د خبریالانو ملاتړ سازمان: پر رسنیو دوامداره فشار او سانسور د ژورنالېزم کیفیت راټیټ کړی

دغه لیدنه د (کب پنځمه) د یکشبنې په ورځ د طالبانو د ریاست الوزرا ملا عبدالغني برادر په مشرۍ د یوه سفر په لړ کې شوې ده.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې د طالبانو د افغانستان بانک مشر نور احمد اغا د ازبکستان د مرکزي بانک له مشر تیمور اشتموف هوکړه کړې چې دواړه لوري به یو بل سره د بانکوالۍ د پراختیا په برخه کې مرسته کوي.

خبرپاڼه کاږي، چې دواړو لوریو د بانکي لېږدونو کې د اسانتیاوو رامنځته کولو، د سوداګریزو راکړو ورکړو پر مهال د دواړو هېوادونو د ملي پولي واحدونو پر کارولو او د بانکي اړیکو پر څرنګوالي غږېدلي دي.

تر دې مخکې په کابل کې د ایران سفیر هم د طالبانو د افغانستان بانک له رییس سره په کتنه کې د بانکوالۍ په برخه کې د همکارۍ یادونه کړې وه او په دې برخه کې یې د ظرفیت لوړونې پر پروګرامونو هم خبرې کړې وې.

طالبان چې له د ډونالډ ټرمپ له لوري د نغدي کڅوړو تر بندېدو وروسته له سخت اقتصادي کړکېچ سره مخ دي غواړي؛ د خپل ځپل شوي اقتصاد لپاره هر لوري ته لاسونه واچوي.

د امریکا د پراختیايي مرستو او نغدي کڅوړو د بندېدو له کبله د افغانۍ ارزښت هم د ډالر پر وړاندې خورا لوېدلی او طالبانو د دغه کړکېچ د مخنېوي لپاره په کابل او ولایتونو کې پر صرافانو سخت بندیزونه هم لګولي دي.

د افغانستان بانک یې بیا په دې لړ کې په تېرو څو میاشتو کې لسګونه مېلونه ډالر د افغانۍ د ثبات ساتلو لپاره لیلام کړي؛ خو چندان اغېزه یې نه ده کړې.

طالبان داسې مهال له ازبکستان سره د بانکوالۍ د پراختیا پر سر خبرې کوي، چې د دوی د افغانستان بانک رییس په دې برخه کې هېڅ ډول پخواني کاري تجربه نه لري.

نوموړي ویلي، چې د افغان کډوالو د ثبت طرحه «د ناقانونه وګړو د پېژندلو او د قانوني ستونزو د مخنیوي» لپاره پلي شوې وه او دا د ایران د دولت له لوري کومه حقوقي ژمنه نه وه.

د اېرنا خبري اژانس د «کب ۴مې» نېټې په راپور کې ویلي، نادر یارا حمدي ټینګار کړی؛ هغه افغان کډوال چې په ټاکل شویو دندو کې ګټور وبلل شي، کولای شي په ایران کې پاتې شي «خو که نه، نو دا وګړي باید خپل هېواد ته ستانه شي».

نوموړی زیاتوي، د راتلونکي کال لپاره داسې پلانونه جوړ شوي چې یوازې د یو واحد سند له مخې به افغان وګړي هلته پاتې کېږي او پاتې کسان به دا اجازه ونه لري.

په همدې حال کې نوموړي خبرداری ورکړی، هغه افغان کډوال چې قانوني اسناد نه ‌لري او خپل شتون د ټاکل شویو مرکزونو سره ثبت نه‌ کړي؛ نو د ایران د امنیتي ځواکونو له‌خوا به ونیول شي.

ایران یو له هغو هېوادونو دی، چې مېلیونونه افغان کډوال پکې مېشت دي او د ایراني امنیتي ادارو له لوري ورسره خورا بد چلند کېږي.

په یاد هېواد کې د افغان وګړو د زنداني کېدو او اعدامېدو په تړاو په دې وروستیو کې د بشري حقونو یو شمېر نړۍوالو سازمانونو ژورې اندېښنې څرګندې کړې او دا چاره یې له نړۍوالو بشري حقونو څخه سرغړونه وبلله.

که څه هم د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي کابل ته په خپل سفر کې له طالبانو سره ژمنه کړې وه، چې په خپل هېواد کې به له افغان کډوالو سره له نرمۍ کار اخلي؛ خو ښکاري داسې چې دا ژمنه چندان نه ده عملي شوې.

د افغان کډوالو د ناورین په دغو څپو کې یوه بل ګاونډي پاکستان هم پر افغان کډوالو هلته ژوند تنګ کړی دی.

پاکستان هم په خپل هېواد کې پر افغان کډوالو تازه تګلارې پلې کړې او هره ورځ په اسلام اباد کې پولیس د افغانانو نیول کېدو پسې کورا کور ګرځي.

