پر نوروز طالبي بندیز؛ ایا افغاني کلتور د تخریب او محوه کېدو له ګواښ سره مخ دی؟

نوروز د افغانستان په کلتور کې د پسرلي د پیل او د طبیعت د نوي ژوند نښه ګڼل کېږي. دا جشن نه یوازې په افغانستان بلکې په ټوله منځنۍ اسیا، ایران، تاجکستان او نورو هېوادونو کې د مهمو کولتوري او ټولنیزو ارزښتونو سمبول دی.

د متحده ایالاتو شارژافیرې کرن ډيګر د نوي کال په اړه پر اېکس لیکلي: «ټولو افغانانو ته د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د نوروز او د نوي کال د پېل مبارکي وایم.»

همدا راز، د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي، رېچارډ بېنېټ، پر اېکس هیله څرګنده کړې چې نوی کال دې د افغانانو لپاره ښه زیری ولري.

نوموړي لیکلي: «ټولو هغو کسانو ته چې دا ورځ نمانځي، زه تاسو ته د نوروز مبارکي وایم! دا ورځ د سخت ژمي له میاشتو وروسته، د جشنونو او دودیزو رواجونو سره راځي. خدای دې وکړي چې دا نوروز د ټولو لپاره د لمر د وړانګو انعکاس او د نوي پیل وخت وي.»

تر دې وړاندې د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ هم د نوي کال په مناسب د دغه کال نمانځونکو ته مبارکي ویلې وه.

که څه هم د کب میاشت هرکال ۲۹ ورځې وي او له هغه وروسته د وري لومړۍ نېټه د نوروز ورځ وي؛ خو سږ کال طالبانو اعلان وکړ، چې د کب میاشت ۳۰ورځې ده او نوی کال به سبا د جمعې په ورځ پېل شي.
خو په ایران، تاجکستان او نورو هېوادونو کې نوی لمریز کال نن پېل شو.

نوموړي د پنجشنبې په ورځ (د کب ۳۰مه) په خپلې وینا کې ټینګار کړی، چې نوی‌کال له درې زرو کلونو راهیسې نه یوازې د پسرلي پیل، بلکې پر تیارو د رڼا د بري پیغام دی.

د هغه په وینا، افغانستان کې دا جشن ژور کلتوري ارزښت لري او زیاتوي چې دا د کورنیو لپاره یو فرصت دی څو سره راټول شي، خپل کورونه پاک کړي، ځانګړي خواړه چمتو کړي او د مشرانو په لیدو سره د نوي‌کال په خوښۍ کې ونډه اخلي.

فایق په افغانستان کې د مزارشریف د ګل‌سرخ مېلې، په کورونو کې د شنو بوټو کېنول او نورو دودیزو او کلتوري مراسمو ارزښت ته په اشارې ویلي، چې دا د نیکونو له میراث سره د افغان ولس ژوره اړیکه څرګندوي.

همداراز، په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي ټینګار کړی، چې نوی‌کال له ملي پولو ورهاخوا او په مرکزي، لوېدیځې او سویلي اسیا کې بېلابېل ملتونه سره متحد کوي.

نوی‌کال چې د افغانستان په تاریخ کې یو خورا لرغونی او دودیز جشن بلل کېږي، پر هېواد د طالبانو د واکمنۍ له پیله راپدېخوا افغان ولس د دغه جشن له لمانځلو محروم شوی او د دغې ډلې د ایډیالوژۍ له مخې دا ورځ له کفارو سره مشابهت بلل کېږي.

دا جشن نه یوازې په ایران، بلکې په افغانستان، تاجکستان، ازبکستان، ترکمنستان، کرد مېشته سیمو، اذربایجان، عراق،د روسيې په يو شمېر جمهوريتونو لکه باشکير او تتارستان، خېبر پښتونخوا او بلوچستان، هند او حتی د ترکیې ځینو برخو کې هم نمانځل کېږي.

پښتانه د نوروز نمانځنې اوږد تاریخ لري، له ډېرې لرغونې زمانې پښتانه نوی کال یا نو ورځ جشن نمانځي، مګر ځینې په دې باور دي چې نوروز د فارسي ژبو جشن دی او پښتانه دغه جشن نه نمانځي.

