ایراني رسنیو د سپوږمکۍ پر مټ د اخیستل شویو انځورونو په خپرولو سره ویلي، چې طالبانو د هلمند له سیند څخه د ایران د اوبو لګولو د لارې په بدلولو او د ایران خاورې ته د یادو اوبو د ننوتو په مخنیوي سره له خپلو ژمنو سرغړونه کړې ده.
د رسنیو د معلوماتو له مخې، طالبانو د دغه سیند اوبه څو ورځې وړاندې د نیمروز ولایت ګودزرې دښتو ته تاوې کړې دي.
ایران په وار، وار له طالبانو غوښتي، چې د هلمند د اوبو د تړون پر کړو ژمنو دې ودرېږي؛ خو ایراني چارواکي وايي چې دغې ډلې د دغه تړون له عملي کولو ډډه کړې ده.
طالبانو لا تراوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.
د راپورونو له مخې، د هلمند له سیند څخه د اوبو لګولو مسله په وروستیو میاشتو کې د ایران او طالبانو تر منځ تر ټولو توده مسله وه، چې د دواړه خواوو چارواکو څو ځلې په دې اړه سره خبرې اترې کړې دي.
څه موده وړاندې په کابل کې د ایران سفیر علي رضا بېکدلي افغانستان ته د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر وروستي سفر ته په اشارې سره ویلي و، د افغانستان او ایران ترمنځ د حقابې مسله د دواړو هېوادونو ترمنځ په وروستیو خبرو اترو کې حل شوې ده.
خو د سفیر بېکدلي دغو څرګندونو د طالبانو او ایراني چارواکو ترمنځ ناندرۍ راوپارولې، چې د سمون لپاره یې (د سلواغې په ۲۹مه) د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي په یوې خبري غونډه کې وویل، چې د سفیر دغه څرګندونې ناسمې دي او په وینا یې، د سفیر موخه دا وه چې «موږ به د حقابې په مسله کې هېڅ ډول جوړجاړي ته چمتو نشو».
نبېلا (مستعار نوم) یوه لس کلنه افغان نجلۍ ده، چې له خپلې کورنۍ سره په اسلام اباد کې اوسېږي؛ د ژوند کړۍ یې اوس یوازې د کور یوې کوچنۍ خونې او د کور تر مخې کوڅې پورې را تنګه شوې ده.
هغه د تېر زېږدیز کال د ډسمبر میاشتې راهیسې ښوونځي ته نه ده تللې؛ ځکه چې اعلان شوی چې هغه افغان ماشومان نور ښوونځیو کې نه منل کېږي، چې د پاکستان د زېږون رسمي سند ونه لري؛ خو حتی که اجازه هم ورکړل شوې وای، نبېلا وايي چې بیا یې هم ښوونځي ته زړه نه ورتلو.
هغې په ژړا ژړا کې بيبيسي ته په مرکه کې ویلي:« یوه ورځ ناروغه وم او مکتب ته لاړه نه شوم، بیا مې واورېدل چې پولیس راغلي وو او د افغان ماشومانو پوښتنه یې کوله».
هغې دا هم وویل، چې د یوې ملګرې کورنۍ یې بېرته افغانستان ته ستنه کړای شوې ده.
پاکستان کې د افغان کډوالو له وېرې ډک ژوند
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، په اسلام اباد او راولپنډۍ ښارونو کې پولیس وخت ناوخت افغانان نیسي او ځیني بېرته افغانستان ته استوي.
اټکل کېږي، له درې مېلیونه افغانانو څخه چې په پاکستان کې ژوند کوي نیمايي یې قانوني اسناد نه لري.
ډېری افغانان وايي، چې هغوی هره ورځ د پولیسو له چاپو، نیونو او اېستلو سره مخ دي.
