سرچینې: تخار کې د طالبانو د احصایې په دفتر کې دننه چاودنه شوې

دا تحلیل د جمعې په ورځ (د فېبرورۍ ۱۴مه) د جسټ‌سېکیورټي ټولنې پر وېب‌پاڼه خپور شوی او زیاتوي چې د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې د امریکا او چین ترمنځ اختلافات ښايي د څواړخیز امنیت په برخه کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د لا ډېرو کړکېچونو نښه وي.

دا ډېپلوماټیک کړکېچ چې د ۲۰۲۴ کال په وروستیو کې پیل شو، واک ته د ټرمپ له رسېدو سره لا ډېر پراخ شوی دی. د دغه تحلیل لیکوال ریچارډ ګوان لیکلي، دا اختلافات د دې پر سر چې کوم هېواد په امنیت شورا کې د افغانستان د پرېکړه‌لیک مسودې د جوړونې مسوول وي، د متحد‌ه‌ایالاتو او چین ترمنځ په یوې لویې ناندرۍ بدل شوی دی.

د امنیت شورا هر غړی چې مشري یې پر غاړه وي، د پرېکړه‌لیک مسوده جوړوي. دا موضوع ځکه مهمه ده چې د مسودې لیکوال کولای شي په دې مسوده کې ځانګړي سیاسي-قانوني مفاهیم وکاروي. راپورونه وايي چې دغو اختلافاتو د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې د دې مسودې او نورو پرانیستو دوسیو د تصویب مخه نیولې او د پرېکړو کولو بهیر یې پېچلی کړی دی.

چین څو بېلابېل دلیلونه لري چې د افغانستان موضوع او په دغه هېواد کې د ملګرو ملتونو پر ماموریت (یوناما) تمرکز وکړي. داسې انګېرل کېږي چې چین په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د حضور دوام ته لېوالتیا لري ځکه چې دا د دغه هېواد له ګټو سره سم دی.

بیجېنګ له یوې خوا افغانستان ته د ترهګرۍ لپاره د بالقوه پټن‌ځای په سترګه ګوري، او له بلې خوا یې د دغه هېواد طبیعي سرچینو ته سترګې نیولې دي. په دغه مطلب کې ټینګار شوی چې په تېرو دوو اونیو کې له هغه وخت راهیسې چین او پاکستان د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د یوه کلن ماموریت «یوناما» د غځېدو د پرېکړه‌لیک مسوده وړاندې کړه، دا اختلافات ډېر شوي دي.

د ۲۰۲۲ کال په مارچ کې کله، چې د یوناما او د روسیې له لوري د اوکراین د اشغال د راتلونکي په تړاو په موازي ډول بحثونه روان وو، د چین استازي په چټکۍ سره له خپل روسي سیال څخه غوښتي چې دواړه مسلې ګډوډې نه کړي او د افغانستان په تړاو له خپل ویټو ځواک څخه کار واخلي. له هغه وخت راهیسې، چین له طالبانو سره ښې اړیکې پاللي دي. چین کولای شول د مسودې جوړونکي په توګه له خپل دریځ څخه له طالبانو سره د نړۍ د اړیکو د عادي کولو لپاره کار واخلي؛ هغه اقدام چې خامخا به د بشري حقونو ملاتړو بنسټونو له مخالفت سره مخ کېږي.

دونالډ ټرمپ چې د اونۍ پای کې خپل استوګنځای کې چې فلوریډا کې دی د خبریالانو پر وړاندې د لنډې مودې لپاره راڅرګند شو خو د خبریالانو د پوښتنو له ځوابولو یې ډډه وکړه.

د افغانستان انټرنشنل خبريال عارف يعقوبي د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ څخه د ايران په تړاو د سپينې ماڼۍ د پرېکړې په اړه پوښتلي دي. هغه د دې پوښتنې او د افغانستان په تړاو او د نورو پوښتنو له ځوابولو ډډه وکړه.

