د رویټرز خبري اژانس د خبر له مخې، د امریکا د مدني ازادیو ټولنې «ACLU» تېره ورځ د ټرمپ د ادارې پر ضد چې ګواکې ګوانټانامو زندان ته د افغان وګړو په ګډون ۱۰ تنه کډوال لېږدوي، په اړه محکمې ته عریضه کړې ده.
دغې ډلې ویلي، چې دغه کډوال په سختو شرایطو کې د کیوبا ګوانتانامو ته استول کېږي او ښایي د "ځان وژنې" هڅه وکړي.
د امریکا د مدني ازادیو ټولنې چې د واشنګټن ډي سي په فدرالي محکمه کې یې دعوه کړې ویلي، چې دغه لېږد د امریکا د کډولۍ له قانونه ښکاره سرغړونه ده او له قانوني لامل پرته د وېرې د رامنځته کولو په موخه له توقیف ځایونه څخه ګوانټانامو ته استول کېږي.د دغه ادعا له مخې، د افغانستان، پاکستان، وینزویلا او بنګله دېش دغو ۱۰ تنو توقیف شویو د شړل کېدو وروستي حکمونه هم ترلاسه کړي دي.
په راپور کې ویل شوي، چې یاد کډوال اوسمهال په ټکزاس ایالت کې ساتل کېږي او ګوانټانامو ته د لېږدولو په درشل کې دي.
خو د متحده ایالاتو د کورني امنیت وزارت ویاندې ټریسیا مک لافلین د شنبې په ورځ دغه ادعا "بې بنسټه" وبلله او ویې ویل، چې اداره به یې د عدلیې وزارت سره په ګډه په دې برخه کې کار وکړي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ژمنه کړې، چې په بې ساري شمېر کې به ناقانونه کډوال له امریکا څخه وشړي؛ دا د امریکا په تاریخ کې د ناقانونه کډوالو د لېږد ترټولو لوی بهیر دی.
د شړلو د پروسې پراخولو د هڅو د یوې برخې په توګه د ټرمپ ادارې د روان کال د فبرورۍ میاشتې په پیل کې د ګوانټانامو په خلیج کې د متحده ایالاتو د سمندري اډې توقیف ځای ته د کډوالو لېږل پیل کړل؛ چې تر ډېره پکې بهرني ترهګر ساتل کېږي.
د طالبانو له لوري پر افغان ښځو د سختو بندیزونو پر دوام؛ د بربنډه فلمونو یوه مشهوره امریکایۍ لوبغاړې ویټني رایټ افغانستان ته د خپل سفر په تازه خپرو کړو انځورونو کې ښکاري، چې هغه د طالبانو د امنیتي تدابیرو لاندې په بېلابېلو ولایتونو کې په ډاډه توګه ګرځي راګرځي.
په یوه انځور کې رایټ له یوه کلاشینکوف سره لیدل کېږي، چې ګوته پر ماشه پکې ولاړه ده. دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو یو نیم کال وړاندې افغان ښځو ته بند امیر ته د تګ اجازه ورنکړه او د دغې ډلې د امر بالمعروف وزیر خالد حنفي هغه مهال ویلي و، چې «سیاحت نه فرض دی، نه واجب».
د طالبانو له فرمان سره سم افغان ښځې نشي کولای له ۷۲ کېلومېټرو ډېر بې له شرعي محرم څخه سفر وکړي او همداراز دوی ته پارکونو، رسټورانټونو او ورزشي تالارونو ته د تګ اجازه هم نشته؛ خو ویټني رایټ په ازاده توګه کابل، هرات او بند امیر ته تللې او انځورونه یې خپاره کړي دي، چې پکې د اریانا الوتکه، د هرات د یوې زیارتګاه کاشي کاري چت، دوکانونه او رکشې ښکاري.
مدني فعالان د طالبانو دغه دوه ګونی چلند غندي او نیوکې دا دي، چې طالبان په داسې حال کې بهرنیو ښځو ته په ازاده توګه د سفرونو اجازه ورکوي چې په کور دننه یې افغان ښځې له ګرځېدو او خپلو بنسټیزو حقونو هم محرومې کړې دي.