ځینې افغانانو بيبيسي ته ویلي، که بېرته افغانستان ته واستول شي؛ نو هلته یې ژوند ته د ګواښونو وېره شته، په ځانګړي ډول هغه کسان چې د امریکا د بیا مېشتېدو (ریسِټلمِنټ) په پروګرام کې شامل وو؛ خو دا پروګرام د ټرمپ ادارې لهخوا په ناڅاپه توګه ودرول شو.
د پاکستان دریځ او د نړۍوالو اندېښنې
په اسلام اباد کې د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې استازې فیلیپا کنډلر وايي، چې پاکستان د افغانانو د بیا مېشتېدو پروسې له اوږدېدو ناراضه دی.
د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM) د راپور له مخې یوازې د فبرورۍ په لومړۍ نیمایي کې ۹۳۰ افغانان بېرته افغانستان ته استول شوي، چې دا شمېر د دوو اونیو مخکې له هغې دوه برابره زیات شوی دی.
راپور کې زیاته شوې، لږ تر لږه ۲۰ سلنه هغه کسان چې له اسلام اباد او راولپنډۍ څخه اېستل شوي؛ د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې اسناد یې لرل.
پاکستان د کډوالو نړۍوال کنوانسیون برخه نه دی او مخکې یې اعلان کړی و، چې افغانان په دې هېواد کې قانوني پناه غوښتونکي نه ګڼي.
د پاکستان حکومت وايي، چې دغه تګلاره ټول ناقانونه بهرنیان رانغاړي او هغوی ته یې د وتلو وروستۍ نېټې ټاکلې دي.
هغه کسان چې قانوني ویزې نه لري، باید د مارچ تر ۳۱مې نېټې پورې له پاکستانه ووځي او هغه کسان چې د بیا مېشتېدو لیکونه لري، تر ۳۰م د جون پورې وخت لري.
اندېښنو او لالهاندیو ځپلي کډوال
د نبېلا کورنۍ بيبيسي ته وايي، چې دوی بله چاره نه لري پرته له دې چې پټ ژوند وکړي.
د هغې پلار حامد چې تر ۲۰۲۱کال وړاندې یې د افغانستان په پوځ کې دنده ترسره کړې وویل:« ما خپل هېواد ته خدمت وکړ؛ خو اوس ارزښت نه لرم. زما دنده زما راتلونکی تباه شو».
دغه کورنۍ نه ویزه لري او نه هم د بیا مېشتېدو پروګرام برخه ده او وايي، چې د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې له دفتر سره یې اړیکې بې ځوابه پاتې دي.
طالبانو بيبيسي ته ویلي، ټول افغانان باید بېرته افغانستان ته ستانه شي؛ ځکه «هغوی کولای شي بې له وېرې په خپل هېواد کې ژوند وکړي».
خو د ملګرو ملتونو ۲۰۲۳ کال راپور دا خبره رد کړې او ښيي، چې سلګونه پخواني حکومتي چارواکي او د امنیتي ځواکونو غړي سره له دې چې طالبانو ورته عمومي بښنه اعلان کړې وژل شوي دي.
دا خبرې نبېلا او د هغې کورنۍ ته هیڅ ډاډ نه ورکوي. دوی هر ځل چې پولیس یا حکومتي چارواکي د دوی کور ته نږدې راڅرګندېږي له خپل ځایه تېښته کوي.
د اېستلو نوې څپه
د ۲۰۲۳ کال د نومبر میاشتې راهیسې پاکستان د «ناقانونه بهرنیانو د اېستلو» پروګرام پیل کړی، چې له مخې یې تر دې دمه ۸۳۶,۲۳۸ افغانان بېرته افغانستان ته استولي دي.
په دې وروستیو کې د پولیسو له لوري ځینې نیول شوي افغانان د اسلام اباد په حاجي کمپ کې ساتل کېږي.
احمد چې د امریکا د بیا مېشتېدو پروګرام وروستي پړاوونه یې تېریدل، وايي: «کله چې ټرمپ دغه پروګرام ودراوه، زما وروستۍ هیله هم له منځه لاړه».
