د کردستان کارګر ګوند یا پي کې کې د خپل مشر د غوښتنې په ځواب کې اعلان وکړ چې له ترکیې سره له جګړې لاس اخلي او اوربند غوره کوي. دې ډلې هیله څرګنده کړې چې مشر یې عبدالله اوجلان له بند خوشی شي ترڅو پخپله د دغه ګوند د بې وسلې کولو پروسه رهبري کړي.
د پي کې کې اجرایوي کمیټې په اعلامیه کې ویلي، چې اوربند سر له نن پیل دی.
په اعلامیه کې ټینکار شوی، چې د اوربند اعلان د سولې او ډیموکراټیکې ټولنې د رامنځته کولو لپاره یو غوره ګام دی.
د پي کې کې اجرایوي کمېټه چې د عراق په شمال کې میشته ده وایي:« زموږ هیڅ یو ځواک به وسله پورته نه کړي، تر هغه چې په نښه نه شي.»
د پي کې کې مشر عبدالله اوجلان چې په بند کې دی له دې مخکې یې له خپلې ډلې غوښتني و چې وسله پر ځمکه کښیږدي او منحل شي.
د ترکیې ولسمشر د اوجلان د دې غوښتني ملاتړ کړی دی.
د ترکیې د حکومت او د دغې ډلې ترمنځ د څلویښتو کلو راهیسې وسله واله شخړه دوام لري او دا اوربند به د ۴۰ کلنې جګړې د پای ته رسولو په لور یو لوی ګام وي.
که د اوربند دا اقدام بریالی شي د سیمې لپاره پراخې اغیزې ولري.
د ترکیې حکومت په ۲۰۰۹ او ۲۰۱۳ کلونو کې د کردانو د پاڅون د پای ته رسولو لپاره هڅې وکړې، خو ناکامې او د تاوتریخوالي د زیاتوالي لامل شو.
پي کې کې د دې پروسې د پرمختګ لپاره ویلي، «چې اوجلان ته باید "فزیکي ازادي” ورکړل شي، د ژوند او کار شرایط ترلاسه کړي، د هر هغه چا سره اړیکې جوړې کړای شي چې هغه یې غواړي،»
خو دا تر اوسه څرګنده نه ده چې ترکیه به دا غوښتنه ومني.
پر همدغه مهال د د ترکیې د عدلیې وزیر د سي این این ترک سره په خبرو کې ویلي، چې د بښنې، کورني بند یا نورو انتخابونو په اړه بحث او هیڅ ډول خبرې نه دي شوې.
د پاڅون پای ته رسول به د کردانو تر کنټرول لاندې او د تیلو بډایه شمالي عراق کې دوامداره شخړه له منځه یوسي.
د سينهوا خبري اژانس د خبر له مخې، د روسيې د امنيت شورا سرمنشي سرګي شويګو او د چين د بهرنيو چارو وزير وانګ يې، په بيجينګ کې د افغانستان او منځني ختيځ په اړه د امنيتي همکاريو د پياوړتيا په اړه خبرې اترې کړې دي.
په خبر کې ویل شوي، چې د دواړو هېوادونو لوړ پوړو چارواکو په دې هوکړه وکړه، چې په مناسب وخت کې به د چين او روسيې د ستراتيژيکو خبرو اترو لپاره نوی پړاو پرانیزي.
د سينهوا د خبر له مخې، دغه غونډه د جمعې په ورځ د کب په لسمه وشوه، خو بشپړ جزيات يې نه دي خپاره شوي.
چین او روسیه له طالبانو سره پراخې اقتصادي او دیپلوماتیکې اړیکې لري، خو دغه دواړه هیوادونه هم د نورو په څېر طالبان په رسمیت نه پېژني.
تر دې مخکې د اګست په میاشت کې د روسیې د امنیت شورا سرمنشي سرګي شویګو کابل ته سفر کړی و، او د طالبانو له اقتصادي او سیاسي مرستیالانو او همدارنګه یې د دغې ډلې د کورنیو چارو او دفاع له وزیرانو سره جلا جلا کتنې کړې وې.