په دې اړه په ایران کې د افغانستان پخوانی سفیر، لیکوال، شاعر او څېړونکی ډاکټر عبدالغفور لېوال وایي، چې دا مطلق غلط باور دی، پښتانه له ډېرې لرغونې زمانې د نوروز جشن نمانخلی او نمانځي یې.

ښاغلی لېوال زیاتوي، د پښتو په ادبیاتو، لنډیو، فلکلوریکو او مدونو متونو کې د نوروز خورا ذکر شوی دی.

له دې څرګندېږي، چې نوروز پښتنو له ډېرې لرغونې زمانې څخه پېژانده، نمانځه یې او په دې ورځ یې ځانګړې مېلمستیاوې، مجالس او بزمونه درلودل.

د لوی افغانستان پښتنې سیمې ګرمې سیمې دي او په دې سیمو کې به یو ډول ښکلي پسرلني ګلان په دامانو او باغونو کې راوتل، نو د پښتو متونو له مخکې خلکو به د ګل‌ګشت مېله کوله. خلک به باغونو ته تلل یا هم دامانونو ته او د ګلانو تماشا ته کېناستل، تغرونه به یې وغړول شاوخوا به ګلان و او دوی به هر ګل ته بېل بېل کتل.

ښاغلی لېوال وایي، یو باور داسې و چې ګلانو، شنو کبلو، روانو اوبو او ښکلي مخ ته په کتلو عمر هم زیاتېږي او صحت هم ښه کېږي.

د لېوال صیب له دې خبرې سره مې ذهن ته دغه بېتونه راغلل:

درې اشیا لرې کوي د سړي غم

شنه ګیاه، جاري اوبه، مخ د صنم

د پښتو ژبې په لرغونو ادبیاتو کې د نورزو په اړه ډېر شعرونه موجود دي.

د پښتو ژبي پخوانيو شاعرانو د نوروز په اړه شعرونه ویلي دي او د دغې ورځ ستاینه او نمانځنه یې کړې ده.

حمید ماشوخیل ویلي:

هغه دم شاه جهان شم په دماغ کې

چې له ښکلو سره کینو په نوروز

ستر خوشحال خان خټګ د نوروز په اړه وایي:

نــن دې غـم لـه مـا نـه ځـان ساتـي کـه ښـه کا

چــې پــــه سـیـل د بــهــار راسـره یـــار شـتـه

چــې لـــه یـاره سـره مست د گـلـو گـشت کړم

مـحـتسب کـه را نـــږدې شـي پـــایــزار شــتـه

بل ځای بیا وایي:

کــه هــمــه عــمــر د بــاغ گــلــونـه گـورم

زمــا خـــوا بـــه پـرې سـړه نـه شي هنوزه

پــه راتـــلـه ورلــره ډېـرې خوښۍ راوړې

پـر خـوشـحال بـانـدې دې قدر دی نوروزه

په پښتو ادبیاتو کې لنډۍ چې ولس پورې اړه لري او شاعران یې معلوم نه وي او د هر حساس پښتون او حساسې پښتنې د احساساتو هېنداره بلل کېږي، د پسرلي خورا ستاینه په کې شوې ده.

پسرلی راغی ونې ګل شوې

زما د زړه ونې خزان وهلې دینه

ـــــــ

پسرلی بیا په وطن راغی

دځمکې غېږ کې ټوکیدلي ګلابونه

ـــــــ

د پسرلي نښې ښکاره شوې

جینکو راوړل په اوربل کې ژیړ ګلونه

په زرهاوو داسي لنډۍ او شعرونه موجود دي، چې په کې د نوروز او پسرلي هر کلی په ډېره ښکلي ادبي ژبه شوې او دا څرګندوي چې پښتانه له ډېر لرغوني دوران څخه نوروز نمانځي.

د افغانستان ټولو شاهانو نوروز ډېر ښکلی او مجلل نمانځلی دی.

دلته غواړم د احمدشاهي دوره کې د ستر امپراطور احمدشاه بابا یادونه وکړم.

