله ډله حضور لري چې غواړي د رحمان حکومت نسکور کړي.
شنونکي وايي، تاجکستان د طالبانو پر ضد د احتمالي ګامونو په اړه محتاط دی او ښايي د کابل د اوسني حکومت پر ضد د کوم امنیتي اتحاد برخه ونه ګرځي.
تر اوسه دا روښانه نه ده، چې د پاکستان د استخباراتو رییس جنرال عاصم ملک د تاجکستان د سفر پر مهال دمقاومت جبهې له مشرانو سره لیدنه کړې که نه، خو له دې وړاندې ځینو پاکستاني ډیپلوماټانو ویلي و، چې که طالبان د تحریک طالبان پاکستان بریدونه کنټرول نه کړي، پاکستان ښايي له هغو ډلو سره اړیکې جوړې کړي چې د طالبانو مخالفت کوي.
دوشنبې ته د ای ایس ای د رییس سفر
د تاجکستان ولسمشر امام علي رحمان د دوشنبې په ورځ د پاکستان د استخباراتو له رییس جنرال محمد عاصم ملک سره لیدنه وکړه. د دې لیدنې موضوع د سیمې امنیت او د دواړو هېوادونو د امنیتي ادارو ترمنځ د همغږۍ میکانیزمونه ښودل شوي دي.
پاکستان په افغانستان کې د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د هند او تاجکستان ترمنځ د اړیکو له پراخېدو اندېښمن دی. په داسې حال کې چې دوشنبه غواړي له اسلاماباد سره اقتصادي او ولسي اړیکې پیاوړې کړي، پاکستان له دوشنبې سره په اړیکو کې له نوي ډیلي سره رقابت ته ګوري.
ځینې رپوټونه وايي، چې د پاکستان پوځي چارواکو په اسلاماباد کې د تاجکستان سفیر ته خبرداری ورکړی چې که دوشنبه له هند سره خپلې دفاعي او اقتصادي اړیکې محدودې نه کړي، نو له اسلام اباد سره یې د اړیکو د سړېدو احتمال شته.
د تاجکستان د ولسمشرۍ دفتر د دوشنبې په ورځ اعلان وکړ چې له پاکستاني چارواکو سره خبرې د «سولې، ثبات، او سیمهییز امنیت د ټینګښت» پرموضوع متمرکزې وې.
ولسمشر امام علي رحمان د دواړو هېوادونو ترمنځ له اړیکو خپله خوښي څرګنده کړه او ټینګار یې وکړ چې روانې خبرې اترې او په ځانګړي ډول د امنیت په برخه کې همکارۍ د دواړو هېوادونو لپاره ګټورې دي.
دواړو خواوو له ترهګرۍ، سختدریځۍ او د نشه يي توکو له قاچاق سره د همکاریو پر پیاوړتیا ټینګار دی.
دا جګپوړې ناسته د پاکستان او طالبانو د حکومت ترمنځ د امنیتي ترینګلتیاوو په منځ کې ترسره کیږي.
په وروستیو ورځو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر ګډه پوله وسلهوالې نښتې وشوې، چې دواړو خواوو ته یې مرګ ژوبله اړولې ده.
تاجکستان په تېرو دریو کلونو کې په پرلهپسې توګه په افغانستان کې د سختدریځو ډلو د حضور په اړه اندېښنه څرګنده کړې او طالبان یې د دې ګواښونو په مخنیوي کې په ناکامۍ تورن کړي دي. سربېره پر دې، تاجکستان د مقاومت جبهې مشرانو ته پناه ورکړې ده.
د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته، په سیمه کې د اسلامي دولت (داعش) بیا ظهور او د طالبانو حکومت امنیتي وضعیت خراب کړی او تاجکستان ته یې له پاکستاني الاصله یا پاکستان سره تړلو ډلو له اړخه دترهګریزو بریدونو خطر زیات کړی.
د پاکستان پوځي اداره له اوږدې مودې راهیسې په جنوبي او مرکزي اسیا کې پر نورو هېوادونو د فشار لپاره د ترهګرو ډلو کارونې ته ادامه ورکوي.