د روسيې د امنيت شورا سرمنشي بيجينګ ته د خپل سفر په ترڅ کې د چين له ولسمشر شي جين پينګ سره هم وکتل او د روسي خبري اژانسونو له خوا د خپرو شويو راپورونو له مخې، دواړه هېوادونه په بېلابېلو نړيوالو مسايلو کې یو ګډ لیدلوري ته نږدې شوي دي
په همدې حال کې د روسیې د امنیت شورا سرمنشي سرګي شویګو ویلي، چې دواړه هېوادونه له یو بل سره ستراتیژیک او سیاسي باور لري او د بهرنیو عواملو تر اغېز لاندې نه دي.
رویټرز د امریکا د دفاع وزارت چارواکو له قوله وایي، چې امریکا د درې میلیارده ډالرو په ارزښت په اسراییل د نویو بمونو، چاودېدونکو توکو او نورو پوځي تجهیزاتو پلور تایید کړی دی.
د امریکا دفاع وزارت ویلي، چې د دغو مهماتو او تجهیزاتو سپارل به په راتلونکي ۲۰۲۶ کال څخه پیل شي، خو کېدای شي ځینې وسلې ښايي له امریکايي زېرمو په سملاسي ډول چمتو او ژر اسراییل ته واستول شي.
دا په نږدې یو میاشت کې دویم ځل دی، چې امریکا د وسلو لویه محموله اسراییل ته لېږي، د تېرې فبروۍ میاشتې په ورستیو کې هم د متحده ایالاتو د دفاع وزارت اعلان کړی و، چې پر اسراییل د پلور لپاره یې د ۶.۷۵ میلیارده ډالرو یو بسته تصویب کړې، چې یاده کڅوړه به د ۶۶۰ میلیارده ډالرو په ارزښت د دوزخ توغندیو په ګډون د بوینګ شرکت سره د مهماتو، لارښوونې بستې او فیوزونه شامل دي، یوه نوې کړکۍ پرانیزي.
هغه وخت یاده پرېکړه د امریکا په استازو جرګې کې د بهرنیو اړیکو کمیټې، دیموکرات استازي ګریګوري میکس، غندلې وه او ویلي و: «دا د وسلو د لویو پلورونو په اړه د کانګرس د اوږدې مودې څېړنو د مثال ماتول دي.»
هغه وویل، چې د خرڅلاو په اړه یې خپلې اندیښنې له حکومت سره شریکې کړې، خو حکومت د اسنادو یا د توجیه په وړاندې کولو کې پاتې راغلی دی.
دا پریکړه د حکومت د یوې مساوي څانګې په توګه د کانګرس لپاره د درناوي نشتوالی ښیې.
د نړیوالو اړیکو د کارپوهانو په باور د امریکا لخوا په اسراییل د وسلو دغه پلور په داسې حال کې کیږي، چې دوی په نړېواله کچه د بشري حقونو د ټینګښت ادعاوې هم کوي.
د پاکستان جیونیوز خبر ورکړی، چې په پښتونخوا کې د ترهګرۍ ضد ادارې په حقانیه مدرسه کې د پروني ځانمرګي بریدګر د زخمي څېرې انځورونه خپاره کړي او ویلي یې دي، چې که هر چا د یاد بریدګر د هویت په اړه معلومات ورکړل نو ۵ لکه کلدارې په انعام ورکړي.
تېره ورځ جمعه د پښتونخوا د نوښار ولسوالۍ د اکوړه خټک مشهورې مدرسې دارالعلوم حقانیه مخې په یوه ځانمرګي برید کې د دغې مدرسې د مشر مولانا حامد الحق په ګډون پنځه تنه ووژل شول او ګڼ نور ټپیان شوي.
بلخوا بیا پاکستاني پوځ ته منسوبې خراسان ډایري په ایکس پاڼه د ترهګرۍ ضد مبارزې ادارې له قوله د اړیکو دوه شمېرې هم خپرې کړي او ویلي دي، چې د معلوماتو ورکوونکي هویت به پټ ساتل کېږي، او هر چا چې د یاد بریدګر د نوم، د پلار نوم او د اصلي اوسېدو ځای په اړه معلومات ورکړل، د ترهګرۍ ضد اداره به ۵ لکه کلدارې انعام ورکړي.