تاریخي متونو له مخې، د هندوستان په سترو ښارونو لاهور، ډهلي او کشمیر کې د نوروز نمانځنه احمد‌شاه بابا له خوا پیل یا هم وغوړېده.

امیر‌عبدالرحمن خان په خپل کتاب تاج التواریخ کې په دویم ټوک څلورم فصل کې واضیح لیکي، چې په افغانستان کې باید څلور جشنونه ونمانځل شي، اخترونه،لوی اختر، کوچنی اختر او نوروز.

امیر‌عبدالرحمن خان چې په شریعت ولاړ امیر او اوسپنیز امیر بلل کیږي، نه یوازې چې نوروز یې نه دی ممنوع کړی، بلکې دا یې د افغانستان رسمي اختر ګڼلی.

په همدې کتاب کې یو ځای لیکي، چې زه ډېر خواشینی شوم چې د نوروز په جشن کې مې ګډون ونه شو کړای، مګر ټولو درباریانو ته مې امر وکړ چې هندکي (اوسنی چهلستون) ته ورشي او ښه خوشحالي وکړي او نوروز په خوشحالۍ سره ونمانځئ او خپله کورنۍ مېرمنې او ماشومان مې هم ولېږل.

مستند اسناد موجود دي، چې الاحضرت شاه امان الله خان غازي به اول وینا وکړه بیا به یې خپله قولبه پیل کړه.

افغاني جامې به یې د بزګرانو پر تن کړې وې او ملا به یې په یوه څادر کلکه تړلې وه، او لومړنۍ شودیاره به ده اېستله او بیابه وروسته به نورو بزګرانو اېستله.

د دهقان جشن هم د اماني د دورې محصول ده. ویل کیږي له ټولو ولایاتو به ښه روزل شوي غوایي، پسونه، چرګان او نور مواشي کابل ته راوستل او د پاچا له مخې به یې تېرول د پاچا به خوښیدل او دوی ته به یې تحفې ورکولې.

دا په دې مانا ده چې ټولو شاهانو او حکومتونو د نوروز ورخ نه یوازې نمانځلې بلکې خلک یې کرکیلې او مالدارې ته هڅولي دي.

نو ورځ یا نوروز د طبیعت د بدلون جشن دی.

له ډېرې لرغونې زمانې څخه بشریت دې ته متوجه شو، چې په دغه ورځ کال نوی کېږي، پسرلی رارسېږي. څومره چې په لرغونې زمانه کې د خلکو ژوند په طبیعت پورې تړلی و هغومره دوی طبیعت ته ډېر متوجه و.

شاوخوا ۴۰۰۰ زره کاله له میلاد مخکې اریایي ټبر کله چې مخ پر سویل کوچېدو او له امو څخه رااوښت او له دې ځایه مخ پر ختیځ د هند تر شماله او لوېدیځ ته تر کسپین بهیرې پورې پنځېده دوی کوچیان وو، رمې یې درلودې او په ورشو‌ګانو کې به مېشت وو او د همدې لپاره د ورشو‌ګانو شنه کیدل او د پسرلي راتلل د دوی لپاره یو لوی زیری و ځکه چې د دوی ژوند ورپورې تړلی و. وروسته له دې چې دوی مېشت شول کرکیله او مالداري یې پیل کړه بیا هم د دوی ژوند په پسرلي پورې تړلی و.

په لرغونه زمانه کې د نوروز د راتللو او د خوشالیو د نمانځلو خوشالي له ورایه معلومیدې. دا نه یوازې په اریایانو کې هم نه په لرغوني مصر کې چې د لومړي ځل لپاره کال‌هنداره هم دوی جوړه کړه، دوی د شمسي او قمري کال توپیر په همدې وکړ.

دوی به ویلې هغه ستوری چې سیروس یا شب اهنګ نومېږي دا د اوړي په منځ کې راخېژي او تر دې څلور نیمې میاشتې مخکې کال نوی کېږي د زراعت او کرکیلې جشن جوړېږي.

ځیني شواهد ښیي، چې نوروز حتا د مایا په تمدن کې چې د امریکې په قاره کې اوسېدل دغه جشن یې نمانځله.