د خیبر پښتونخوا او ختلان ترمنځ همکاري
د ډسمبر پر ۱۲مه د پاکستان او تاجکستان ترمنځ د ګډ کمیسیون اوومه غونډه د دوه مهمو هوکړه لیکونو او پروتوکولونو په لاسلیکولو پای ته ورسېده.
د غونډې په ترڅ کې دوه مهم هوکړه لیکونه لاسلیک شول، چې یو د خیبر پښتونخوا او د تاجکستان ختلان ولایت ترمنځ همکاري او بله د سپورټ په ځانګړي ډول فوټبال په برخه کې همکاري ده.
د پاکستان د بریښنا فدرالي وزیر اویس لغاري د کاسا زر او ټرانزیټ سوداګرۍ پر وړاندې د خنډونو لرې کولو لپاره د ګډې همغږۍ کمېټې د جوړولو وړاندیز وکړ.
تاجک حکومت څو ځله دکاسا زر پروژې د بشپړېدو پر ځنډ خپل نارضایت څرګند کړی. دغه پروژه چې په ۲۰۰۶ کال کې پیل شوه، هدف یې په اوړي کې د قرغیزستان او تاجکستان اضافي برېښنا افغانستان او پاکستان ته رسول دي. کارپوهان وايي پاکستان د دې پروژې د مرکزي اسیا برخې لپاره د هندي شرکتونو پر ګډون نارضایتي ښودلې ده، چې د نړیوالو داوطلبیو له لارې ټاکل شوي دي.
د واخان دهلېز له لارې د سوداګرۍ هڅې
پاکستان هڅه کړې چې د افغانستان د واخان دهلېز له لارې له تاجکستان سره له ځمکنۍ لارې اړیکې جوړې کړي، خو د سختې غرنۍ جغرافیا، د افغان لوري نه لېوالتیا او د دې لارې د محدودو اقتصادي ګټو له امله دغه پلان نه دی بریالی شوی.
پاکستان د افغانستان له جمهوري حکومتونو نه په مکرر ډول غوښتنه کړې وه، چې د واخان له لارې یوه نرۍ لار ور کړي، خو افغان حکومتونو دا غوښتنه رد کړې ده.
پاکستان هڅه کړې چې د تاجکستان او مرکزي اسیا د امنیتي سیسټم پر جوړښت اغېز وکړي، خو د خپلې ناکامۍ له امله اوس د چین له لارې مرکزي اسیا ته د لاسرسي په هڅه کې دی.
د شنونکو په باور، پاکستان غواړي چین په سیمه کې د ایغور جنګیالیو ګواښ او د هند نفوذ ته متوجه کړي او پر واخان پانګونې ته یې وهڅوي، خو ویل کیږي چین په دې برخه کې تراوسه لېوالتیا نه ده ښودلې.
د رسنیو د رپوټونو له مخې، د تاجکستان په بدخشان سیمه کې د چین د حضور پر ضد پاڅون زیات شوی دی. د ۲۰۲۳کال د نومبر پر۱۸مه د تاجکستان په شمس الدین شاهین ولسوالۍ کې وسلهوالو پر یوه کان برید وکړ، چې په پایله کې یې یو چینایي وګړی ووژل شو او پنځه نور ټپیان شول.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د تېر کال په جولای کې تاجکستان ته سفر وکړ، چې د پاکستان د جغرافیایي موقعیت پر ارزښت ورسره خبرې وکړي او تاجکستان ته قناعت ورکړي چې د پاکستان بندرونه د ټرانزیټ لپاره وکاروي، خو له کلونو خبرو اترو سره سره، په دې برخه کې کوم عملي پرمختګ نه دی شوی.
په ۲۰۲۴ کال کې افغانستان لا هم د نړۍوالې انزوا په څپې کې ډوب دی. د طالبانو د دویمې واکمنۍ را وروسته د هېواد د داخلي او خارجي سیاستونو او شرایطو په اړه ګڼې ستونزې راپورته شوې، چې د نړۍوالو اړیکو د خرابېدو، د بشري حقونو د نقض، تاریخي کډوالي او د اساسي قانون د نشتوالي لامل شوي دي.