حقانیه مدرسه چې د اکوړي مدرسې په نوم هم پېژندل کېږي، یو له مشهورو اسلامي تعلیمي موسسو څخه ګڼل کېږي، چې په ۱۹۴۷م کال په سپتمبر کې د مولوي عبدالحق له خوا تاسیس شوې ده.
د حقانیه مدرسې په ښونیز نصاب کې د قران کریم، حدیث، فقه، عربی ادب، او د اسلامي تیورۍ په شمول ګڼ اسلامي علوم شامل دي، خو په یادې مدرسې د ترهګرۍ او طالبانو د ملاتړ تورونه هم له خلکو پټ نه دي.
په یوه مرګوني ځانمرګي برید کې، چې د جمعې په ورځ د پښتونخوا ایالت د نوښار ولسوالۍ د اکوړه خټک مشهورې مدرسې دارالعلوم حقانیه مخې ته وشو د دغې مدرسې د مشر په ګډون په کې پنځه تنه ووژل شول او ګڼ نور ټپیان شوي.
په دغه برید کې د وژل شویو په منځ کې د یادې مدرسې مشر او د پښتونخوا نامتو دیني عالم مولانا حامدالحق حقاني نوم هم شامل دی. مولانا حامدالحق د مولانا سمیعالحق حقاني زوی و، هغه شخصیت چې «د طالبانو پلار» پر نامه پېژندل کېږي.
له هغه وروسته چې مولانا سمیعالحق په ۲۰۱۸ کال کې ترور شو، حامدالحق د دارالعلوم حقانیه یا اکوړه خټک مدرسې مرستیال مشر وټاکل شو. دارالعلوم حقانیه چې د پاکستان له سترو او پخوانیو دیني مدرسو څخه ده، شاوخوا ۴۰۰۰ زدهکوونکو ته زده کړې ورکوي او هغوی ته وړیا خواړه، جامې او دیني تعلیم برابروي.
د اکوړي مدرسې د ویبپانې له مخې ګڼ شمېر طالب مشران لکه د حقاني شبکې مشر سراج الدین حقاني او د ملا هبتالله د کابینې ډیری غړي د دې مدرسې فارغان دي.
د پلار پر قدمونو تګ او د اکوړې مدرسې میراث خور
مولانا حامد الحق د مولانا سمیعالحق حقاني له لومړۍ مېرمنې دویم زوی و. هغه خپلې دیني زده کړې د خپل نیکه مولانا عبدالحق په مشرۍ د حقانیې لیسې کې (چې د مدرسې دننه موقعیت لري) بشپړې کړې وې.
حامدالحق د نوښار له کالج څخه د اسلامي مطالعاتو لېسانس ترلاسه کړ او وروسته یې د پنجاب پوهنتون څخه د الهیاتو یا اسلامي فقهې په برخه کې ماسټري وکړه.
هغه په ۱۹۸۵ کال کې د «جمعیت علمای اسلام (س)» د محصلانو څانګې د عمومي منشي په توګه سیاسي هلې ځلې پیل کړې.
له ۲۰۰۲ څخه تر ۲۰۰۷ پورې د پاکستان د ملي اسمبلۍ غړی و او د خپل پلار تر ترور وروسته په ۲۰۱۸ کال کې د «جمعیت علمای اسلام (س)» مشري یې هم پر غاړه واخیسته.
په سیاست کې ونډه او د پاکستان دفاع
مولانا حامدالحق د «پاکستان دفاع شورا» چې د مذهبي او جهادي ډلو لکه «جماعت الدعوه او اهل سنت والجماعت» ایتلاف مشري یې هم کوله.
دغه شورا په ۲۰۱۱ کال کې د هغو پاکستاني عسکرو تر وژلو وروسته فعاله شوه، چې د امریکايي ځواکونو لهخوا د افغانستان او پاکستان پر پوله وژل شوي وو.
