نصیر احمد اندېشه: نړۍ یوازې په افغانستان کې له «بشري حقونو د سرغړونو» ننداره کوي

افغان کرېکت بورډ ویلي، چې دغه سیالي به د جمعې ورخ د (کب ۱۰مه) د افغانستان پر وخت یوه نیمه بجه پیل شي او افغان لوبډله ورته بشپړ چمتوالی لري.

دغه سیالۍ چې د لاهور ښار په قذافي لوبغالي کې ترسره کېږي هلته هوا پوهانو د باران اټکل هم کړی دی.

د کرېکټ ډېری مینه وال د لوبې پر مهال د باران اټکل خواشیني کړي او هیله لري، چې باران د لوبې خنډ نه شي.

د افغانستان د ملی لوبډلې چټک توپ اچوونکی یمین احمدزی وايي، که څه هم د اسټرالیا لوبډله غوره توپ اچوونکي لري؛ خو افغان لوبدله یې بیا په مقابل کې غوره ور توپ اچوونکي لري چې د اسټرالیا لوبدله به له ستونزو سره مخ کړي.

هغه ویلي، تېر بري ته په کتو سره د افغانستان لوبډله په رواني لحاظ سره په ښه حالت کې دی او د رحمان الله ګربز په ګډون به ابراهیم ځدراڼ هم په نننۍ لوبه کې ښه توپ وهنه وکړي.

د افغانستان دغه تېز توپ اچوونکي اټکل کړی که چېرې د اسټرالیا لوبډله پچه وګټي او توپ وهنه پیل کړي؛ نو په خبره یې افغان توپ اچوونکي به وخت ورنه کړي، څو له درې سوو څخه زیاتې منډې وکړي، او دا به د افغان توپ وهونکو لپاره بیا ښه د پوره کولو لپاره ښه هدف وي.

افغان ملي لوبډلې د اتلانو جام سیالیو کې خپله لومړۍ سیالۍ سویلي افریقا ته وبایلله ؛خو خپله دویمه لوبه یې بیا له انګلستان څخه په خورا حیرانوونکې توګه وګتله، چې د کرېکټ د نړۍوالو شنونکو له لوري یې پراخ هرکلی وشو.

د کرېکټ نړۍوال شنوونکي په دې باور دي، چې افغان ملي لوبډله اوسمهال د نړۍ د سترو لوبډلو څخه یوه ده او هېڅوک یې د وړاندې تګ مخه نه شي نیولی.

انګلستان څخه د بریا په غبرګون کې هندي سندرغاړي عدنان سمېع ویلي و، چې افغان لوبډلې په دغه بري سره له انګریزانو څخه ډیورنډ کرښې غچ واخیست.

راپور زیاتوي چې د طالبانو له‌خوا د ښځو پر ژوند سخت محدودیتونه او جنسیتي بېلوالی د دې لامل شوی، چې ښځې له ټولنې و ایستل شي او دې کار بچه ‌بازۍ ته لاره برابره کړې ده.

ډیلي مېل د پنجشنبې په ورځ د (کب ۹مه) په خپل راپور کې لیکلي چې د پخواني جمهوري حکومت جزایي قانون چې په ۲۰۱۸ کال کې تصویب شوی و، بچه ‌بازۍ ته سختې جزاګانې ټاکلې وې.

خو له هغه وروسته چې طالبان واک ته و رسول شول او بهرني ځواکونه له افغانستان څخه ووتل، دا عمل بیا د سیمه‌ ییزو زورواکو ترمنځ پراخ شوی دی.

په راپور کې راغلي په ۲۰۲۱ اګسټ د طالبانو تر بیا واکمنیدو را وروسته دغې ډلې هڅه وکړه، چې نړۍ ته وښیی ګوندې دوی بدل شوي، خو د ښځو پر وړاندې د دوی سخت چلند دغه ادعاوې بې بنسټه کړې.