ځینې تاریخ پوهان په دې باور دي، چې نوروز د زردښتي دین په دوران کې رامنځته شوی، خو په ایران کې د افغانستان پخوانی سفیر، لیکوال، شاعر او څېړونکی عبدالغفور لېوال وایي، چې نوروز له زردښتي دین څخه مخکې موجود و او دا نشو ویلی چې نوروز د زردښتي دین په وخت کې رامنځته شوی دی.

ښاغلی لېوال زیاتوي، چې نوروز د دیني یا مذهبي پلوه له زردښتي یا کوم بل دین سره کومه رابطه نه لري.

د هغه په اند دا یوه دیني یا اعتقادي ورځ نه ده، بلکې د طبیعت د لمانځلو تاریخي دودیزه ورځ ده چې افغانان او پخوانیو اریایانو نمانځل.

په پای کې ویلی شوو، چې نوروز یوازې د فارسي ژبو خلکو جشن نه دی، بلکې د مختلفو قومونو او ملتونو یو ګډ فرهنګي او تاریخي جشن دی، چې د پسرلي د پیل او نوي کال د راتګ سره تړاو لري. پښتانه هم له ډېرې لرغونې زمانې د نوروز نمانځنه کوي.

د پښتو ژبې ادبیاتو او شعرونو کې د نوروز ځانګړې ستاینه شوې او د دې جشن په اړه په پښتو فولکلوریکو متونو کې هم ژوره اړیکه شته.

نوروز مذهبي یا قومي جشن نه، بلکې د طبیعت د زیبایۍ او د ژوند د نوې پیل نمانځنه ده.

نوروز په دې کې نه خلاصه کېږي، بلکې دا ورځ بېلابېل جشنونه او مېلې هم لري، لکه د بزګر مېله، د مزار ګل سرخ مېله، جنډه پورته کول، د شاطرانو مېله، د باغ لطیف مېله، د سخي مېله، د جبې مېله، د منډه‌يي مېله، د نیالګیو د کېنولو مېله، د کال د لومړۍ چهارشنبې مېله او نورې.
نوروز یوازې په افغانستان کې نه، بلکې له زرګونو کلونو راهیسې د نړۍ په یو شمېر هېوادونو او ډېری په منځنۍ اسیا هېوادونو کې لمانځل کېږي، چې د ملګرو ملتونو سازمان په ۲۰۰۹ کال کې نوی کال (نوروز) د نړۍ په کلتوري میراثونو کې هم شامل کړی دی.
دغه ورځ تر هغې وروسته د نړۍ په فرهنګي میراثونو کې شامل شو، چې ځينو اسیایي هېوادونو لکه افغانستان، ایران، اذربایجان، پاکستان، ترکیې او تاجکستان د یونيسکو له نړۍوال سازمان څخه په دې برخه کې د همکارۍ غوښتنه وکړه او یاد سازمان هم ومنله.
د معلوماتو پربنسټ، دا مهال په ټوله نړۍ کې څه باندې ۳۰۰ میلیون وګړي نوروز لمانځي.
که څه هم پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د نوروز رخصتي له منځه تللې او د دې ورځې ځانګړی لمانځل منع شوی، خو تر دې وړاندې د کابل او مزار په ګډون په ګڼو ولایتونو کې په شاندارو مراسمو سره دغه ورځ لمانځل کېده.
نڅاوو، مېلو، د کورنیو ګډون او د بېلابېلو لوبو ترسره کولو به په کابل او مزارشر کې د دغې ورځې لمانځلو ته نوره ښکلا هم وربخښله.