افغانستان اوس مهال د یو نامعلوم او پیچلي برخلیک سره مخ دی، چې د دې خاورې سیاسي، ټولنیز او اقتصادي حالت یې له سخت کړکېچ سره مخ کړی دی.
۱. د نړۍوال مشروعیت نشتوالی
په ۲۰۲۴ کال کې د طالبانو حکومت لا هم د نړۍوالې ټولنې له خوا په رسمیت نه دی پېژندل شوی. نړۍواله ټولنه په دې باور ده چې طالبان د ښځو او اقلیتونو د حقونو په برخه کې نړۍوالې غوښتنې نه پوره کوي او همدارنګه د سیاسي ګډون، بیان ازادۍ او د اساسي قانون د جوړښت په برخه کې یې لازم ګامونه نه دي اخیستي.
• د نړۍوالې ټولنې د فشارونو او شرطونو سربېره، طالبانو د یو ټولشموله حکومت د جوړولو لپاره مثبت ګامونه نه دي پورته کړي.
• د رسمیت پېژندنې نشتوالی د دې لامل شوی چې افغانستان د نړۍوالو مرستو، پانګونو او اقتصادي فرصتونو څخه محروم شي، چې د خلکو پر ژوند یې سترې منفي اغېزې لرلي دي.
۲. پر ښځو زده کړو او کار ته د لاسرسي بندیز
د ښځو د حقونو وضعیت په افغانستان کې د نړۍوالې ټولنې لپاره د اندېښنې یو اساسي ټکی دی.
• طالبانو په سیستماتیک ډول ښځې د زده کړو، ټولنیز ژوند او کار له حقونو محرومې کړې دي. ښځې د متوسطو ښوونځیو، پوهنتونونو او د عامه برخو له ډېری دندو څخه منع شوې دي.
• دا بندیزونه نه یوازې د ښځو د ژوند لپاره یو لوی خنډ دی، بلکې د افغانستان د اقتصادي ودې او ټولنیز پرمختګ لپاره هم ستر زیان دی.
۳. د بشري حقونو سرغړونې
د بشري حقونو نقض په افغانستان کې یوه دوامداره ستونزه ده.
• نیونې، شکنجې، اعدامونه او د خلکو د ازادۍ محدودیتونه هغه مسایل دي چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال په بېساري ډول زیات شوي دي.
• د بیان ازادي په جدي توګه محدوده شوې، خبریالان او مدني فعالان په خطر کې دي او د خلکو حقونه په پراخه کچه تر پښو لاندې کېږي.
۴. د اساسي قانون نشتوالی
د ۲۰۲۱ کال د اګسټ له تحول وروسته، طالبانو د افغانستان پخوانی اساسي قانون منسوخ کړ، خو د بدیل په توګه یې نوی قانون وړاندې نه کړ.
• د اساسي قانون نشتوالی د هېواد سیاسي او قانوني جوړښت بې ثباته کړی دی. دا حالت د خلکو ترمنځ د بې باورۍ او د حکومت د مشروعیت د کمښت سبب شوی دی.
• د شریعت تر عنوان لاندې د طالبانو له خوا د قوانینو نافذول له نړۍوالو معیارونو سره په ټکر کې دي، چې د خلکو ورځنی ژوند یې نور هم سخت کړی دی.
۵. له نامعلوم برخلیک سره مخ هېواد
افغانستان په ۲۰۲۴ کال کې د یو نامعلوم برخلیک سره مخ دی.
• د اقتصاد زوال، د بشري مرستو کمښت او د بېوزلۍ کچه چې په بېساري ډول لوړه شوې، د خلکو ژوند یې له سخت حالت سره مخ کړی دی.
• د ځوانانو ناامیدي زیاته شوې او ډېر خلک غواړي چې له هېواده ووځي. دې حالت د خلکو ټولنیز او رواني وضعیت نور هم خراب کړی دی.
• د طالبانو حکومت په دې توانېدلی نه دی چې د افغانستان لپاره یو روښانه لوری وټاکي یا د خلکو اړتیاوې په کافي اندازه پوره کړي.
د افغانانو کډوالي؛ تاریخي بحران
په تېرو کلونو کې د افغانانو کډوالي د یوې جدي نړۍوالې ستونزې په توګه راڅرګنده شوې.