په پاکستان او ایران کې مېشت کډوال وایي، له یوه پلوه په افغانستان کې یې د طالبانو له لوري ژوند له ګواښ سره مخ دی او یا یې هم په دغو دواړو هېوادونو کې کاروبارونه دي، چې له کبله یې خپل هېواد ته نشي ستنېدلی او له بل لوري ورځ تر بلې پر هلته ځمکې تنګېږي.

د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو او بېلابېلو هېوادونو په وار، وار له ایران او پاکستان څخه غوښتي، چې له خپلو ګاونډیو افغان کډوالو سره له نرمۍ کار واخلي؛ خو دغو هېوادونو له دې غوښتنو سره، سره پر کډوالو خپل فشارونه او زور زیاتی ډېر کړی دی.

د طالبانو له‌خوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، دغه لرغونې ساحې یې د لغمان ولایت په مرکز او ولسوالیو کې تثبیت کړې چې له ډلې يې درې لرغونې ساحې په مهترلام ښار، شپږ ساحې په قرغیو، څوارلس لرغونې ساحې په علینګار او څلور نورې یې په علیشنګ ولسوالۍ کې ثبت او پېژندلې دي.

همداراز طالبانو ویلي، په علیشنګ ولسوالۍ کې درې کتیبې هم موندل شوې چې د براهمي سارادا رسم الخط لري.

د دوی په وینا، دغه کتیبې تر اوسه نه دي لوستل شوې او لا زیاتو څېړنو ته اړتیا لري؛ خو سروې شوې ساحې تر ډېره له اسلام څخه مخکې دورې پورې تړاو لري، چې د بوداییزم د موریایي او کوشاني واکمنیو پورې اړه لري.

په بامیان ولایت کې د بودا مجسمې چې په هېواد کې د بودا د دورې تر ټولو ستر تاریخي اثار بلل کېږي، د طالبانو د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې ویجاړې شوې او ګڼ شمېر نور تاریخي اثار له منځه لاړل.

که څه هم طالبانو تر اوسه په رسمي ډول په بامیان کې د بودا د مجسمو د ویجاړولو پړه پرغاړه نه ده اخیستې؛ خو کارپوهان وايي چې طالبانو دا کار د خپل "سخت دریځ" پر بنسټ کړی دی.

دغه دروازه تېره شپه د پاکستاني لوري له‌خوا هغه مهال وتړل شوه، چې طالبانو غوښتل فرضي کرښې ته نږدې پوځي تاسیسات جوړ کړي او پاکستان د دغې کړنې د مخنیوي لپاره له طالبانو د کار درولو غوښتنه وکړه.

په سیمه کې ځایي پاکستاني خبریالانو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، پرون تر ناوخته د دواړو لوریو ترمنځ خبرې اترې روانې وې چې برایي بې پایلې پای ته ورسېدې.

د دغو خبریالانو په وینا، کېدای شي چې نن یو ځل بیا د خبرو اترو دغه لړۍ له سره پیل شي او تمه کېږي چې یوې پایلې ته ورسېږي.

ویل کېږي، چې په تورخم کې د ترینګلتیاوو ورسته دواړو لوریو له خلکو او په توکو بار موټرو غوښتي و، چې له سیمې ووځي.

د دغې دروازې بندېدو نه یوازې دا چې په تورخم تلونکو ناروغانو، ښځو او ماشومانو په ګډون ډېری مساپرو ته ګڼې ستونزې راولاړې کړې؛ بلکې هغه سوداګر یې هم زیانمن کړي، چې د کرښې دواړو غاړو ته یې په سوداګریزو توکو بار لارۍ ولاړې دي.

پښتون سياست‌وال افراسياب خټک د پاکستان له‌خوا پر ډيورنډ کرښه د تورخم دروازې تړلو ته په غبرګون کې پر اېکس پاڼه لیکي، د پاکستان پوځي حکومت لسيزې د يوې نااعلان شوې جګړې په ترڅ کې وکولای شول تر خپل ملاتړ لاندې طالبان پر افغانستان حاکم کړي. اوس دواړه لوري د ډيورند کرښې دواړو خواوو ته د پرتو مېليونونو پښتنو پر اقتصادي قتل عام لګيا دي.

‏نوموړی وړاندې زياتوي:« له نېکه مرغه اوس عام پښتانه هم د هغوی په دې طرحې پوهېږي.»

د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د «ټي ار ټي شبکې» سره په مرکه کې چې جزیات یې د شنبې په ورځ د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت هم خپاره کړل ویلي، پاکستان له امریکا سره د دې موضوع په اړه خبرو ته چمتو دی؛ خو هغه کډوال چې د بیا میشتېدو غوښتنې یې رد شوې وي، له اېستلو سره به مخ شي.