که څه هم شورا د مولانا سمیع الحق تر ترور وروسته غیرفعاله شوه، خو په ۲۰۲۳ کې مولانا حامد الحق بېرته فعاله کړه او «سیاسي دسیسې» یې وغندلې چې د هغوی په باور د پاکستان ملي ګټو ته زیان رسوي.
تېر کال د مولانا حامد الحق په مشرۍ د پاکستان دیني علماوو یو پلاوی افغانستان ته ولاړ چې دا سفر د «دیني ډیپلوماسۍ» برخه و او هلته یې د طالبانو له مشرانو سره هم ناستې ولاړې وکړې.
هغه په یوه مرکه کې ویلي وو، چې دا سفر به د اسلام اباد او کابل ترمنځ بې باورۍ کمې کړي؛خو داسې ونه شول.
مولانا حامدالحق په ۲۰۲۱ کال کې له The Independent سره په مرکه کې وویل، چې دارالعلوم حقانیه د امریکا او افغانستان سفیران مېلمانه کړي او د پاکستان او افغان طالبانو ترمنځ د سولې او جوړجاړي لپاره یې منځګړیتوب کړی دی.
مولانا حامد الحق ټینګار کاوه، چې پاکستان باید په سیمه کې د امنیت ټینګښت لپاره خپلې هڅې پراخې کړي او د ترهګرۍ پر ضد قوي قانوني چوکاټ رامنځته کړي.
افغانستان کې په ترهګریزو فعالیتونو کې د اکوړي مدرسې رول
مولانا حامد الحق خپلې مدرسې کې د دستار بندۍ پر مهال په یوې وینا کې ویلي و، چې افغان طالبان د امریکا او د افغانستان پخواني جمهوري نظام پر ضد د پاکستان د دفاع جګړه کوي.
هغه تل په خپلو ویناوو او مرکو کې له افغان طالبانو څخه پراخ ملاتړ کولو. نه یوازې ملاتړ بلکې د طالبانو د لوړې کچې او ټیټې کچې غړي یې له شاګردۍ ور اخوا ورسره د پلار د مریدۍ اړیکې هم پاللې.
د افغانستان د پخواني جمهوري نظام چارواکو په وار وار خپلو ویناوو کې حقانیه مدرسه د ترهګرو د روزلو ځاله بلله او په افغانستان کې جنګیدونکي طالبان یې د دوی زېږنده بلله.
د افغانستان پخوانیو استخباراتي چارواکو ویل، چې د پاکستان د پوځ له لوري یادې مدرسې ته ځانګړې بودیجه ورکول کیده او له همدې لارې افغان طالبانو ته د روزنې تر څنګ په افغانستان کې د ترهګریزو فعالیتونو مفکورې ورکول کیدې.
د راپورونو له مخې د افغانستان دننه د جمهوري نظام پر پوځیانو، بهرنیو ځواکونو او عامو وګړو ډېری ځانمرګي برید کوونکي د حقانیې له دغې مدرسې څخه فارغ شوي وو.
د جمهوري نظام امنیتي ادارو داسې شواهد شریک کړي وو، چې په کې ثابته شوې وه، دغه مدرسه کې ځانمرګي بریدګر هم روزل کیدل.
مولانا حامد الحق ته د طالبانو ملاتړ د هغه له پلار څخه په میراث پاتې و؛ خو تل یې له رسنیو سره په خبرو کې دا رد کړې وه، چې ګوندې په مدرسه کې یې ترهګر روزل کېږی او یا هم ترهګریزو فعالیتونو ته لارې چارې برابروي.
ډېپلوماټیک او سیاسي رول
مولانا حامد الحق یو له هغو محدودو کسانو څخه و، چې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې یې د کابل تر سقوط وروسته له نړۍوالې ټولنې او پاکستانه وغوښتل چې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژني او له افغانستان سره ديپلوماتیکې اړیکې وساتي.
د مولانا حامد الحق ترور، د پاکستان دیني او سیاسي کړیو ته یو لوی ګوزار بلل شوی او کارپوهان دا پېښه د سیمې د ناامنۍ د زیاتوالي نښه بولي.