د تېرې پنجشنبې په سهار یوه ۲۴ کلن افغان کډوال د جرمني په مونشن ښار کې د خلکو پر ګڼه ګوڼه موټر وربرابر کړ او ۳۶ کسان یې ټپيان کړل.

په برلین کې د تېر جمهوري نظام سفارت پر خپله اېکس پاڼه یوه اعلامیه خپرې کړې، چې په‌کې راغلي:« په جرمني كې د افغانستان سفارت او په بن او مونشن كې د افغانستان اسلامي جمهوريت جنرال قونسلګرۍ په ګډه دا غير انساني او زړه بوږنوونكې پېښه په سختو ټكو غندي او چمتو دي چې د داسې مجریمينو د اېستلو او بيرته ستنولو په برخه كې د جرمني اړوندو ادارو سره هر دول همكاري وګري.»

د سفارت په دغه اعلامیه کې راغلي، چې په جرمني کې نږدې نیم میلیون افغانان مېشت دي او ټول په دغه پېښه غمجن دي.

تېره پنجشنبه یوه افغان کډوال د جرمني په مونشن ښار کې ۳۶ تنه په موتر وهلي دي. دغه پېښه د یوې سوداګریزې اتحادیې د کارګرانو د لاریون پر مهال شوې ده. پولیسو ویلي، له پيښې وروسته یې دا افغان نیولی دی.

پولیس زیاتوي، چې د یاد لاریون پرمهال یوه موټروان خپل موټر پر لاریون کوونکو وربرابر کړ او ګڼ کسان یې ټپیان کړل. تر اوسه د پېښې انګېزه نده معلومه.

د دغه افغان کډوال له لوري په موټر وهل شويو د یوشمېر ټپي شویو کارګرانو روغتیایي حالت نازک ښودل شوی دی.

نوموړې جبهې د جمعې په ورځ (د سلواغې ۲۵مه) د خپلې اېکس‌پاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې، پر طالبانو دا برید د هرات ګذره ولسوالۍ اړوند په پښتون زرغون سیمه کې شوی چې په ترڅ کې یې یو طالب وژل شوی او یو بل ټپي دی.

د دغې جبهې په وینا، په دغه برید کې د طالبانو د الفاروق قول اردو د لومړۍ لوا د کشف او استخباراتو ټولي غړي په نښه شوي دي.

ورته مهال، د مقاومت په نوم جبهې ویلي، چې په دغه برید کې د دغې جبهې غړو ته کوم زیان نه دی رسېدلی.

طالبانو تراوسه د مقاومت جبهې د دغې ادعا په تړاو څه نه‌دي ویلي، خو له دې وړاندې یې په وار-وار ادعا کړې چې په افغانستان کې د دغې ډلې هېڅ مخالف خوځښت فعالیت نه‌لري.

د یادونې ده چې په دې وروستیو کې پر طالبانو د ازادۍ او مقاومت په نوم جبهو بریدونه ډېر شوي او څه موده وړاندې هم یادو جبهو په کندوز کې د درېیو طالبانو د وژلو ادعا کړې وه.

دا په داسې حال کې ده چې شاوخوا یوه میاشت وړاندې د ملګرو ملتونو مرستندویه ادارې یا یوناما په یو راپور کې ویلي و چې افغانستان کېدد ازادۍ او مقاومت جبهو په خپلو بریدونو کې ملکيانو ته مرګ ژوبله‌اړولې ده.

په دغې لیکنه کې راغلي، په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان څخه د متحده ایالاتو ناڅاپه وتل نه یوازې د شل کلنې جګړې د پای نښه وه، بلکې د بې ثباتۍ، ترور او د پرمختللو وسلو د نه څارلو میراث یې هم شاته پریښود.

کله چې ډونالډ ټرمپ د امریکا د ولسمشر په توګه واک ته ورسید د بایډن د ادارې پر ېکړې نېوکه وکړه او دا یې یو احماقانه کړنه وبلله چې د میلیاردونو ډالرو په ارزښت یې پوځي تجهیزات افغانستان کې پریښودل.