تېر کال یو ۲۹ کلن برازیلي سېلانی افغانستان ته د خپل سفر پر مهال ویلي و، چې له طالبانو سره د نظر اختلاف لري؛ خو له دې سره، سره طالبانو ورته ځکه ستونزه نه ده جوړه کړې، چې «دی یو بهرنی و».
دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې هم د طالبانو غړو له چینایي ښځینه سېلانیانو سره ګډ عکسونه اخیستي وو چې د خلکو توند غبرګونونه یې راپارولي وو.
افغانستان انټرنشنل هڅه وکړه له ویټني رایټ څخه د سفر د موخې او وخت په اړه معلومات واخلي؛ خو تر دې دمه ځواب نه دی ورکړل شوی او طالبانو هم په دې اړه غبرګون نه دی ښودلی.
د مدني فعالانو په وینا، طالبان غواړي بهرنیانو ته خپل «مثبت انځور» وړاندې کړي؛ خو د افغان ښځو لپاره یې ورځ تر بلې ژوند لا محدود کړی دی.
د ماډرن ډېپلوماسي په نامه وېب پاڼې د طالبانو په حکومت کې پراخ فساد، د وسله والو ډلو ساتلو او خپلمنځيو اختلافونو په اړه د یوې مقالې په خپرولو سره ویلي، چې د ټي ټي پي مشر نور ولي محسود له طالبانو میاشتنۍ مالي مرستې ترلاسه کوي.
په مقاله کې راغلي، چې د افغان طالبانو داخلي جنجالونه مخ په زیاتېدو دي.
د ملګرو ملتونو د څارنې او ارزونې ادارې د ۲۰۲۵ کال د فېبرورۍ د ۱۲مې راپور وروستیو موندنو او د افغانستان د بیارغونې لپاره د ځانګړي مفتش (سیګار) راپور سره یوځای د طالبانو په حکومتوالۍ کې ژورې جوړښتي مسلې په ګوته کوي.
راپورونه نه یوازې سیستماتیک فساد، بلکې هغه مالي راکړې ورکړې هم په ګوته کوي، چې ادعا کېږي د ترهګریزو ډلو ملاتړ کوي.
د دغې مقالې له مخې، د تحریک طالبان پاکستان(ټي ټي پي) مشر نور ولي محسود د افغان طالبانو څخه میاشتنۍ مالي مرستې ترلاسه کوي.
د طالبانو په اداره کې د فساد په اړه راپورونه په داسې حال کې خپرېږي، چې دې ډلې یو وخت ځان د یوه داسې ځواک په توګه وټاکه، چې د پخوانیو رژیمونو فساد له منځه یوسي.
پر دې سربېره د طالبانو مشران د فنډونو په اختلاس، د سرچینو په ناسم مدیریت او په ناقانونه سوداګرۍ کې په ښکېلتیا تورن دي.
که څه هم د طالبانو د حکومتولۍ ماډل د اداري وړتیا پر ځای په ایډیالوژیکي سختۍ کې ریښې لري او د اعتبار د رامنځته کولو لپاره مبارزه کوي، خو په پایله کې یې اقتصادي رکود، د بهرنۍ ښکېلتیا کمېدل او د کورنۍ نا امیدۍ مخ په زیاتېدو دي.
سره له دې چې د افغانستان اقتصادي وضعیت بد حالت کې دی، د (یو اېن ډي پي) اټکل ښیي، چې د افغانستان ۸۵ سلنه نفوس د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي.
نړۍوال بسپنه ورکوونکي چې یو وخت د افغانستان د اقتصادي ثبات ریښې وې، د حکومتولۍ د ناکامیو او د بشري حقونو د سرغړونو له امله یې په لویه کچه مرستې بېرته اخیستي او یا یې بېرته لېږلې دي.
په عین حال کې د رونټيا نړۍوالې ادارې راپورونه ښیي، چې د طالبانو تر عکس العمل لاندې اداري فساد په پخوانیو حکومتونو کې تر دې کچې لوړې نه وې.
