چینایي رسنۍ باور لري، چې د امریکا د بهرنیو مرستو ځنډېدو چین ته فرصت برابر کړی؛ څو په افغانستان کې خپل نفوذ پراخ کړي، خو شنونکي باور لري چې بېجینګ د پراخو پرمختیایي مرستو ورکولو ته چندان لېوالتیا نه لري.
تېره میاشت د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ اعلان وکړ، چې د دغه هېواد ټولې بهرنۍ مرستې به د ۹۰ ورځو لپاره ودرول شي او د امریکا د نړۍواله پراختیايي اداره (USAID) به له سره وارزول شي. دغه اقدام به پر افغانستان لوی اغېز ولري، ځکه چې امریکا حتی د ۲۰۲۱ کال تر وتلو وروسته د افغانستان تر ټولو لوی مرسته کوونکی پاتې شوی و او د دغه هېواد ۴۳.۹ سلنه بهرنۍ مرستې یې برابرولې.
د امریکا د نفوذ کمزوری کېدل او د چین فرصت
د ساوت چاینا مارنینګ رسنۍ د جینیفر بریک مرتضوي «چې د پټسبرګ پوهنتون د حکومتوالۍ او بازارونو مرکز مشره ده» له خولې لیکلي، چې د امریکا د پراختیایي ادارې USAID تړل کېدل به په افغانستان کې د امریکا د نفوذ کمښت ته لاره هواره کړي.
نوموړې ټینګار کوي، چې واشنګټن له ۲۰۲۱ کال راهیسې یوازې د غبرګون رول لوبولی او خپل تمرکز یې پر بندیزونو او د ترهګرۍ ضد مبارزې ډېر کړی دی.
د نوموړې په وینا، دا حالت چین ته فرصت برابروي؛ خو ښايي چندان لوی فرصت نه وي. بېجینګ که څه هم اقتصادي او ډېپلوماټیک نفوذ ته لېواله دی؛ خو نه غواړي چې افغانستان ته پراخې ژمنې ورکړي. تر اوسه د چین او طالبانو اړیکې زیاتره پر سوداګرۍ، امنیت او پانګونې راڅرخي او د پراختیایي مرستو برخه پکې د پام وړ نه ده.
د چین محتاط دریځ
چین تر اوسه د طالبانو حکومت په رسميت نه دی پېژندلی؛ خو د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د خپل سفیر په استول کېدو یې زرغون څراغونه روښانه کړي او غواړي، چې له کابل سره تعامل ولري.
تېر کال چین طالبانو ته پرته له تعرفې د بازارونو اسانتیاوې برابرې کړې او په ۶.۵ مېلیارد ډالرو یې د کانونو په سکتور کې پانګونه وکړه.
همداراز چین د ۵۴۰ مېلیون ډالرو ارزښت د انرژۍ یو تړون هم له طالبانو سره لاسلیک کړ.
سره له دې د چین پرمختیایي مرستې لا هم محدودې پاتې دي. بېجینګ ځان د یوه لوی مرسته کوونکي په توګه معرفي کوي؛ خو د دغو مرستو جزییات اکثره نامعلوم وي.
د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام له مخې، چین تېر کال ۳۵ زره افغان کورنیو ته ۲ زره ټنه خوراکي مواد لکه بوره، غوړي، چڼې او مالګه ورکړې ده.
مرتضوي وايي: «چین ښايي خپل نفوذ پراخ کړي؛ خو د امریکا ځای هېڅکله نشي نیولی. که څه هم مالي وړتیا لري؛ خو نه غواړي پراخې پرمختیایي مرستې ورکړي».
د امنیتي اندېښنو اغېز
د لانژو پوهنتون استاد ژو یونګبیایو وايي، د چین امنیتي اندېښنې هم د دې لامل شوې چې په افغانستان کې خپلې مرستې ډېرې نه کړي.
د هغه په وینا: «چین به تر هغه وخته پورې خپلې مرستې ډېرې نه کړي؛ څو چې طالبان د ترهګرو ډلو په ځانګړي ډول د ختیځ ترکستان اسلامي تحریک پر ضد خپل دریځ بدل نه کړي او یو ټولګډونه حکومت رامنځته نه کړي».
که څه هم طالبان د سیمې د ثبات ډاډ ورکوي؛ خو چین لا هم د ترهګریزو ګواښونو په اړه اندېښنه لري.
د ۲۰۲۳ کال د جنورۍ په میاشت کې د داعش یوې څانګې د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت ته نږدې ځانمرګی برید وکړ، چې چینایي وګړي یې پکې هدف وګرځول.
سربېره پر دې په پاکستان کې د چین پر پانګونو د بریدونو زیاتوالی چې اسلاماباد یې یوه برخه د افغانستان بې ثباتۍ ته منسوبوي؛ د چین او کابل اړیکې اغېزمنې کړې دي.
