لوړپوړو عرب ډیپلوماتانو د غزې تر جګړې وروسته د تړلو دروازو تر شا خبرې وکړې

عون له دغه سفر وړاندې په خپل اېکس لیکلي: "زه د لوی امید سره خبرو ته سترګې په لار یم چې زه به یې نن ماښام د ولیعهد شهزاده محمد بن سلمان سره وکړم."

هغه هیله څرګنده کړه، چې دا خبرې اترې به د راتلونکو لیدنو لپاره "لار هواره کړي" چېرې چې د دواړو هېوادونو ترمنځ دوه اړخیز تړونونه لاسلیک شي.

عون د بهرنیو چارو له وزیر یوسف راجي سره یوځای ریاض ته ولاړ.

عون د لبنان د پوځ پخوانی مشر وو او څو میاشتې وروسته له هغه چې لبنان له اسراییل سره په جګړه کې ښکېل شو، نوموړی د جنوري په میاشت کې ولسمشر وټاکل شو او د هغه ټاکنه په سیمه ییزه او نړۍواله کچه د تود هرکلي سره مخ شوه.

ولسمشر له دې مخکې اعلان کړی و، چې بهر ته به یې لومړی رسمي سفر سعودي عربستان ته وي او له اشرق الاوسط سره په یوه وروستۍ مرکه کې عون د لبنان او سلطنت پر تاریخي اړیکو ټینګار وکړ.

لکه څنګه چې د دواړو هېوادونو اړیکې په تېرو کلونو کې د حزب الله او د مخدره توکو په قاچاق او د یمن حوثیانو ته د مرستې په برخه کې د رول له امله خرابې شوې، عون وویل چې هغه هیله لري چې دا به ترمیم شي.

دغې رسنۍ د دوشنبې په ورځ (د مارچ ۳مه) د تاجکستان د اوبو او انرژۍ وزیر جمعه دلېر په حواله ویلي، چې په تاجکستان او قرغزستان کې د کاسا ۱۰۰۰ پروژې د رغونې چارې بشپړې شوي او زیاتوي، چې په پاکستان کې هم د دغې پروژې چارې په چټکۍ سره روانې دي.

په راپور کې دغه راز د دلېر په حواله ویل شوي، چې د کاسا ۱۰۰۰ د قوي برېښنا د لېږد مزي پروژه چې تاجکستان او قرغزستان له افغانستان او پاکستان سره نښلوي، په ۲۰۲۷ کال کې به ګټې‌اخیستنې ته وسپارل شي.

د اېنټرفاکس په راپور کې راغلي، په وروستیو کلونو کې د دغې پروژې اصلي ننګونې د پراختیایي شریکانو له لوري د افغانستان برخې لپاره د مالي لګښتونه درېدلي وو او په وینا یې، تر یو لړ مذاکراتو وروسته پر مخ پرتې ننګونې حل شوي او دمګرۍ په دغه هېواد کې د یادې پروژې د رغونې چارې روانې دي.

څه موده مخکې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت رییس هم ویلي و، چې د کاسا-۱۰۰۰ پروژې پاتې چارې بیا پیل شوي او د دوو کلونو په موده کې به بشپړې شي.

د کاسا-۱۰۰۰ پروژه له منځنۍ اسیا څخه سوېلي اسیا ته برېښنا لېږدوي او د اسیا په کچه یوه لویه پروژه بلل کېږي.

دا پروژه په ۲۰۱۶ کال په تاجکستان کې د سیمه‌ییزو هېوادونو د مشرانو په ګډون پرانېستل شوه او تمه کېده، چې د ۲۰۲۲ کال تر مارچ پورې بشپړه شوې وای.

د کاسا-۱۰۰۰ د برېښنا د لېږد مزي د ۵۰۰ کیلوواټه برېښنا په لرلو د افغانستان له اوو ولایتونو تېرېږي او پاکستان ته لېږدول کېږي.