د مخدره موادو، غیرقانوني کانونو او غیر رسمي مالیاتو څخه د عوایدو په ګډون په ناپاک مالي سیسټم باندې د طالبانو تکیه، د یوې واکمنې ادارې په توګه د اوږدې مودې د وړتیا په اړه پوښتنې راپورته کوي.
د مالي بد مدیریت څخه هاخوا، د اورپکو ډلو لپاره د پټنځای په توګه د افغانستان رول د اندیښنې وړ بلل شوی دی.
د ملګرو ملتونو د بندیزونو د څار ډلې په وار - وار د طالبانو او نړۍوالو ترهګرو سازمانونو ترمنځ د اړیکو د زیاتېدو خبرداری ورکړی دی، په داسې حال کې چې طالبانو ادعا کړې چې اجازه به ورنکړي څو د افغانستان خاوره د ترهګرۍ لپاره وکارول شي.
د ویلو ده، چې د سیګار راپور په ښکاره توګه د طالبانو او ټي تي پي ترمنځ مالي اړیکې په ګوته کوي.
پاکستان، چې په پیل کې د پولې هاخوا د اورپکو د مخنیوي په هیله له طالبانو سره ښکېلتیا تعقیب کړه، اوس د ټي ټي پي له هڅونې سره مبارزه کوي، چې په خپله خاوره کې یې بریدونه زیات کړي دي.
د دې مسلې په حل کې د طالبانو بې کفایتي یا نه لېوالتیا له اسلام اباد سره اړیکې د لا ترینګلتیا له ګواښ سره مخ کوي.
د طالبانو پاېښت او چیلنجونه
د طالبانو لپاره اوسنۍ لاره د پایښت وړ نه ده.
که چېرې دا مشروعیت وغواړي په کور دننه او نړۍواله کچه دا ډله باید بېړني اصلاحات ترسره کړي.
لومړی د فساد مخنیوی خورا مهم دی.
د څارنې د خپلواکو میکانیزمونو رامنځته کول، مالي روڼتیا او د هغو چارواکو لپاره حساب ورکول چې په ناسم مدیریت کې ښکېل دي.
دویم دا چې له افراطي ډلو سره د اړیکو پرې کول نور اختیاري نه دي.
د ټي ټي پي او نورو ډلو سره د طالبانو دوامداره ملګرتیا به یوازې د افغانستان انزوا لا ژوره کړي.
د امنیتي اندېښنو په اړه د پاکستان او نورو سیمه ییزو لوبغاړو سره په رغنده خبرو اترو کې ښکېلتیا به د سیمه ییز ثبات لپاره د ریښتینې ژمنې نښه وي.
چین او روسیه چې دواړه له طالبانو سره ښکېل دي، هم د افغانستان له پولو هاخوا د اورپکو د خپرېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
درېیمه موضوع دا ده، چې ، حکومتولي باید د ایډیالوژۍ څخه بهر پراخه شي.
په داسې حال کې چې طالبان د اسلامي شریعت د تفسیر له لارې پر حکومت ټینګار کوي، پایداره حکومتولي تخنیکي تخصص، اقتصادي پلان جوړونې او د خدماتو وړاندې کولو ته اړتیا لري. اوسنی بشري ناورین چې د خوړو د نړۍوال پروګرام (ډبلیو اېف پي)په وینا، د سخت خوراکي ناامنۍ له امله په نښه شوی چې له ۲۳ میلیونو څخه زیات افغانان یې اغېزمن کړي دي، د لا زیاتې عملي تګلارې غوښتنه کوي.
د اداري بنسټونو پیاوړتیا، په زېربناوو کې پانګه اچونه او په حکومتولۍ کې د مرستې لپاره د ماهرو مسلکیانو لپاره د لارو بیا پرانیستل کولی شي، خورا اړین ثبات چمتو کړي.
د دغې مقالې په یوې برخه کې د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي استعفا ته هم اشاره شوې ده، چې پکې راغلي د شرعي استعفا یوازې داخلي مسله نه ده، دا د طالبانو په لیکو کې د لوی بحران نښه ده.