هغه کیسه کوي، چې څو اونۍ مخکې کله چې له کوره بهر و، درې کلنې لور یې ورته زنګ وواهه:« بابا ژر راشه، پولیس راغلي».
احمد درې ورځې په حاجي کمپ کې و، چې هلته ورته یوه کمپله ورکړل شوې وه او هره ورځ یې یوازې یوه ټوټه ډوډۍ خوړله.
دی وايي، هلته یې موبایلونه هم ترې اخیستي وو.
د پاکستان حکومت وايي، هڅه کوي ډاډ ورکړي چې «هیڅوک د اېستلو پر مهال له بد چلند سره مخ نه شي».
بيبيسي په خپل خپاره کړي راپور کې ویلي، هڅه یې کړې چې د حاجي کمپ له دننه څخه هم لیدنه وکړي او راپور واخلي؛ خو پاکستاني چارواکو اجازه نه ده ورکړې.
په اسلام اباد کې د امریکا سفارت ویلي، چې د پاکستان له حکومت سره اړیکه لري؛ څو د بیا مېشتېدو غوښتونکو افغانانو وضعیت وڅاري.
دغه انسانی ناورین ورځ تر بلې پراخېږي او د نبېلا د کورنۍ په څېر یې زرګونه کورنۍ له وېرې او ناڅرګند برخلیک سره مخ کړې دي.
پاکستان د هغو افغان کډوالو لپاره چې په قانوني توګه په دغه هېواد کې مېشت دي د ویزو د تمدید پروسه نه یوازې دا چې سخته کړې؛ بلکې د تمدید موده یې هم له شپږو میاشتو څخه یوې میاشتې ته راټیټه کړې.
د قطر د بهرنيو چارو وزارت پر نړۍوالې ټولنې غږ کړى، چې له افغانستان سره د بشري مرستو د پراختيا لپاره مالي او تخنيکي سرچينې برابرې کړي.
دغه وزارت په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې سوله او دوامداره پراختیا په افغانستان کې د روان وضعیت د ښه کېدو دوه بنسټیز لاملونه دي.
د قطر د بهرنیو چارو وزارت د بشري حقونو څانګې یوه چارواکي مشعل المنصوري دغه څرګندونې په جینوا کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا په ۴۹مه غونډه کې کړې او له افغانستان سره یې د بشري او پرمختیایي مرستو په برخه کې د خپل هېواد پر ژمنه ټینګار وکړ.
هغه وویل:« قطر به د افغانانو د کړاوونو د کمولو لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکړي او د افغان ښځو د حقونو د خوندیتوب، هغوی ته د زدهکړو او کار د مساوي فرصتونو د رامنځته کولو لپاره به کار وکړي.»
المنصوري په ډاګه کړه، چې په جګړهییزو سیمو کې د ښځو لپاره د قطر د پراختیا وجهي صندوق د نوښت له مخې، په تېر ډسمبر کې یې په افغانستان کې د غالیو اوبدلو او صنعت کارانو د ملاتړ په موخه د یوه تړون دویم پړاو لاسلیک کړ چې موخه یې د افغان مېرمنو اقتصادي پیاوړتیا او د بحرانونو په وړاندې د هغوی د وړتیا لوړول دي.
هغه پر نړۍوالې ټولنې غږ وکړ، چې په هېواد کې د بشري مرستو د پراخولو لپاره لازمې مالي او تخنيکي سرچينې ولګوي.
قطر یو له هغو هېوادونو دی، چې په وروستیو کلونو کې یې د افغانستان د سولې په بهیر کې د بشري مرستو او منځګړیتوب په برخه کې فعال رول لوبولی او په کابل کې یې خپل سفارت فعال ساتلی دی.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې نړۍوالو سازمانونو له افغان ولس سره د نړۍوالو مرستو د کمېدو خبرداری ورکړی دی.
د ازبکستان د برېښنا ملي شبکې ویلي، چې افغانستان ته د وارداتي برېښنا تعرفه پر خپل ځای پاتې ده. دغه شرکت د برېښنا د نرخ د کمولو په اړه د طالبانو ادعاوې رد کړي دي.