د بلخ ولایت په مرکز مزار شریف کې نوی کال هر کال د زرګونو افغانانو په ګډون په خورا لویو او شاندارو مراسمو او د جنډې په پورته کولو سره پیلېدله، چې د عامو خلکو ترڅنګ به لسګونو سیاستوالو او چارواوکو او کله کله به بهرنیانو هم په کې برخه اخیسته.
د دې ورځې تر ټولو لویه ځانګړتیا به دا وه، چې د هېواد له هرې برخې او هر قوم څخه پرته له دې چې دې جشن او مېلې ته قومي او مذهبي رنګ ورکړي، مزارشریف زیارت ته ورتلل او په دغو لویو او شاندارو مراسمو کې به یې برخه اخیسته.
د دې ترڅنګ زرګونو نورو افغانانو به چې مزار ته د تګ فرصت نه ترلاسه کولو، نو د کابل په کارته سخي زیارت کې به یې د جنډې پورته کولو ننداره کوله.

دغه ورځ افغانانو څنګه لمانځله او اوس یې څنګه لمانځي؟
د کابل اوسېدونکي شعیب صدیقي له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل، چې په تېرو وختونو کې یې له خپلې کورنۍ سره دوه ځلې د مزارشریف د نوروز په پروګرام کې برخه اخیستې او نورو کلونو کې به په کابل کې د کارته سخي زیارت ته له خپلې کورنۍ سره ورتلو.
هغه وایي: «د دې ورځې لمانځل ما او زما کورنۍ ته ځانګړی ارزښت لري او په خورا خوشحالۍ سره مو هر ځل لمانځلې ده، اوس بدبختي دا ده چې د طالبانو له واکمندېو وروسته یې د تېرو وختونو په شان لمانځلی نه شو. سره له دې چې محدودیتونه او ستونزې شته خو بیا یې هم زه او زما کورنۍ په کور کې په محدود ډول لمانځو. سمنک پخوو، هفت مېوه جوړو او د هفت سین دسترخوان خامخا برابروو.»
ښاغلی صدیقي وایي، چې نوروز ته په ډېریو مواردو کې دیني اړخ ورکول کېږي او حرام بلل کېږي، خو دوی یې په دې موخه لمانځي چې ژمي ختمېږي او د پسرلي ورځې پیلېږي.
د هغه په خبره: «دا ورځ ما ته ځکه حرامه نه ده چې هر څه نوي کېږي، نوی کال، نوی تعلیمي کال، د نویو کارونو د پیل او د نباتاتو د بیا ژوندي کېدو په سترګه ورته ګورم.»
له دې سره، په اسلام اباده کې مېشته افغانه ډاکټره فرزانه ظفري چې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له خپلې کوچنۍ لور سره کډواله شوې وایي، چې د نوروز لمانځل که څه هم په نورو ملکونو کې خوند نه کوي، خو بیا هم په پاکستان کې مېشت افغانان هر کال د دې ورځې د لمانځلو لپاره تابیاوې نیسي.
د نوموړې په وینا: «ما کلونه په کندهار کې ژوند کړی او په کندهار کې خلک نوروز نه لمانځي، دلته له ځينو هغو افغانانو سره معرفي شوم چې هغوی د دې ورځې په اړه راته معلومات راکړل او اوس یې ارمان کوم چې که مې دا ورځ وطن کې لمانځلی وای، جلا خوند به یې کړی و.»

د نوروز اصلي روایت او معنا
نوروز د دودیزو او فرهنګي روایتونو ترڅنګ پراخ دیني او تاریخي روایتونه هم لري.
نوروز چې په اصل کې د نوې ورځې د پیل په معنا ده، موخه یې د وري (حمل) د میاشتې لومړۍ ورځ ده او په دې ورځ لمر د وري برج ته رسېږي او شپه او ورځ سره برابرېږی.
په دې ورځ ربیعي اعتدال پېښېږي او د پسرلي برابروالی بلل کېږي.
نوروز د طبیعت د فطرت، د پسرلي د رارسېدلو او د ترټولو طبیعي کالهیندارې (تقویم) په حساب د کال د را نوي کېدو د خوښۍ او سمسورتیا جشن دی.
د نوروز جشن له پېړیو راهیسې د نړۍ په ګوټ ګوټ کې په شاندارو او ځانګړو مراسمو سره په دې موخه لمانځل کېږي، چې ژمی ختمېږي او پسرلی رارسېږي.
نوروز په اسیايي هېوادونو په ځانګړي ډول د افغانستان ترڅنګ په نورو ګاونډیو هېوادونو لکه ایران، تاجکستان، پاکستان او ان هند کې لمانځل کېږی.
د افغانستان په ګڼ شمېر تاریخی اثارو کې د حماسو یادونه او زموږ د باتورو نیکونو د کار او کښت د موسم د پیل ورځې او د یما (جمشید) تدبیر او د اوسني افغانستان تمدن، صنعت، سوداګري او د کروندو او بڼونو پریماني له همدې ورځې سره یادېږي.