د اقتصادي فشارونو په ډېرېدو، سیمه ییزو تاوتریخوالو او د نړۍوال صبر د کمېدو سره، طالبان د یو سخت انتخاب سره مخ دي.
د یادولو ده، چې په دې وروستیو کې د طالب مشرانو ترمنځ تر بل هر وخته د اختلافونو لړۍ پراخه شوې ده او د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني په ګډون د یادې ډلې یو شمېر مشران له اونیو راهیسې له هېواده وتلي دي.
په اسلام اباد کې د طالبانو د تېرې دورې سفیر عبدالسلام ضعیف د زېلنسکي او ټرمپ وروستۍ لفظي شخړې ته په اشارې ویلي، هغه کسان چې د امریکا په ملګرتیا زړه ښه کوي، د زېلېنسکي په څېر به سپک شي.
عبدالسلام ضعیف په دې اړه په خپل اېکس کې لیکلي: «زېلېنسكي د اروپا او امریکا دګټو لپاره خپل جنت غوندې، غني او پرمختللی هېواد د جنګ په لوخړو کنډ کپر او د هغوی خیرات ته ځان محتاجه کړ، نن یې نتیجه دا شوه، چې دسپینې ماڼۍ څخه حقیر رانده وترټل شو، دغه واقعه هغو کسانو ته چې د امریکا په دوستۍ زړه تړي ښه د عبرت درس دی».
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي تېره ورځ د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره د ترخو خبرو له تبادلې وروسته له متحده ایالاتو سره د معدني تړون له لاسلیک کولو پرته له سپینۍ ماڼۍ څخه ووت او برېتانیا ته روان شو.
ټرمپ د نوموړي له تګ وروسته وویل، چې زېلېنسکي سپینې ماڼۍ ته بې احترامي وکړه، او د سولې خبرو ته اماده نه دی.
زېلېنسکي له دغه لفظي شخړې وروسته پر اېکس ولیکل: «له امریکا څخه، ستاسو د ملاتړ لپاره مننه، د دې لیدنې لپاره مننه. له کانګرس او د امریکا له خلکو څخه مننه. اوکراین عادلانه او تلپاتې سولې ته اړتیا لري او موږ په سمه توګه دا کار کوو.»
دا ناسته د ولسمشر په رسمي دفتر کې د ښکاره دوښمنۍ یوه حیرانوونکې ننداره وه.
د ټرمپ د سولې هڅو زېلېنسکي مجبوره کړ، چې یوې موافقې ته ورسېږي چې امریکا د اوکراین له ارزښتناکو منرالونو سره لېوالتیا پیدا کړي او د امریکا د مشر په شرایطو د جګړې لپاره د ډېپلوماټیک حل په لور یې وهڅوي، خو د اوس لپاره دا هڅه هم ناکامه شوه.
د افغانستان په ګډون د نړۍ د شپږو هېوادونو پناه غوښتونکو د ټرمپ له ادارې څخه د امریکا د لنډ مهاله اوسېدو ویزو یا پرول پروګرام د لغوه کولو له امله شکایت کړی. ټرمپ سپینې ماڼۍ ته له ننوتو یوه ورځ وروسته د پرول بشردوستانه ویزې پروګرام وځنډاوه.
د اسوشیټېډ پرېس د راپور له مخې، دغه شکایت د جمعې په ماسښتن ثبت شوی دی.
شکایت کوونکي د هغه بندیز لغوه کول غواړي، چې ۸۷۵ زره کډوالو ته یې امریکا متحده ایالاتو ته د ننوتلو اجازه ورکوله.
دغه پناه غوښتونکي د اوکراین، افغانستان، کیوبا، هایټي، نیکاراګوا، او وینزویلا هېوادونو څخه دي.
د ټرمپ حکومت د هغو قانوني لارو لغوه کول پیل کړي، چې پناه غوښتونکو امریکا ته د داخلېدو اجازه ورکوي.