د هند نفوذ زیاتېدل
په همدې حال کې هند هم هڅه کوي، چې په افغانستان کې خپل نفوذ پراخ کړي.
تېره میاشت نوي ډیلي اعلان وکړ، چې د روغتیا او افغان کډوالو د بېرته ستنېدو په برخو کې خپلې مرستې زیاتوي.
دغه پرېکړه د هند د بهرنیو چارو وزیر او د طالبانو د بهرنیو چارو د وزیر ترمنځ په دوبۍ کې تر لیدنې وروسته اعلان شوه.
عبدالباسط چې د نانیانګ ټکنالوژۍ پوهنتون څېړونکی دی وايي، چې د USAID وتل افغانستان د چین او هند د نفوذ سیالۍ ته برابر کړی دی؛ خو د هغه په وینا، چین په دې سیالۍ کې تر هند مخکې دی.
نوموړی زیاتوي: «هند به خپل رول وساتي؛ خو ایا کولای شي چې د چین تر کچې نفوذ ترلاسه کړي؟ امکان نه لري».
ایا څوک به د امریکا ځای ونیسي؟
داسې ښکاري چې د امریکا د مرستو د بندېدو له امله افغانستان د سیمهییزې سیالۍ مرکز ګرځېدلی؛ خو تر اوسه هېڅ هېواد – حتی چین – نه غواړي، چې د امریکا د مرستو ځای ډک کړي.
یاد مکتوب چې د «۱۴۰۳ کال د اومې میاشتې په ۱۴مه» نېټه لیکل شوی پکې یادونه شوې، چې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د پاکستاني پوځ سره د ورورګلوۍ او ملګرتیا اړیکو ته ژمنتیا لري.
د طالبانو په دغه افشا شوي سند کې ټینګار شوی، چې د افغانستان خاوره به د پاکستان په ګډون د هېڅ ګاونډي او بهرنیو هېوادونو پر ضد نه کارېږي.
پاکستان بیا د طالبانو دغه څرګندونې نه مني او ادعا کوي، چې د افغانستان د خاورې دننه یې د دوی پر ضد جنګېدونکي «ټي ټي پي» وسلهوالې ډلې ته پناه ځایونه ورکړي او خاوره یې د دوی پر ضد کارول کېږي.
د طالب لیکس له لوري د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په دغه افشا شوي مکتوب کې ویل شوي د پاکستان هغه ادعا سمه نه ده، چې ګني افغان طالبانو د خېبر پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې د افغانستان له خاورې پر پاکستاني پوځیانو د سپکو او درنو وسلو بریدونه شوي دي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په ښکاره توګه خړې پړې شوې او دواړه لوریو د لفظي بریدونو تر څنګ د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې سره وسلهوالې نښتې هم کړې دي.
پاکستان په بېلابېلو وختونو کې په نړۍوالو ناستو کې او د هېوادونو سیاسي استازولیو ته له طالبانو شکایت کړی دی، چې پاکستاني طالبان یې په خپل هېواد کې خوندي ساتلي دي.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په خېبر پښتونخوا کې د «ټيټيپي» فعالیتونه نه یوازې دا چې چټک شوي؛ بلکې پراخ شوي هم دي او هره ورځ یې له پاکستاني پوځیانو سره د وسلهوالو نښتو خبرونه لاس په لاس کېږي.
په ورته مهال په خېبر پښتونخوا کې یو شمېر سیاستوالو هم اندېښنې څرګندې کړې، چې د پاکستان د بې غورۍ له کبله د «ټيټيپي» بریدونو زور اخیستی دی.
ملګرو ملتونو تازه په خپل یو راپور کې طالبان ملامته کړي، چې د پاکستان پر ضد یې پاکستاني طالبانو ته په خپله خاوره کې ځای ورکړی او حتی د لوژېستیکي ملاتړ تر څنګ یې د یادې ډلې مالي ملاتړ هم کړی دی؛ که څه هم د طالبانو د روانې واکمنۍ په لومړیو میاشتو کې له «ټيټيپي» سره د خبرو اترو لپاره پاکستان خپل څو پلاوي هم کابل ته واستول؛ خو دغو مذاکراتو نه یوازې دا چې چندان پایلې یې ورنکړې بلکې یادې وسلهوالې ډلې لا خپلو فعالیتونو ته زور ورکړی.
افغان طالبانو بیا په وار وار د پاکستان دغه ادعاوې رد کړې او همدا خبره یې کړې، چې د افغانستان خاوره د خپلو ګاونډیو او هېڅ هېواد پر ضد نه کاروي.
د ملګرو ملتونو په تازه راپور کې راغلي، چې حتی د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ختیځ ترکستان وسلهوالې ډلې مشر عبدالحق نورستانی چې له القاعده شبکې سره پراخې اړیکې لري په ډاډه زړه کابل کې اوسېږي او له هغه ځایه په سوریه کې خپل جنګیالي رهبري کوي.