د ډیلي میل راپور زیاتوي چې د ماشومانو جنسي ځورونه اوس د طالبانو د ځینو چارواکو ترمنځ یوه ښکاره پدیده ګرځیدلې ده.

طالبان سره له دې، چې د «امربالمعروف» افراطي قانون عملي کوي؛ خو له همدې کبله د ښځو منزوي کول او له ټولنیز ژوند څخه ایستل د بچه بازۍ د زیاتیدو لامل ګرځیدلی دی. راپور زیاتوي، دا حالت د طالبانو د مشر هبت‌الله اخندزاده د افراطي دریځونو پایله ده.

ډیلي مېل وايي، بچه‌بازي له کلونو راهیسې له قدرت سره تړلې ده او د طالبانو له راتګ وړاندې هم دا پدیده د سیمه‌ ییزو زورواکو ترمنځ عامه وه.

دغه ورځپاڼه لیکي طالبان، چې د اسلامي ارزښتونو تر نامه لاندې جګړې ته خلک هڅوي، پخپله کوچني هلکان له جنسي ځورونو سره مخ کوي.

راپور زیاتوي، دا په داسې حال کې ده چې طالبانو اوس همجنس ‌بازۍ ته د اعدام سزا ټاکلې، خو د ځوانو هلکانو جنسي استثمار ته ځینې کسان د ښځو پر وړاندې تر جنسي تیریو «اخلاقي ‌تر» عمل بولي.

ډیلي مېل په پای کې لیکي، نړیوالې ټولنې، چې میلیاردونه ډالره یې په افغانستان کې ولګول افغان ماشومان یې د طالبانو تر ظلم لاندې یوازې پرېښودل.

 تر دې پخوا د جهوري حکومت پر مهال هم یو شمېر بهرنیو رسنیو راپورونه خپاره کړي وو، چې د سیمه ییزو پولیسو قوماندان په کلیو کې له ښایسته هلکانو څخه د بچه بازۍ ګټه اخلي او ان جنسي تېري پرې کوي.

د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د دغې ناوړه پدیدې د مخنېوي لپاره د تېر جمهوري نظام پر مهال جدي هڅې وشوې؛ خو بیا یې هم پر مخنیوي بریالي نه شول.

د سیمه ییزو دودونو له مخې د افغانستان په ګوډ ګوډ کې که څه هم په ټولنیز لحاظ خلک له بچه بازۍ څخه سخته کرکه کوي؛ خو بیا هم د ځینو زورواکانو او شتمنو ترمنځ د ښایسته هلکانو ساتنه یا بچه بازي د سیالۍ په یوې چارې بدله شوې ده.

ټيم بورچېټ چې د ټينسي ایالت جمهوري غوښتونکی استازی دی په يوې خبري غونډه کې وويل، دغه پیسې د ځانګړو الوتنو (چارټر پروازونو) له لارې افغانستان ته لېږدول کېږي او بالاخره د طالبانو او القاعدې لاس ته ورځي.

نوموړي زياته کړه: «هره اوونۍ ۴۰ میلیونه ډالره چې د امریکایانو له مالیاتو راټولېږي، طالبانو ته رسېږي او بیا د پلور لپاره وړاندې کېږي.»

بورچېټ ادعا کوي، چې دا نغدې پیسې افغانستان ته تر رسېدو وروسته طالبانو ته ورکړل کېږي، څو یې پر افغانیو بدلې کړي. 

هغه زیاتوي، وروسته بیا طالبان دا پیسې نا دولتي موسسو (NGOs) ته ورکوي، خو دغه موسسې مجبوره وي چې طالبانو ته ترې خپله مالیه ورکړي.

د امریکا د کانګرس دغه غړي د ټرمپ تر لوړې مراسمو دمخه هم هغه ته لیک استولی و، چې د خپلې واکمنۍ په لومړۍ ورځو کې دې پر طالبانو نغدي کڅوړې ودروي؛ خو د هغه له تازه ادعاوو څرګندیږي، چې د دغو پیسو د بندیدو په تړاو لا هم د امریکا ولسمشر خپله کړې ژمنه نه ده عملي کړې.