همداراز د ټرمپ نوی حکومت غواړي، د خپلو انتخاباتي ژمنو د عملي کولو لپاره میلیونونه هغه کسان له هېواد څخه وباسي، چې په ناقانونه ډول په امریکا کې ژوند کوي.
په دغو شکایتکوونکو کې ۶ تنه هغه پناهغوښتونکي دي، چې په قانوني توګه امریکا ته داخل شوي او دوه نور امریکایان دي چې د کډوالو ملاتړ کوونکي دي.
دا شکایت د "بشري حقونو لومړیتوب" په نوم سازمان لهخوا د ماساچوست فډرالي محکمې ته وړاندې شوی او د شکایت یوه کاپي یې مخکې له مخکې اسوشیېټېډ پرېس ته سپارل شوې ده.
شکایت کوونکي دا حق لري، چې د بشري امتیاز د مودې تر ختمیدو په امریکا کې پاتې شي، خو حکومت د پناه غوښتنې ویزو او نورو هغو غوښتونو د پروسس مخه نیولې، چې د دوی د اوږدمهاله اقامت سبب کېدای شي.
د شکایت کوونکو په ډله کې یوه اوکراینۍ جوړه د مکسیم او ماریااو عمر شامل دي، چې له ۱۸ کلونو ډېر یې د امریکا له پوځ سره په افغانستان کې کار کړی دی.
کایل وارنر چې په واشنګټن کې یو ډاکټر او پانګهوال دی او د لسګونو وینزویلايي پناه غوښتونکو مالي ملاتړ یې کړی، اسوشیېټېډ پرېس ته ویلي: «دوی هېڅ ناقانونه کار نهدی کړی، دوی د قانون پیروي کړې، دا یوه لویه بېعدالتي ده..»
د دې پروګرام لغوه کېدل د هغو پناه غوښتونکو لپاره جدي ننګونې رامنځته کړي، چې د امریکا متحده ایالاتو ته د خپل امنیت د خوندي ساتلو لپاره راغلي دي.
دغه اقدام د کډوالۍ قانوني لارې محدودې کړي او ډېر پناه غوښتونکي یې له نامعلوم برخلیک سره مخ کړي دي.
د امریکا د کډوالۍ قانون له مخې، د کورني امنیت وزیر دا صلاحیت لري، چې ځینو کسانو ته چې د امریکا تابعت نه لري «مشروطه ازادي) ورکړي، ترڅو د ځانګړو دلایلو له مخې، امریکا ته د لنډې مودې لپاره داخل یا پاتې شي.
ټرمپ د خپل کار په لومړۍ ورځ د مشروطې ازادۍ د دغه پروګرام د بندولو امر وکړ.
ټرمپ په هماغه ورځ، چې خپلې دندې ته بېرته ستون شو، د "ازادۍ مشروط پروګرامونو" د پای ته رسولو امر ورکړ.
پر کډوالۍ د ټرمپ د بندیزونو تګلارې نه یوازې د زرګونو افغان کډوالو ژوند اغېزمن کړی؛ بلکې د امریکا نړۍوالو بشري ژمنو ته یې هم زیان رسولی.
ډان ورځپاڼې راپور ورکړی، چې د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د جمعې په ورځ له امریکا څخه په درېیو هېوادونو کې د افغان کډوالو د اوسېدو په اړه د خپلې تګلارې په اړه وضاحت غوښتی او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي، چې په افغانستان کې د امریکايي وسلو د پاتې کېدو مسله هواره کړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند شفقت علي خان ویلي: "امریکا د بیا مېشتېدنې پروسه وځنډوله، نو موږ په دې اړه نور وضاحت ته انتظار یو".
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له بیا واکمنېدو وروسته د هغو افغانانو لپاره د بیا مېشتېدنې پروګرام وځنډاوه، چې د ۲۰۲۱ کال تر وتلو مخکې یې له امریکایي ځواکونو سره کار کړی او یا یې د بشري حقونو په فعالیتونو کې لاس درلود.