شاعر، لیکوال او ژورنالیست عبدالغفور لېوال په خپلې یوه لیکنه کې لیکلي، چې له هر ډول مذهبي یا سیاسي تړوا پرته زرګونه کاله وړاندې چې مصریانو لومړنۍ کالهینداره وټاکله، نو بنسټ یې د طبیعت او فصلونو بدلون و.
دوی د لمریز او سپوږمیز کال توپیر د نیل د اوبو لوړېدل او کوزېدل او د Sopdet سیریس (سوتیس یا شباهنګ) ستوري راختل ګڼل.
دا ستوری د اوړي په سم نیمايي کې راخېژي او د هغه تر راختلو څلورنیمې لمریزې میاشتې مخکې یې د نوي لمریزکال لومړۍ ورځ ګڼله، چې همدا د نوروز ورځ کېږي.
مصریانو دا ورځ د کرکېلې او سمسورتیا د پیل جشن ګڼله.
اریایان د سهیل لوري ته د ډله‌ییزې لېږدېدنې پرمهال پوونده کوچیان ول، ترمیلاد شاوخوا څلورزره کاله وړاندې له امو په رااوښتلو او بیا د هېندوکش سهیل ته د هېند تر شمال او لوېدیځ ته مخ په کاسپین د تللو پرمهال ورو ورو مېشت شول او په کرنه یې پیل وکړ.
د دوی د ژوند په دواړو پړاوونو (شپني او بزګرۍ) کې پسرلی د ژوندژواک د ښه موسم زیری و.
زموږ اریايي نیکونو دا ورځ د اقتصادي اړتیا له مخې ښه ګڼله، دا چې وروسته یې له زردښتي دود دستور سره اړیکه وموندله.
لامل یې دا و، چې زردښت پخپله د کرکېلې، رمه ساتنې او طبیعت پالنې پلوي و.
د زردښت د نامه یوه مانا (اوښ‌لرونکی) یا ( د ژېړ اوښ خاوند) بلل شوی دی.
د ګاتونو/ ګاڅونو او د اوستا په نورو سرودونو کې د رمو، پسرلي، باران او سمسورتیا ګڼې یادونې هم شوي دي.
په تاریخي سرچینو کې هم د نوروز تر اساطیري او افسانوي ځانګړنو وړاندې دغه جشن د طبیعت، پسرلي، ښکلا، کرکېلې او لمریزکال د اوښتو مناسبت ګڼل شوی دی.
حکیم عمر خیام چې د غوره شاعرۍ ترڅنګ په نجوم کې هم یو نوموتی پوه دی او د جلالي لمریز تقویم له بنسټوالو ګڼل کېږي په نوروز نامه کې لیکي: « ازاده ژباړه: د نوروز نوم ځکه پرې اېښودل شوی، چې کله وپوهېدل لمر دوه دورې لري او هر درې سوه او پینځه شپېته ورځې په څلرمه برخه کې د حمل لومړۍ دقیقه رانوې کیږي هماغه وخت نوې ورځ رارسیږي.»
نوموتی پوه ابوریحان بیروني په خپل کتاب «التفهیم» کې د نوروز په اړه لیکي: «ازاده ژباړه: نوروز د فروردین (وري) د میاشتې لومړۍ ورځ ده او ځکه یې نوې ورځ بولي، چې د نوي کال تندی ده او تر دې وروسته پنځه ورځې جشنونه وي او په شپږمه ورځ یې لوی نوروز وي.»
په پښتو ادبیاتو کې چې هرکله نوروز یاد شوی، د پسرلي، سمسورتیا، ښکلا، هیلو مینې او طبیعت د غوړېدو د جشن په توګه یاد شوی دی.
لږ ترلږه په پښتو ادبیاتو کې موږ هېڅ ځای د نوروز کوم مذهبي یا سیاسي تړاو موندلای نه‌شو:
د خوشال خان خټک لاندې بیتونه وګورئ:
بړبړ رایشه نوروزه دلفروزه
ستا په وخت مې اسوده شي سترګې پوزه
د نوروز له فیضه بوټي خالي نه وي
فیض یې رسي هم تر سپاندې هم تر ځوزه
په راتلو درسره ډېرې خوښۍ راوړه
پر خوشحال خټک دې قدر دی نوروزه
یا:
د نوروز منت په باغ دی په صحرا هم
نوراني یې شي‌ له فیضه هغه دا هم
بل‌ځای:
نور باغونه د نوروز په ورځ غوړیږي
په اهاړ کا غوړېده د کابل باغ