نیوکې دا دي، چې د امریکا له لوري افغانستان ته لېږل کیدونکې نغدي کڅوړې د نادولتي موسسو سره د بشري مرستو په نامه دي؛ خو دغه پیسې له بېلابېلو لارو څخه د طالبانو تر ګوتو هم ورځي.

د امریکا پر حکومت د څار یو سازمان ادعا کړې وه، چې طالبانو د دغو نغدي کڅوړو د لاسته راوړلو لپاره یو شمېر جعلي نادولتي موسسات هم جوړ کړي دي.

د افغانستان د پخواني نسکور شوي نظام یو شمېر چارواکو په وار وار ادعاوې کړي، چې د امریکا له لوري دغه لېږل کیدونکي نغدي کڅوړې د طالبانو‌ په ګډون یو شمېر نورو ترهګرو ډلو ته ځي او په ترهګریزو فعالیتونو کې هم کارول کېږي.

د پخواني جمهوري نظم لومړي مرستیال امرالله صالح بیا ویلي و، چې د امریکا د دغو نغدي کڅوړو له کبله طالبانو خپل جوړښتونه پیاوړي کړي او له همدې کبله به په افغانستان کې د بشري حقونو سرغړونې او د دغه ډلې افراطي بندیزونه لا پسې ډېر شي.

هغه همدا راز له ډونالډ ټرامپ څخه غوښتنه کړې وه، چې د بایډن ادارې هغه کارکوونکو څخه دې څېړنې وکړي‌ او د محاکمې میز ته دې یې راکش کړي، چې طالبانو ته یې دغه نغدي کڅوړې په کوم بنسټ استولي دي.

تر دې وړاندې د امریکا د ډاج ادراې مشر او د نړۍ لوی شتمن اېلن ماسک هم طالبانو ته د امریکا له لوري هره اوونۍ د څلوېښت میلونه امریکایي ډالرو پر لېږد اندېښنه او حیرانتیا ښودلې وه.

هغه پوښتنه کړې وه، چې اخر ولې طالبانو ته امریکا دا پیسې لېږي؟

د پنجشنبې په ورځ خپرې شوې د کډوالۍ درې میاشتنۍ شمېرې ښیي، چې د افغانانو د پناه غوښتنې د قضیو د منلو کچه د ۲۰۲۳ کال په وروستیو درې میاشتو کې له ۹۸.۵ سلنې څخه د ۲۰۲۴ کال په وروستیو درې میاشتو کې ۳۶ سلنې ته راټیټه شوې ده.

د کورنیو چارو وزارت په یوه سند کې چې ګارډین ورځپاڼې ته رسېدلی، راغلي چې «د افغان کډوالوجبري یا په خپله خوښه ایستل اوس مهال ځنډول شوي او بدلون په کې نه دی راغلی.»

ګارډین ورځپاڼې راپور ورکړی، چې طالبانو برېتانیا ته ویلي، چې نور به په لندن کې د افغانستان سفارت له‌خوا صادر شوي سفري اسناد ونه مني.

برېتانیا هم د نورو هیوادونو په څېر طالبان د یو مشروع حکومت په توګه په رسمیت نه پیژني.

که څه هم فعالانو په وروستیو میاشتو کې د پناه غوښتنې د شمېر د کمښت هرکلی کړی، خو د هغو خلکو د پناه غوښتنې د ردولو پر پریکړې یې پوښتنې راپورته کړې چې نه شي کولی خپل هیواد ته ستانه شي.

د برېتانیا د کډوالو د یوې ملاتړېډلې اجرایوي مشرې لوئیس کالوي ګارډین ته وویل: «دا د هغو خلکو د غوښتنلیکونو په ردولو کې د پام وړ زیاتوالی دی، چې د پناه غوښتنې اړتیا یې څرګنده ده.هیڅوک نه شي کولی، چې د افغانستان وضعیت درک کړي او فکر وکړي چې طالبانو ته د خلکو بیرته ستنول یو خوندي انتخاب دی.»