دغه تعلیق دا مهال په پاکستان کې د شاوخوا دوه زره او پنځه سوه افغانانو د پروسس او ځای پر ځای کولو بهیر ګډوډ کړی، چې ډېری یې د طالبانو د رژیم پر مهال د خپلو پخوانیو اړیکو له امله د ځورونې له ګواښ سره مخ دي.
تېره اوونۍ د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د هغو افغانانو د اخراج احتمال ته اشاره وکړه، چې نور امریکا ته د تللو شرایط نه پوره کوي.
د ۲۰۲۳ کال په نومبر کې پاکستان د بې اسنادو بهرنیانو پر ضد عملیات پیل کړل، چې له هغه وخت راهیسې له ۸۱۵,۰۰۰ څخه ډېر افغانان بېرته هېواد ستانه شوي دي.
له دې سره پاکستان، د ولسمشر ډونالډ ټرمپ هغه غوښتنه چې په افغانستان کې پرېښودل شوې امریکایي پوځي تجهیزات بېرته ترلاسه کړي، په علني توګه نه ده منلې.
پاکستان خبرداری ورکړ، چې پرېښودل شوې وسلې په پاکستان کې د ترهګرو له خوا کارول کېږي.
ښاغلي خان وویل، "نړۍواله ټولنه باید د دې ستونزې په حل کې مرسته وکړي."
پاکستان له ډېرې مودې دا اندېښنه لري، چې په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو له وتلو وروسته د متحده ایالاتو پاتې شوې وسلې په پاکستان کې د ترهګرو له خوا کارول کېږي.
ښاغلي خان وویل، "د امریکا له خوا د پاتې شویو وسلو پوښتنه د یو ځانګړي دلیل لپاره زموږ جدي اندېښنه ده، هغه دا چې دا وسلې د ترهګرو له خوا په پاکستان کې د بریدونو لپاره کارول کېږي."
ښاغلي خان وویل، اسلام آباد دا مسله له امریکایي چارواکو سره راپورته کړې.
ولسمشر ټرمپ د خپلې دویمې دورې له پیلولو سمدستي وروسته د دې مسلې په اړه بحث بیا پیل کړ او د شاوخوا ۷ میلیارد ډالرو اټکل شوې شتمنیو دغه وسلې چې پکې مخابراتي وسایل او زغره وال موټر هم شامل دي، د بېرته ترلاسه کولو غوښتنه وکړه.
د ۷ میلیاردو ډالرو په ارزښت دغه وسلې پر هغو وسلو سربېره دي، چې افغان ځواکونو ته ورکړل شوې وې.
د دې وسلو د بیا ترلاسه کولو یا بې طرفه کولو لوژستیکي او ډیپلوماټیک پېچلتیاوې د پام وړ خنډونه وړاندې کوي.
سربېره پر دې، طالبانو د امریکا غوښتنې رد کړې او پر ځای یې د داعش خراسان سره د مبارزې لپاره د نورو پرمختللو وسلو غوښتنه کړې، چې د سیمې امنیت یې نور هم پېچلی کړی دی.
په داسې حال کې چې پاکستان د دې وسلو په اړه اندېښنې شریکوي، د ښاغلي ټرمپ له دریځ سره د نږدې اړیکو په اړه محتاط پاتې دی.اندیښنه لري چې دا مسله نوره هم پراخه شي.
ځیني شنونکي اټکل کوي، چې واشنګټن ممکن حتی د هارډویر د بېرته ترلاسه کولو لپاره نظامي ښکېلتیا هم په پام کې ونیسي.
ولسمشر ټرمپ څو ورځې وړاندې د وینا پر مهال د طالبانو په ولکه کې د پوځي شتمنیو د بېرته ترلاسه کولو لپاره د یوې ستراتیژۍ غوښتنه وکړه.
ښاغلي خان وویل، "هغه څه چې د افغانستان او متحده ایالاتو ترمنځ کېږي، د دوو خپلواکو هېوادونو مسله ده،" ښاغلي خان وویل، د مخ په زیاتېدونکي امنیتي ګواښ د نړۍوال حل لپاره د پاکستان د بې طرفه پاتې کېدو اراده په ګوته کوي.