لا تر اوسه پورې هېڅ کومې وسله والې ډلې د هغه د وژل کیدو مسوولیت نه دی منلی او پاکستاني طالبانو هم د هغه په وژل کیدو ژوره خواشیني څرګنده کړې ده.
ټي ټي پي لا بیا دا هم ویلي، چې د مولانا حامد الحق وژنه د پاکستان د پوځ یو له هغو تګلارو څخه ده، چې غواړي په پښتون مېشته سیمو کې دیني عالم په نښه کړي.
د برېټانیا لومړي وزیر سر کېیر سټارمر ویلي، چې هیواد به یې د اوکراین کلک ملاتړ ته دوام ورکړي. هغه دا خبره د امریکا او اوکراین د ولسمشرانو تر ناندریز بحث وروسته له هغوی دواړو سره تر ټلیفوني خبرو وروسته وکړه.
په سپینه ماڼۍ کې د ټرمب او زیلنسکي ترمنځ د اوکراین او روسیې ترمنځ د سولې په تړاو خبرې اترې پر سختو ناندریو او ان لفظي شخړه بدلې شوې، چې په نړۍ کې یې غوغا راپورته کړه.
د برېټانیا د لومړي وزیر دفتر (داونینګ سټریټ) ویلي، چې ټرمپ او زیلنسکي پلان درلود چې د اوکراین د کانون په اړه یو تړون لاسلیک کړي، خو دا هوکړه لغوه شوه.
ویل شوي و، چې دغه تړون امریکا ته اجازه ورکوله، چې د اوکراین له طبیعي سرچینو ګټه واخلي؛ خو شرط یې دا و، چې امریکا به په پوځی برخه کې د اوکراین ملاتړ پراخوي.
د خبرو اترو پر مهال ټرمپ زیلنسکي تورن کړ چې «د دریم نړیوال جنګ سره لوبه کوي» او ټینګار یې وکړ چې زیلنسکي باید د امریکا د مرستو مننه وکړي.
دا لفظي شخړه په داسې وخت کې وشوه، چې د امریکا او اوکراین اړیکې په دې وروستیو کې ترینګلې شوې دي.
ټرمپ مخکې زیلنسکي ته «ډیکټاټور» کلیمه کارولې وه او لامل یې دا بلل کیده، چې په اوکراین کې یې د جګړې له کبله د ټاکنو بهیر ځنډولی او همدا راز یې اوکراین له روسیې سره د سولې د خبرو اترو له لومړني پړاو څخه اېستلی دی.
د بریټانیا لومړی وزیر چې غواړي خپل هېواد یې د اروپا او امریکا ترمنځ د یوه پله رول ولوبوي، هڅه کوي د سپینې ماڼۍ له دې ترینګلي وضعیت وروسته د اوکراین او امریکا ترمنځ اړیکې بېرته ورغوي.
د داونینګ سټریټ ویاند وویل: «لومړي وزیر نن شپه له ولسمشر ټرمپ او ولسمشر زیلنسکي سره خبرې وکړې. هغه یو ځل بیا له اوکراین خپل کلک ملاتړ اعلان کړ او ویې ویل، چې د اوکراین د حاکمیت او امنیت پر بنسټ، د سولې د یوې تلپاتې حللارې لپاره به خپلې هڅې جاري وساتي.»
دا اعلامیه وروسته له هغې خپره شوه، چې اروپايي مشران د اوکراین د ملاتړ لپاره سره یوه خوله شول.
د فرانسې ولسمشر ایمانویل مکرون، د جرمني لومړی وزیر اولاف شولز، د پولنډ لومړی وزیر دونالد توسک، او د اروپايي کمېسیون مشره اورسولا فون در لاین له هغو مشرانو څخه وو چې له زیلنسکي سره یې خواخوږي څرګنده کړه.
د ایرلنډ لومړي وزیر میشل مارتین د ټرمپ او زیلنسکي دا مخامخ شخړه «بېسارې او د اندېښنې وړ» وبلله.
هغه چې همدا اوونۍ یې له زیلنسکي سره لیدنه کړې وه، د روسیې د یرغل پر وړاندې د اوکراین د ولسمشر زړورتیا یې وستایله.