د دواړو لویو شاعرانو په شعرونو کې له نوروز سره د پسرلي ښکلا، د مینې احساس، د طبیعت د پنځون او غځوونو هنري غبرګون وینو.
داسې ښکاري، چې دغه جشن افغانانو په دودیز او تاریخي توګه لمانځلی او دا مهال یې د طبیعت له ښکلا خوند اخیستی، د کال د ښېرازۍ هیلو خوښ کړي او د کار، تولید او کرکېلې لپاره یې لا پسې ډېر توان وربښلی دی.
امیرعبدالرحمن خان له شخصیتي پلوه متدین او پر دین ټینګ پاچا تېر شوی دی.
د اسلامي شریعت پر پلي کېدو د ده ټینګ دریځ ټولو ته څرګند دی، خو همدغه امیر هم نوروز د افغانستان په مهمو اخترونو کې شماري او د رسمي لمانځنې حکم یې ورکوي، دی په دې اړه په خپل منسوب کتاب تاج التواریخ کې لیکي:
« ژباړه ولنډيز: په افغانستان کې د اخترونو او رخصتیو په هکله، په کال کې پنځه اخترونه لمانځل کیږي، چې په لاندې توګه دي، کوچنی اختر، لوی اختر چې په قمري میاشتو ټاکل کېږي، درېیم اختر د برات دی... څلورم اختر د نوروز دی، چې هرکال د فرانسې د میاشتو په حساب د مارس په یویشتمه راځي.»
«د اعلیحضرت شاه امان الله د سلطنت پرمهال به د نوروز په ورځ پاچا د یوې وینا تر اورولو وروسته دغه ورځ د قولبه کولو په جشن پیلوله، قولبه کول به پخپله پاچا امان الله پیل کړل، اعلیحضرت په دغه ورځ بزګري جامې اغوستلې او ملا به یې په یو څادر تړله، په خپل لاس به یې زغ پر غوايي تاړه او په سپارې پسې به روان، ځمکه به یې څېرله، هغه په خپل دې کار بزګري او کرکېلې ته ارزښت ورکاوه. په دې ورځو کې به له ټول هېواده ښه روزل شوي څاروي او مرغان د ده له مخې تېرېدل او ده به بریالیو بزګرانو او څارویو روزونکیو ته ډالۍ او سوغاتونه ورکول، نیالګي به یې کېنول او په دې توګه د نوروز په جشن کې د دهقان میله له همدې ورځې پیل شوه» چې وروسته بیا د هېواد په رسمي کاله ېنداره کې ځای ورکړل شو.
نوروز د طبیعت جشن دی، د طبیعت د فطرت او ښکلا جشن، چې د انسانانو په ښکلاییز ذوق کې غځوونې کوي.
دا جشن له کرکېلې او سمسورتیا سره پیوند لري او هرځای چې انسانان د طبیعي کال نوي کېدو ته خوښي څرګندوي هلته نوروز لمانځل کېږي.
نوروز په کومه ځانګړې عقیده، دین یا سیاسي پېښه پورې تړل سم کار نه دی.
د جمشید یا بل پاچا د واک ته رسېدو کیسې د زړې اریانا د اساطیري زمانې نکلونه دي، چې کوم عقیدوي ماهیت نه لري.
نوروز نه کفارو سره مشابهت دی او نه له بل چا سره، بلکې په دې او هغه نوم د دغه طبیعي جشن د لمانځلو مخنیوی د خلکو د دود دستور پر وړاندې درېدل، تنګ‌نظري او بې‌ځایه تعصب او استبداد دی، چې ښايي د افغانستان زړور ولس یې مخه ونیسي او په بشپړه زړورتیا د خپلو نیکونو او اسلافو دغه ملي - دودیز جشن په پوره خوښۍ سره ولمانځي.