د طالبانو د ریاست الوزا د اقتصادي مرستیال ملا برادر په مشرۍ د طالبانو یوه پلاوي ازبکستان ته په وروستي سفر کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ، انرژۍ او ټرانسپورټ په برخو کې د همکاریو پر پراختیا خبرې وکړې.
تر دې غونډې وروسته ملا برادر اعلان وکړ، چې د برېښنا بیې به راټیټوي او ادعا یې هم وکړه چې د خبرو اترو په پایله کې د اوړي په موسم کې افغانستان ته د وارداتي برېښنا د زیاتوالي په اړه هوکړه شوې ده.
د دغه ادعاوو په اړه د ازبکستان د برېښنا ملي شرکت افغانستان ته د وارداتي برېښنا د بیې د کمېدو په اړه راپورونه رد کړي دي.
د افغانستان د برېښنا شرکت وايي، د تېر حکومت له وخته ورپاتې د ازبکستان، تاجکستان، ترکمنستان او ایران د برېښنا وارداتي برېښنا لري، خو دغې وارداتي برېښنا لا هم ستونزه نه ده حل کړې.
د افغانستان برېښنا شرکت بیا ویلي، چې په کور دننه د برېښنا د کموالي د پوره کولو لپاره پر داخلي سرچینو کار روان دی، چې په وینا یې د یوه سټراټيژیک پلان له مخې به افغانستان په راتلونکو پنځو کلونو کې د داخلي سرچینو په مټ ۷۱۰ مېګاواټه برېښنا ولري.
د متحده ایالاتو ولسمشر ویلي، چې امریکا د چین له امله افغانستان ته د بېرته ستنېدو پلان لري. ټرمپ د زغره والو موټرو او د بګرام هوایی اډې په اړه ویلي: "جو بایډن دا اډه پرېښوده، زه فکر کوم چې موږ باید دا بېرته ترلاسه کړو".
طالبانو بیا د بګرام په اړه د ټرمپ خبرې احساساتي بللي دي.
ډونالډ ټرمپ دا څرګندونې د امریکا د وسله والو ځواکونو د قوماندان او مشر په توګه د خپلې کابینې له لومړۍ غونډې وروسته په یوه خبري ناسته کې وکړې.
ټرمپ وویل "هغه څه چې ما ډېر ځوروي دا دي چې موږ افغانستان ته میلیاردونه ډالر ورکړل، هېڅوک نه پوهېږي او بیا هم موږ هغه ټول تجهیزات شاته پرېښي دي، خو که زه هغه مهال ولسمشر وای داسې نه کېدل."
ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي، چې د بګرام هوایي اډه د امریکا لپاره ډېره مهمه ده.
هغه زیاته کړه: "د بګرام هوايي اډه په نړۍ کې یو له لویو هوايي اډو څخه ده، د قوي کولو لپاره یې خورا درانه کانکریټ او فولاد کارول شوي، هر څه چې له هغې لېږدول کېدای شوای، موږ پرېښودل - او تاسو پوهېږئ چې دا مهال څوک دا اډه اشغالوي ؟ چین. ځکه چې بایډن دا ځای ورته پرېښود."
ټرمپ په دې څرګندونو سربېره چې امریکا یوازې په افغانستان (په ځانګړې توګه بګرام) کې د لږو سرتېرو د شتون په لټه کې ده، دغه راز وویل: "امریکا اوس هغه (بګرام) ساتي".
هغه زیاته کړه، چې د متحده ایالاتو پوځ به "ټول هغه تجهیزات چې شاته پاتې دي، بېرته ترلاسه کړي.
په دغو تجهیزاتو کې شاوخوا ۴۰۰۰۰ زغره وال او نظامي وسایط" شامل دي، چې دا مهال د طالبانو د حکومت په لاس کې دي.
طالبانو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ هغه وروستۍ ادعاوې رد کړې، چې ګواکې چین په افغانستان کې پر یوې مهمې پوځي اډې کنټرول لري.