په همدې حال کې د بریټانیا د محافظه کار ګوند مشر کمی بادنک له دواړو لورو وغوښتل چې «له درناوي ډکې ډیپلوماسۍ» څخه کار واخلي او خبرداری یې ورکړ، چې «که لویدیځ سره وویشل شو، دا به یوازې د روسیې په ګټه وي.»
د بریټانیا پارلمان کې د سکاټلنډ د ملي ګوند مشر اسټیون فلین وړاندیز وکړ، چې ټرمپ ته دې د دویم ځل لپاره د دولت په کچه د بلنې ورکول وځنډول شي.
د سپینې ماڼۍ د خبرو اترو پر مهال ټرمپ د هغه مرستیال جي ډی ونس او زیلنسکي ترمنځ سخت بحث وشو.
ټرمپ زیلنسکي ته وویل: «تاسو له میلیونونو خلکو سره لوبې کوئ او دریمې نړۍوالې جګړې لپاره قمار وهئ.»
زیلنسکي خبرداری ورکړ، چې که امریکا له اوکراین سره خپل ملاتړ ودروي «دا به ټوله نړۍ احساس کړي.»
ټرمپ ځواب ورکړ: «موږ ته مه وایاست چې موږ به څه احساس کړو. موږ هڅه کوو ستونزې ته حل پیدا کړو.»
د امریکا مرستیال ولسمشر جي ډی ونس له زیلنسکي وپوښتل: «ولسمشره، ولې مو د غونډې پر مهال له امریکا د نظامي مرستو مننه ونه کړه؟»
ونس زیاته کړه: «زه فکر کوم دا مناسبه نه ده، چې سپینې ماڼۍ ته راشئ او هڅه وکړئ دا موضوعات د امریکا د رسنیو مخې ته راپورته کړئ. همدا اوس ستاسو پوځ له سرتېرو سره ستونزه لري او تاسو باید د ولسمشر ټرمپ هڅې وستایئ چې غواړي دا جګړه ختمه کړي.»
له دې سختو خبرو وروسته زیلنسکي د سپینې ماڼۍ غونډه له وخته مخکې پرېښوده، د کانونو تړون یې لغوه کړ او ګډه خبري ناسته هم ونه شوه.
ټرمپ وروسته په خپلې ټولنیزې شبکې «ټروث سوشال» کې ولیکل: «زیلنسکي داسې سولې ته چمتو نه دی، چې امریکا په کې ښکېله وي، ځکه فکر کوي زموږ حضور به هغه ته په خبرو کې برتري ورکړي.»
خو ټرمپ وویل، چې لا هم چمتو دی له زیلنسکي سره خبرې وکړي: «هغه چې هر کله سولې ته چمتو شو، بېرته سپینې ماڼۍ ته راتللی شي.»
زیلنسکي هم په اېکس کې د امریکا له مرستو مننه وکړه: «له امریکا مننه، ستاسو د ملاتړ مننه، له دې لیدنې مننه. له ښاغلي ټرمپ، کانګرس او د امریکا له خلکو مننه. اوکراین عادلانه او دوامداره سولې ته اړتیا لري او موږ همدې ته ژمن یو.»
په داسې حال کې چې ټرمپ فلوریډا ته روان و، وویل، چې زیلنسکي غوښتنه کړې وه چې بېرته سپینې ماڼۍ ته لاړ شي، خو ټرمپ ورسره ونه منله. هغه زیاته کړه: «هغه غواړي همدا اوس بېرته راشي، خو زه دا کار نه شم کولی.»
ټرمپ وویل: «زموږ خبرې هغسې چې په کار وه ونه شوې.».
تمه کېږي چې د برېټانیا لومړی وزیر سر کېیر سټارمر به د یکشنبې په ورځ له اروپايي مشرانو سره په داونینګ سټریټ کې غونډه وکړي.
ویل کېږي چې زیلنسکي به هم په کې برخه واخلي او دوی به د اوکراین د سولې له احتمالي تړون وروسته د امنیتي تضمینونو پر سر بحث وکړي.
سټارمر باور لري چې د اوکراین د سولې تړون باید د امریکا له ګډون پرته ونه شي.