هغې زیاته کړه: «د غوښتنلیکونو دا ردېدل خلک د کلونو لپاره په فقر او بې برخلیکه حالت کې پاتې کوي.»

د ډنکن لیوس د حقوقي شرکت جیمي بیل، چې د ځینو افغان کډوالو وکالت په غاړه لري، وویل: «د دې حیرانونکې تګلارې بدلون پایله دا ده، چې زرګونه خلک به د کلونو لپاره په بې برخلیکه حالت کې پاتې شي.افغانان اوس په یوه نوي دښمنانه چاپېریال کې اوسیږي.»

د کډوالو شورا اجرایوي رییس انور سلیمان وویل: «د دغو شمېرو تر شا اصلآ هغه نارینه، ښځې او ماشومان دي، چې د خپل ژوند ژغورلو له ویرې له افغانستان څخه تښتیدلي وو، خو اوس په ناڅرګند حالت او هوټلونو کې بند پاتې دي.»

هغه زیاته کړه: «دا نه یوازې دا چېګران پریوځي، بلکې خلک غواړي خپل ژوند په عادي ډول وکړي، کار ومومي او د برېتانیا لهټولنې سره یوځای شي، یا کله چې شرایط خوندي شي په عزت او درناوي سره افغانستان ته ستانه شي.»

د طالبانو حکومت په ۲۰۲۲ کال د مارچ په میاشت کې د قوش تېپې کانال چې له درېیو ولایتونو تېرېږي،‌ د جوړېدو چارې پیل کړې دي.‌

دغه کانال چې ۲۸۵ کیلومټره اوږد دی د بلخ له کلدار ولسوالۍ پیلېږي‌ او د جوزجان له لارې د فاریاب اندخوي ولسوالۍ ته رسېږي‌. پر دې کانال نژدې ۶۰ میليارده افغانۍ لګښت راځي او ویل کېږي چې لسګونه زره جریبه ځمکه به خړوبوي.

ښاغلی غني په دېرشم پوډکاسټ کې ددغه کانال په اړه وایي: «په ۱۹۸۸ کال کې پخواني شوروي اتحاد د امو اوبه د اسیا د جمهوریتونو ترمنځ د افغانستان لپاره د لږې ونډې د شریکولو تړون لاسلیک کړ. دا د ټولو اصولو او قوانینو خلاف کار وو. ځکه موږ د امو اوبه لږ تر لږه ۴۰ سلنه تولیدوو او له هغه وروسته همدارنګه د اسيايي جمهوريتونو له خپلواکۍ وروسته يې بيا يو تړون وکړ او افغانستان ته يې برخه ورنه کړه.»

پخوانی ولسمشر غني زیاتوي: «همدا لامل و، چې ما د قوش تېپې پلان جوړ کړ چې پرانیستل یې یوازې پاتې وو. موږ د هغې ټول ابعاد پلي کړل ترڅو روښانه پایلې ته ورسیږو. ځکه چې د عملي اقداماتو پرته هېچا زموږ حق نه دی منلی.»

د قوش تېپې کانال د جوړولو پروژه په لومړي ځل په ۱۹۷۰ لسیزه کې د افغانستان د شمال د وچو سیمو د شنه کولو په موخه وړاندیز شوې وه، خو په هېواد کې د لسیزو جګړو له امله وځنډېده.

د افغانستان مخکني حکومت د دې پروژې د څنډ لامل د طالبانو فعالیتونه ګڼل، خو طالبانو اوس په ویاړ سره دا خپلو لومړیتوبونو کې بللې او هیله لري چې تر ۲۰۲۸ کال عملي شي.

طالبان ادعا کوي چې د قوش تېپې کانال کولی شي د سلګونو زرو خلکو د خوړو خوندیتوب او ژوند ښه کړي.