ډېپلوماټيکې ناندرۍ؛ امریکا او چین د افغانستان د پرېکړه‌لیک مسودې پرسر اختلاف لري

دونالډ ټرمپ چې د اونۍ پای کې خپل استوګنځای کې چې فلوریډا کې دی د خبریالانو پر وړاندې د لنډې مودې لپاره راڅرګند شو خو د خبریالانو د پوښتنو له ځوابولو یې ډډه وکړه.

د افغانستان انټرنشنل خبريال عارف يعقوبي د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ څخه د ايران په تړاو د سپينې ماڼۍ د پرېکړې په اړه پوښتلي دي. هغه د دې پوښتنې او د افغانستان په تړاو او د نورو پوښتنو له ځوابولو ډډه وکړه.

د تېرې پنجشنبې په سهار یوه ۲۴ کلن افغان کډوال د جرمني په مونشن ښار کې د خلکو پر ګڼه ګوڼه موټر وربرابر کړ او ۳۶ کسان یې ټپيان کړل.

په برلین کې د تېر جمهوري نظام سفارت پر خپله اېکس پاڼه یوه اعلامیه خپرې کړې، چې په‌کې راغلي:« په جرمني كې د افغانستان سفارت او په بن او مونشن كې د افغانستان اسلامي جمهوريت جنرال قونسلګرۍ په ګډه دا غير انساني او زړه بوږنوونكې پېښه په سختو ټكو غندي او چمتو دي چې د داسې مجریمينو د اېستلو او بيرته ستنولو په برخه كې د جرمني اړوندو ادارو سره هر دول همكاري وګري.»

د سفارت په دغه اعلامیه کې راغلي، چې په جرمني کې نږدې نیم میلیون افغانان مېشت دي او ټول په دغه پېښه غمجن دي.

تېره پنجشنبه یوه افغان کډوال د جرمني په مونشن ښار کې ۳۶ تنه په موتر وهلي دي. دغه پېښه د یوې سوداګریزې اتحادیې د کارګرانو د لاریون پر مهال شوې ده. پولیسو ویلي، له پيښې وروسته یې دا افغان نیولی دی.

پولیس زیاتوي، چې د یاد لاریون پرمهال یوه موټروان خپل موټر پر لاریون کوونکو وربرابر کړ او ګڼ کسان یې ټپیان کړل. تر اوسه د پېښې انګېزه نده معلومه.

د دغه افغان کډوال له لوري په موټر وهل شويو د یوشمېر ټپي شویو کارګرانو روغتیایي حالت نازک ښودل شوی دی.

نوموړې جبهې د جمعې په ورځ (د سلواغې ۲۵مه) د خپلې اېکس‌پاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې، پر طالبانو دا برید د هرات ګذره ولسوالۍ اړوند په پښتون زرغون سیمه کې شوی چې په ترڅ کې یې یو طالب وژل شوی او یو بل ټپي دی.

د دغې جبهې په وینا، په دغه برید کې د طالبانو د الفاروق قول اردو د لومړۍ لوا د کشف او استخباراتو ټولي غړي په نښه شوي دي.

ورته مهال، د مقاومت په نوم جبهې ویلي، چې په دغه برید کې د دغې جبهې غړو ته کوم زیان نه دی رسېدلی.

طالبانو تراوسه د مقاومت جبهې د دغې ادعا په تړاو څه نه‌دي ویلي، خو له دې وړاندې یې په وار-وار ادعا کړې چې په افغانستان کې د دغې ډلې هېڅ مخالف خوځښت فعالیت نه‌لري.

د یادونې ده چې په دې وروستیو کې پر طالبانو د ازادۍ او مقاومت په نوم جبهو بریدونه ډېر شوي او څه موده وړاندې هم یادو جبهو په کندوز کې د درېیو طالبانو د وژلو ادعا کړې وه.

دا په داسې حال کې ده چې شاوخوا یوه میاشت وړاندې د ملګرو ملتونو مرستندویه ادارې یا یوناما په یو راپور کې ویلي و چې افغانستان کېدد ازادۍ او مقاومت جبهو په خپلو بریدونو کې ملکيانو ته مرګ ژوبله‌اړولې ده.

په دغې لیکنه کې راغلي، په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان څخه د متحده ایالاتو ناڅاپه وتل نه یوازې د شل کلنې جګړې د پای نښه وه، بلکې د بې ثباتۍ، ترور او د پرمختللو وسلو د نه څارلو میراث یې هم شاته پریښود.

کله چې ډونالډ ټرمپ د امریکا د ولسمشر په توګه واک ته ورسید د بایډن د ادارې پر ېکړې نېوکه وکړه او دا یې یو احماقانه کړنه وبلله چې د میلیاردونو ډالرو په ارزښت یې پوځي تجهیزات افغانستان کې پریښودل.