ښاغلي ډار وویل:« موږ به دا مسله وڅېړو او خبرې به وکړو؛ خو په اصولي توګه که یو کډوال د قانوني پروسو له بشپړولو وروسته د بل هېواد له‌خوا ونه منل شي؛ هغه به په پاکستان کې ناقانونه کډوال وګڼل شي».

هغه زیاته کړه:« موږ ښايي اړ شو، چې دغه کډوال بېرته افغانستان ته واستوو».

له هغه وروسته چې طالبانو د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې واک ترلاسه کړ، شاوخوا ۶۰۰ زره افغانان د ځورونې او ورته د مرګوني ګواښونو له وېرې پاکستان ته کډه شول.

ډېرو یې هڅې پیل کړې څو د پاکستان له لارې نورو هېوادونو او په ځانګړې توګه امریکا ته ولاړ شي.

د رسمي شمېرو له مخې، تر دې دمه شاوخوا ۸۰ زره افغانان امریکا ته لېږدول شوي؛ خو تر ۴۰ زره زیات لا هم ناڅرګنده برخلیک سره مخ دي.

تمه کېده، چې روان کال شاوخوا ۲۵ زره افغانان امریکا ته ولېږدول شي؛ خو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ له‌خوا د بیا مېشتېدو د پروګرام ناڅاپي ځنډ له امله نږدې ۲۰ زره افغانان لا هم په پاکستان کې له نامعلوم برخلیک سره مخامخ دي.

د ټرمپ اجرایوي فرمان چې د جنورۍ په ۲۰مه نافذ شو د امریکا د کورني امنیت ادارې او بهرنیو چارو وزارت ته امر وکړ، چې په ۹۰ ورځو کې راپور چمتو کړي؛ ترڅو وڅېړي چې ایا د USRAP پروګرام له سره پیلول د امریکا له ملي ګټو سره سمون لري که نه.

راپورونه ښيي، هغه دفتر چې د افغان کډوالو د لېږد پروسه همغږي کوي؛ ورته امر شوی چې تر اپرېل میاشتې پورې د دغه پروګرام د تړلو پلانونه جوړ کړي، چې دا به د افغان کډوالو هیلې لا نورې هم مړاوې کړي.

په پاکستان کې درېیمو هېوادونو ته د تګ په تمه ناست افغان کډوال هغه کسان دي، چې به افغانستان کې یې د بهرنیو ځواکونو او نړۍوالې ټولنې سره دندې ترسره کړې او له همدې کبله اوس د طالبانو له لوري له ګواښ سره مخ دي.

په دې ډله کې ژباړونکي، د امریکا حکومت او ایتلافي ځواکونو سره کارکوونکي، افغان خبریالان، د بشري حقونو فعالان او د مرستندویه موسسو کارکوونکي شامل دي.

د ۲۰۲۳کا په نومبر میاشت کې پاکستان د بې اسنادو بهرنیانو پر ضد عملیات پیل کړل او تر دې دمه یې له ۸۱۵ زرو څخه زیات کسان خپلو هېوادونو ته بېرته استولي دي، چې ډېره برخه یې افغانان دي.

څو میاشتې دمخه د پاکستاني پولیسو له لوري د افغان کډوالو د نیول کېدو او بېرته خپل هېواد ته د لېږدول کېدو په تړاو نړۍوالو بشري سازمانونو او د کډوالو ملاتړ ادارو جدي غبرګونونه وښودل.

له همدې کبله د پاکستان حکومت د یو څه وخت لپاره په خپل چلند کې نرمښت راوست او هغو افغان کډوالو ته یې د مېشتیدو اجازه ورکړه، چې د امریکا په ګډون بېلابېلو هېوادونو ته د تګ قضیې یې روانې دي؛ خو اوس لیدل کېږي چې پاکستان یو ځل بیا د دغو کډوالو د شړلو هڅې ګړندۍ کړې دي.

اوس مهال، پاکستان کې له ۲.۵ مېلیونو څخه زیات افغان کډوال ژوند کوي، چې نږدې نیمایي یې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) سره ثبت شوي دي.

هغه کسان چې مخکې ثبت شوي، د پاکستان د نوې تګلارې له مخې تر جون ۲۰۲۵ پورې د اوسېدو جواز لري.

تېره میاشت د لومړي وزیر شهباز شریف دفتر د افغان کډوالو له دغه هېواده د اېستلو لپاره درې پړاوییزه پلان اعلان کړ، چې د مارچ تر ۳۱مې نیټې پورې یې اسلام‌اباد او راولپنډۍ څخه د افغان وګړو د اېستلو لپاره وروستۍ موده وټاکله.

بهرني حکومتونه چې د کډوالو د منلو هوکړه یې کړې وه، هم خبر کړل شول چې باید خپل د بیا مېشتېدو پروسه تر دې نیټې مخکې چټکه کړي او که داسې ونکړي؛ نو شونې ده چې د لېږد په تمه ناست افغانان به بېرته خپل هېواد ته واستول شي.