دغه لیکنه زیاتوي، د تجهیزاتو پرېښودلو مسله له مالي زیان څخه ډېره پراخه ده، ځکه چې دغو وسلو د سیمې بې ثباتۍ ته یې وده ورکړې، ترهګرې شبکې یې پیاوړې کړې او د وسلو ناقانونه بازار یې رامینځته کړی چې اوس په مستقیم ډول پاکستان او سویلي اسیا ته ګواښ دی.

په لیکنه کې دا هم راغلي، په ۲۰۲۱ کې د متحده ایالاتو بې نظمه وتل د تېرو تېروتنو تکرار ښیې. په ۱۹۸۹ کال کې له افغانستان څخه د شوروي اتحاد له وتلو وروسته، امریکا هم دغه جګړه ځپلی هېواد پرېښود او د سړې جګړې موخه یې د شوروي د نفوذ د شاته کولو په موخه ترلاسه کړه.

لیکنه زیاتوي، د دې کار په کولو سره یې افغانستان د داخلي جګړو، جنګسالارۍ او د طالبانو په ګډون د سخت دریځو وسله والو ډلو د زیاتېدو له خطر سره مخامخ کړ. د واک دغه خلا په نهایت کې د اسامه بن لادن په څېر د ترهګرو شخصیتونو د راڅرګندېدو لامل شو چې په افغانستان کې یې پټنځایونه وموندل او د نړېوال تروریزم بنسټ یې کېښود.

د دغې لیکنې لیکوالې دوردانه نجم ادعا کړې : «اوس، تاریخ په‌خپله تکرار شوی دی په ۲۰۲۱ کې لکه څنګه چې د متحده ایالاتو سرتېري په چټکۍ سره ووتل، د میلیاردونو ډالرو په ارزښت پوځي تجهیزات، کوچنۍ وسلې، زغره وال وسایط، ډرون، او حتی الوتکې یې شاته پرېښودې. دا تجهیزات د دې پر ځای چې چېری خوندي شوې وای یا هم له منځه وړل شوې وای د ټي ټي پي او ای ایس کې پي لاس ته وغورځیدی.»

مېرمن نجم زیاتوي، چې تر ټولو د اندېښنې وړ خبره دا ده چې د دغو وسلو ناقانونه بهیر په افغانستان کې نه دی ساتل شوی. دوی د پولو په اوږدو کې خپاره شوي دي.

په دغې لیکنه کې راغلي، متحده ایالات او متحدین د دې پر ځای چې د احتمالي وسولو د ترلاسه کولو غوښتنه وکړي، باید د فعالیت پر بنسټ د مکلفیتونو له‌مخې د طالبانو د حساب ورکونې لپاره پر دغې ډلې فشار راوړي.

دغه لیکنه زیاتوي، چې پر طالبانو باید فشار راوړل شي چې د هېواد په داخل کې ثبات ټینګ کړي، د فرضي کرښې هاخوا د ترهګرۍ مخه ونیسي او له ګاونډیانو سره ښې اړیکې جوړې کړي. امریکا هم باید د ښکیلتیا او پریښودو دورې د تکرارولو پر ځای د اوږدې مودې سیمه ییزې ستراتیژۍ په خپلولو سره د خپلو اقداماتو مسولیت په غاړه واخلي او د وسله والو ډلو په لاس کې د متحده ایالاتو د وسلو شتون باید د نړۍوالې ټولنې لپاره د بیدارۍ غږ وي. متحده ایالات باید د غیر ارادي پایلو سره د مقابلې لپاره فعال ګامونه پورته کړي. پدې کې د پاکستان او نورو سیمه ییزو شریکانو سره نږدې کار کول شامل دي ترڅو د وسلو ناقانونه سوداګرۍ مخه ونیسي او د تروریزم د بیا راژوندي کیدو سره مبارزه وکړي.

د لیکنې په یوې برخه کې راغلي، چې نړۍواله ټولنه باید د طالبانو حکومت د ترهګرو ډلو د پټنځایونو او فعالولو لپاره حساب ورکوونکي ونیسي.