دغه لیکنه زیاتوي، د تجهیزاتو پرېښودلو مسله له مالي زیان څخه ډېره پراخه ده، ځکه چې دغو وسلو د سیمې بې ثباتۍ ته یې وده ورکړې، ترهګرې شبکې یې پیاوړې کړې او د وسلو ناقانونه بازار یې رامینځته کړی چې اوس په مستقیم ډول پاکستان او سویلي اسیا ته ګواښ دی.

په لیکنه کې دا هم راغلي، په ۲۰۲۱ کې د متحده ایالاتو بې نظمه وتل د تېرو تېروتنو تکرار ښیې. په ۱۹۸۹ کال کې له افغانستان څخه د شوروي اتحاد له وتلو وروسته، امریکا هم دغه جګړه ځپلی هېواد پرېښود او د سړې جګړې موخه یې د شوروي د نفوذ د شاته کولو په موخه ترلاسه کړه.

لیکنه زیاتوي، د دې کار په کولو سره یې افغانستان د داخلي جګړو، جنګسالارۍ او د طالبانو په ګډون د سخت دریځو وسله والو ډلو د زیاتېدو له خطر سره مخامخ کړ. د واک دغه خلا په نهایت کې د اسامه بن لادن په څېر د ترهګرو شخصیتونو د راڅرګندېدو لامل شو چې په افغانستان کې یې پټنځایونه وموندل او د نړېوال تروریزم بنسټ یې کېښود.

د دغې لیکنې لیکوالې دوردانه نجم ادعا کړې : «اوس، تاریخ په‌خپله تکرار شوی دی په ۲۰۲۱ کې لکه څنګه چې د متحده ایالاتو سرتېري په چټکۍ سره ووتل، د میلیاردونو ډالرو په ارزښت پوځي تجهیزات، کوچنۍ وسلې، زغره وال وسایط، ډرون، او حتی الوتکې یې شاته پرېښودې. دا تجهیزات د دې پر ځای چې چېری خوندي شوې وای یا هم له منځه وړل شوې وای د ټي ټي پي او ای ایس کې پي لاس ته وغورځیدی.»

مېرمن نجم زیاتوي، چې تر ټولو د اندېښنې وړ خبره دا ده چې د دغو وسلو ناقانونه بهیر په افغانستان کې نه دی ساتل شوی. دوی د پولو په اوږدو کې خپاره شوي دي.

په دغې لیکنه کې راغلي، متحده ایالات او متحدین د دې پر ځای چې د احتمالي وسولو د ترلاسه کولو غوښتنه وکړي، باید د فعالیت پر بنسټ د مکلفیتونو له‌مخې د طالبانو د حساب ورکونې لپاره پر دغې ډلې فشار راوړي.

دغه لیکنه زیاتوي، چې پر طالبانو باید فشار راوړل شي چې د هېواد په داخل کې ثبات ټینګ کړي، د فرضي کرښې هاخوا د ترهګرۍ مخه ونیسي او له ګاونډیانو سره ښې اړیکې جوړې کړي. امریکا هم باید د ښکیلتیا او پریښودو دورې د تکرارولو پر ځای د اوږدې مودې سیمه ییزې ستراتیژۍ په خپلولو سره د خپلو اقداماتو مسولیت په غاړه واخلي او د وسله والو ډلو په لاس کې د متحده ایالاتو د وسلو شتون باید د نړۍوالې ټولنې لپاره د بیدارۍ غږ وي. متحده ایالات باید د غیر ارادي پایلو سره د مقابلې لپاره فعال ګامونه پورته کړي. پدې کې د پاکستان او نورو سیمه ییزو شریکانو سره نږدې کار کول شامل دي ترڅو د وسلو ناقانونه سوداګرۍ مخه ونیسي او د تروریزم د بیا راژوندي کیدو سره مبارزه وکړي.

د لیکنې په یوې برخه کې راغلي، چې نړۍواله ټولنه باید د طالبانو حکومت د ترهګرو ډلو د پټنځایونو او فعالولو لپاره حساب ورکوونکي ونیسي.

تازه د ملګرو ملتونو د څار ټیم په خپل یوه نوي راپور کې ویلي، چې پاکستاني طالبانو (ټي‌ټي‌پي) او جماعت انصارالله (جي‌اې) په افغانستان کې د القاعدې او افغاني طالبانو په مرسته نوي روزنیز مرکزونه جوړ کړي دي.

د بهرنیو چارو وزارت ویاند شفقت علي خان ویلي، چې پاكستان په پرله پسې توګه د افغانستان له حکومت څخه د ترهګرو په ضد د اقداماتو غوښتنه كړې.

پاکستاني چارواکي ادعا کوي، چې وسله والې ډلې په افغانستان کې پټنځایونه لري او په پاکستان کې بریدونه ترسره کوي.

طالبانو که څه هم په افغانستان کې د پاکستاني طالبانو شتون نه ردوي خو په پرله پسې ډول دا تورونه چې له افغانستان څخه وسله وال په پاکستان کې بریدونه کوي رد کړي او ټینګار کوي چې هېچا ته به اجازه ونه‌کړي چې د افغانستان له خاورې څخه د بل هېواد پر ضد اقدامات ترسره کړي.