نوموړي د دوشنبې په ورځ (د مارچ ۳مه) د خپلې اېکس‌پاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې، چې اوکراین سولې ته د رسېدو لپاره بېلابېل اقدامات کوي او په دې لاره کې له متحده‌ایالاتو او اروپایي هېوادونو سره پراخه همکاري لري.

زېلېنسکي په دغه بیان کې ټینګار کړی، چې اوکراینیان په جدي ډول د سولې غوښتونکي دي او زیاتوي: «جګړه د ښارونو د ویجاړېدو او د خلکو د وژل کېدو لامل ګرځي. مونږ اړتیا لرو چې دغه جګړه پای ته ورسوو او د خپلو خلکو لپاره امنیت خوندي کړو.»

د اوکراین ولسمشر همداراز په دې برخه کې د امریکا له ملاتړ څخه هیله‌مندي ښودلې او په وینا یې، سوله باید سملاسي رامنځته شي.

نوموړي ویلي، چې ډېپلوماسي باید واقعي او ګټوره وي ترڅو روان ناورین سملاسي پای ته ورسېږي.

زېلېنسکي دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې درې ورځې مخکې د نوموړي او د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ترمنځ له روسیې سره د اوربند په تړاو د دواړو ولسمشرانو لفظي شخړه تر خپګان او ان له سپینۍ ماڼۍ څخه د هغه تر پرېښودو ورسېده.

له زېلېنسکي سره د ټرمپ او مرستیال چلند یې د اروپایي هېوادونو د مشرانو له خوا وغندل شو او یو شمېر اروپایي چارواکو یو ځل بیا اعلان وکړ، چې دوی د اوکراین ترڅنګ ولاړ دي.

دا مصری لیدلوری د عرب لیګ په سرمشریزه کې د سه شنبې په ورځ وړاندې کیږي.

د ټرمپ پلان، چې موخه یې له غزې د فلسطینیانو ایستل دي، د امریکا له دودیزې دوه دولتي حل لارې لرې شوی، چې د فلسطینیانو او عربي هیوادونو سخت غبرګون یې پارولی.

له جګړې وروسته د غزې اداره به د نړیوالو خبرو اترو یوه مهمه مساله وي، خو تر اوسه دا نه ده جوته چې څوک به دا سیمه اداره کوي. حماس تر اوسه هر ډول بهرنی تپل کېدونکی حل رد کړی.

د قاهرې طرح لا هم ځینې مهمې پوښتنې نه ځوابوي، لکه د غزې د بیا رغونې لګښت به څوک ورکوي، او یا حماس، چې یوه وسله واله ډله ده، څنګه له واکه ګوښه کیږي.

د مصر د طرحې اساسي ټکي د حماس حکومت ختمول دي. د مصر د پلان له مخې، د « اداري مرستې ماموریت» به د حماس پر ځای د غزې اداره رهبري کړي، چې بشري مرستې به چمتو کوي او جګړه ځپلې سیمې به بیا رغوي.

مصر وایي، که حماس په واک کې پاتې شي، نړیوالې مرستې به محدودې شي.

دغه راز مصر، اردن او د خلیج عربي هیوادونه هڅه کوي د ټرمپ پلان پر وړاندې په یوه ګډ دیپلوماتیک نظر را وړاندې شي.

په دې طرح کې یوه لنډمهالې اداره په پام کې نیول شوې، چې له فلسطیني کارپوهانو سره به یوځای کار وکړي، خو لا هم دا نه ده معلومه چې دا به څوک رهبري کوي.

د حماس یوه جګپوړي چارواکي سمیع ابو زهري رویټرز ته ویلي، چې دوی د مصر له دې طرحې خبر نه دي.

هغه وویل، « د غزې د راتلونکي پرېکړه باید یوازې فلسطینیان وکړي. حماس هیڅ ډول بهرنی تحمیلي حل، غیر فلسطیني اداره، یا بهرني ځواکونه نه مني».

د مصر د پلان له مخې، یو نړیوال امنیتي ځواک به د غزې امنیت کنټرول کړي، چې په ټوله کې به له عربي هیوادونو جوړ وي.