دا راپور، چې نن یکشنبه د کب پر ۲۶مه د خبریال ملي ورځې «د کب ۲۷مې» په مناسبت خپور شوی وايي، چې د ۱۴۰۳ کال په اوږدو کې د طالبانو حکومت د ناروښانه رسنیز سیاست تر سیوري لاندې د رسنیو د ازادۍ د محدودولو پالیسي په لا ډېر شدت او پراخوالي دوام وموند او د محدودیتونو کچه لوړه شوې ده.

د دغه راپور له مخې، د خبریالانو او رسنیو له حقونو په سرغړونو کې ۱۲۲ ګواښونه، د رسنیو د بندولو لږترلږه ۲۲ قضیې او د ۵۰ خبریالانو نیول شامل دي.

د افغان خبریالانو مرکز وايي، چې طالبانو تر اوسه پورې ۱۵ رسنیو ته د فعالیت د بیا پیل اجازه نه ده ورکړې او د ۵۰ نیول شویو خبریالانو له ډلې ۱۰ یې لا هم په زندان کې دي.

په راپور کې راغلي چې د رسنیو سره د چلند په برخه کې د طالبانو توپیري چلند د پخوا په پرتله ډیر څرګند شوی دی.

د دې راپور له مخې، د اطلاعاتو او کلتور وزارت کې ځینې طالب چارواکي د جمهوري حکومت پر مهال تصویب شوی د ډله ییزو رسنیو قانون پلی کوي، په داسې حال کې چې د دې ډلې محافظه کاره او مذهبي چارواکي هڅه کوي رسنۍ محدودې کړي.

د افغان خبریالانو مرکز دا هم وویل چې د طالبانو د امر بالمعروف قانون په پلي کیدو سره، د دې ډلې محتسبینو ته د رسنیو د فعالیت د څارنې لپاره پراخ واک ورکړل شوی دی.

په راپور کې ویل شوي چې د طالبانو محتسبین "هرکله چې وغواړي، په مستقیم ډول یا د استخباراتي ادارې په ملاتړ سره د رسنیو او خبریالانو په وړاندې اقدام کوي."

د رسنیو د ملاتړ د دغه سازمان راپور ټینګار کوي، چې د رسنیو د شکایتونو او سرغړونو د حل کمېسیون په څنډه کې ساتل شوی دی.

د دې راپور له مخې، په دې موده کې د رسنیو په وړاندې لږ تر لږه پنځه نوي محدودیتي لارښوونې صادرې شوې دي.

د دغه راپور له مخې، د ساکښو د انځورونو نه خپرول، په ژوندۍ بڼه د سیاسي پروګرامونو نه نشرول، د انتقادي پروګرامونو نه جوړول، د طالبانو له هوکړې پرته د مېلمنو رابلل او د «شهید» او «شهادت» کلمو کارول په دې موده کې د طالبانو له لوري صادر شوي فرمانونه دي.

راپور وايي، هغه خبریالان چې دا حکمونه له پامه غورځوي ګواښل کیږي او بندیان کیږي.

د افغان خبریالانو مرکز ویلي چې په دې موده کې پر رسنیو د کوم هدفمند برید یا د رسنیو کارکوونکو ته د زیان رسولو راپور نه دی ورکړل شوی.

په ۱۴۰۲ ل کال کې د افغان خبریالانو مرکز د رسنیو او خبریالانو د حقونو لږ تر لږه ۱۳۹ سرغړونې مستندې کړې وې، چې ۸۰ پکې ګواښونه او ۵۹ د نیول کېدو پېښې شاملې وې.