د دغې ډلې ویاند ذبیح الله مجاهد د شنبې په ورځ د ټرمپ د ادعاوو په ځواب کې وویل، چې پوځي تجهیزات په کابل کې د متحده ایالاتو په ملاتړ پخواني حکومت ته ورکړل شوي او اوس د "جګړې د غنیمت" په توګه په طالبانو پورې اړه لري.
مجاهد زیاته کړه، چې طالبان له افغانستان څخه د دفاع لپاره وسلې کاروي او د هر ډول مداخلې د مخنیوي لپاره به ترې کار واخلي.
مجاهد همداراز ویلي، چې که امریکا د پوځي تجهیزاتو پر بېرته ترلاسه کولو ټینګار وکړي، کابل به په سمه توګه د هغو پایلو لپاره د پام وړ جنګي جبران تمه وکړي، چې افغانان په تېرو دوو لسیزو جګړو کې زغملي دي.
د ۲۰۲۱ کال په اګست میاشت کې په افغانستان کې د کړکېچ د ژورېدو په حال کې د امریکا ولسمشر جو بایډن له دغه جنګ ځپلي هېواد څخه د ځواکونو د بشپړو اېستلو په اړه د خپل اقدام دفاع وکړه او ویې ویل، چې تاریخ به دا د یوې "منطقي، معقولې او سمې پرېکړې" په توګه ثبت کړي.
د محافظه کارو اټکلونو له مخې، د افغانستان په شل کلنه جګړه کې په لسګونو زره کسان وژل شوي دي.
د بګرام هوايي اډه په اصل کې د شوروي اتحاد له خوا د سړې جګړې پر مهال تر هغه وروسته جوړه شوه، چې امریکا هم په افغانستان کې د خپل نفوذ د زیاتولو هڅه کوله.
د شوروي له وتلو او د پخواني شوروي اتحاد له ړنګېدو څو کاله وروسته، امریکا افغانستان ته د اسامه بن لادن پر ضد د جګړې لپاره راستانه شوه، چې امریکا د بګرام هوايي اډه ونیوله او قوي یې کړه.
د ویسټ انډیز د کرکټ افسانوي لوبغاړي سر ویوین ریچارډز اتلان جام ته د ویسټ انډیز د نه رسیدو له امله خپله خواشیني څرګنده کړې او ویلي یې دي چې دوی باید د افغانستان له پرمختګ څخه الهام واخلي.
ویسټ انډیز او سریلانکا، چې دواړه د نړیوال جام او اتلانو جام پخواني اتلان دي، ونه توانېدل چې د پاکستان او دوبۍ په کوربه توب د اتو لوبډلو اتلانو جام ته لار ومومي.
ریچارډز رسنیو ته وویل، « زه هیله لرم چې زما ویسټ انډیزۍ لوبډله د افغان لوبډلې له بریاوو زده کړه وکړي، ځکه دوی لوبې ته یو ځانګړی جذابیت او انرژي راوړي».
هغه زیاته کړه، « افغانستان د نړیوال کرکټ په صحنه کې دومره پخوانی نه دی، خو د دوی مبارزه او د زدهکړې تنده د دې لامل شوې چې د وخت په تېرېدو تجربه ترلاسه کړي او نن دې ځای ته ورسېږي».
ریچارډز وايي، « کله چې تاسې وینئ افغانستان په اتلانو جام کې دی، خو ویسټ انډیز نه، دا معنا لري چې افغانستان یو څه سم ترسره کوي».
افغانستان د کرکټ په نړۍ کې له یوه کوچني ټيم څخه ځان یوه قوي اسیايي کرکټي ځواک ته اړولی، چې دا د دوی د دوامدارو هڅو پایله ده.
ریچارډز ټینګار وکړ چې ویسټ انډیز باید له مدیریت نیولې تر لوبغاړو پورې، په هره برخه کې پراخ اصلاحات راولي.