دا ځواک به د سیمې امنیت تامین کړي، څو د حماس نفوذ کم کړي، بیا به د محلي پولیسو یوه نوې اداره جوړه شي، چې د یوه مشرتابه بورډ تر څارنې لاندې به فعالیت کوي.

په دې طرح کې د فلسطین د خپلواکې ادارې لپاره مرکزي رول نه دی ورکړل شوی، چې دا مساله د فلسطینیانو لپاره یوه ستره اندیښنه ده.

یوه فلسطیني چارواکي ویلي، « موږ له مصري چارواکو سره موافقه کړې چې یو کمیسیون به جوړ شي، چې د غزې اداره به د شپږو میاشتو لپاره د فلسطین له خپلواکې ادارې سره په همغږۍ پر مخ وړي».

د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې، د غزې د بیا رغونې لګښت له ۵۳ میلیاردو ډالرو زیات دی. د رپوټونو له مخې، خلیجي او عربي هیوادونه باید لږ تر لږه ۲۰ میلیارده ډالر د بیا رغونې لپاره چمتو کړي.

سعودي عربستان، قطر، او امارات د مصر د طرحې د ملاتړ په اړه تر اوسه خپل رسمي دریځ نه دی اعلان کړی.

امارات، چې حماس ته د یوه خطر په سترګه ګوري، ښایي تر هغه وخته مرستې ونه کړي، څو حماس له واکه ګوښه نه شي.

د روغتیا نړیوال سازمان، یونیسیف او د بل ګیټس بنسټ له ګڼو نورو سازمانونو سره په ګډه د پولیو له‌منځه وړو لپاره کار کوي، خو له یاد سازمان نه د امریکا د وتلو پرېکړه د دې هڅو پر وړاندې خنډ ګرځېدلی، په ځانګړې توګه د امریکا د ناروغیو د کنټرول او مخنیوي له مرکز سره همکاري بنده شوې ده.

تېره اونۍ د امریکا بهرنیو چارو وزارت د دغه هېواد د نړیوالې پراختیا موسسې۹۰ سلنه مرستې بندې کړې، چې له امله یې د یونیسف د پولیو مرستې هم پای ته ورسېدې.

دا پرېکړه د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د « لومړی امریکا» پالیسۍ پر بنسټ شوې ده.

د روغتیا نړیوال سازمان د ختیزې مدیترانې د پولیو له‌منځه وړو پروګرام رییس حامد جعفري رویټرز ته وویل چې سږ کال دغه پروګرام له۱۳۳ میلیونه ډالره کمي سره مخ دی، چې وړاندې امریکا تمویلاوه.

هغه زیاته کړه، « که دا مالي کمښت دوام وکړي، نو کیدای شي د پولیو له‌منځه وړو پروسه وځنډېږي، چې له امله به یې زیات ماشومان ګوزڼ ووهي».

جعفري وویل، چې دوی هڅه کوي د مالي کمښت د جبران لپاره بدیلې سرچینې ومومي، خو دا کمښت به تر ډېره د پولیو د څارنې او پرسونل په برخو کې اغېز وکړي.

هغه زیاته کړه، « موږ د نورو مالي سرچینو په لټه کې یو، څو مهم کارکوونکي او مهمې برنامې دوام ومومي. په افغانستان او پاکستان کې د پولیو واکسین کمپاینونه به دوام ولري».

یونیسف تر اوسه په دې اړه تبصره نه ده کړې، خو د بل ګیټس بنسټ ویلي، چې هېڅ بنسټ د امریکا د تمویل تشه نه شي ډکولی.

تېره اونۍ، سعودي عربستان د پولیو له‌منځه وړو لپاره ۵۰۰میلیونه ډالره مرسته اعلان کړه.

د پولیو له‌منځه وړو نړیوالې هڅې له دې وړاندې هم تر ۲۰۲۹ کال پورې له۲.۴ میلیارده ډالره کسر سره مخ وې.

تېر کال سازمان ومنله چې د پولیو له‌منځه وړل به له پلان شوي وخت زیات وخت ونیسي او لګښتونه به یې هم ډېر شي.