• د طالبانو د واکمنۍ په بیا راتګ سره، په میلیونونو افغانان د سیاسي بېثباتۍ، اقتصادي ستونزو او د بشري حقونو د سرغړونو له امله اړ شول چې خپل کورونه پرېږدي.
• د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، افغانستان په ۲۰۲۴ کال کې د نړۍ د هغو هېوادونو په ډله کې دی چې د کډوالۍ تر ټولو لوړه کچه لري. ډېری افغانان ګاونډیو هېوادونو لکه؛ ایران او پاکستان ته کډه شوي، په داسې حال کې چې یو شمېر نورو لوېدیځو هېوادونو ته د پناه غوښتلو هڅه کړې ده.
• د کډوالو لپاره په ګاونډیو هېوادونو کې حالت ورځ تربلې سختېږي. په ځانګړي ډول په پاکستان کې افغان کډوال د جبري ایستلو، ناوړه چلند او بېسرنوشتۍ سره مخ دي.
غربت؛ یوه بېپایانه فاجعه
په افغانستان کې غربت په بې ساري ډول زیات شوی، چې علتونه یې د اقتصادي کړکېچ دوام، د نړۍوالو مرستو کمښت او د داخلي ادارې ناکامۍ ګڼل کېږي.
• د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د څانګې د راپورونو له مخې، د افغانستان څه باندې ۹۰ سلنه خلک د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي.
• په هېواد کې د کار فرصتونه تقریباً له منځه تللي، په ځانګړي ډول د ښځو لپاره چې زده کړو او کار ته لاسرسی نه لري.
• د اقتصاد د پیاوړتیا لپاره د بهرنیو پانګونو او نړۍوالو مرستو کمښت هغه عوامل دي چې د غربت کچه یې لوړه کړې ده.
د افغانانو پر ژوند د کډوالۍ او غربت اغېزې
د کډوالۍ او غربت دوامداره بحران د افغانانو په رواني، ټولنیز او اقتصادي ژوند ژورې منفي اغېزې کړې دي.
• د کډوالو لپاره د ښوونې او روزنې، روغتیايي خدماتو او نورو لومړنیو اړتیاوو نشتوالی د خلکو ژوند له سخت حالت سره مخ کړی دی.
• په افغانستان کې د غربت زیاتېدو د خلکو د خوړو خوندیتوب په خطر کې اچولی دی. نېږدې ۲۷ میلیونه انسانان د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي، د ماشومانو خوارځواکي، روغتیايي ستونزې او د ژوند د نورو اساسي اړتیاوو نشتوالی ورځ تربلې جدي کېږي.
د نړۍوالې ټولنې مسوولیت
د افغانانو کډوالۍ او غربت په نړۍواله کچه د همکارۍ غوښتنه کوي.
• نړۍواله ټولنه باید د افغان کډوالو ملاتړ لپاره اوږدمهاله او اغېزمنې برنامې وړاندې کړي، څو هغوی د جبري ایستلو او ناوړه چلند له خطرونو څخه وژغورل شي.
• په افغانستان کې د بشري حقونو د خوندي کولو، د ښځو د زده کړو او کار لپاره د زمینې برابرولو او د اقتصادي پرمختګ لپاره د هڅو ملاتړ اړین دی.
پایله
په ۲۰۲۴ کال کې افغانستان له نړۍوالې انزوا، کورنیو ستونزو او د بې ثباتۍ له دوام سره مخ دی. د ښځو او اقلیتونو د حقونو نقض، د اساسي قانون نشتوالی او د خلکو د ژوند ورځنی خراب حالت هغه مسایل دي چې د افغانستان راتلونکی یې له جدي ګواښونو سره مخ کړی دی.
که څه هم د نړۍوالې ټولنې فشارونه دوام لري، خو طالبان لا هم د اصلاحاتو لپاره جدي اقدامات نه کوي.
د افغانستان د دې کړکېچ حل د یو ټولشموله حکومت، د بشري حقونو درناوي، او د نړۍوالې ټولنې سره د مثبت تعامل په وړاندې د طالبانو د دریځ بدلون ته اړتیا لري.