سرچینې: تورخم دروازه به د جمعې په ورځ د عامو خلکو پر وړاندې خلاصه شي

د راپور له مخې، د افغانستان واردات په سلواغې میاشت کې د ۲۱ مېلیونه ډالرو په کمښت یو زر او ۷۶.۱ مېلیون ډالرو ته راکښته شوي دي.

یادې ادارې دا هم ویلي چې، د افغانستان صادرات هم د ۱۸ مېلیونه ډالرو په کمښت ۱۴۴.۲ مېلیونو ته راټيټ شوي دي.

د طالبانو د احصایې او معلوماتو ادارې په وینا، د افغانستان ډېری واردات له ایران، چین او پاکستان څخه کېږي.

همداراز افغانستان خپل صادرات بیا د هند، پاکستان او متحده عربي اماراتو بازارونه ته وړاندې کوي.

دې معلوماتو ته په پام سره، د افغانستان د سوداګرۍ په جوړښت کې دغه درې هېوادونه ځانګړي شریکان ګڼل کېږي.

یاده اداره وایي، چې په دغو شمېرو کې د برېښنا د وارداتو احصایه نه ده شامل او یوازې مستقیم او نوي صادرات، همداشان محصولي او غیر محصولي واردات شامل دي.

خو وړمه ورځ د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویلي و، چې په روان مالي کال کې یې د هېواد د درېیو هوايي ډګرونو له لارې د ۲۹۲ مېلیون ډالرو په ارزښت صادرات او واردات کړي دي.

د دغه وزارت په وینا، تېر کال د صادراتو او وارداتو کچه ۲۹۰ مېلیون ډالره وه.

د دغه وزارت د خبرپاڼې له مخې، له دغو درېیو کابل، کندهار او بلخ هوایي ډګرونو له لارې د ۱۲۵ مېلیون ډالرو په ارزښت صادرات او ۱۶۷ مېلیون ډالرو په ارزښت ورادات شوي دي.

دا په سپین وام ۱ کې د تېلو او ګاز دویمه څاه او زېرمه ده چې په دې څو میاشتو کې موندل کیږي. له دې وړاندې له ورته بلې زیرمې د ورځې ۱۲ عشاریه ۹۶ میلیونه مکعب فټه ګاز او ۲۰ بیرله تېل استخراج کېدل.

د پاکستاني رسنیو د رپوټونو له مخې، د ماړۍ کمپنۍ، د تیلو او ګاز پراختیایي کمپنۍ (OGDCL)، پاکستان پټرولیم (PPL) او حکومتي ملکیتونو خصوصي شرکت (GHPL) تر منځ د دغو زیرمو د سپړنې هوکړه لیک لاسلیک شوی دی.

په سپین وام او شیوه کې د تیلو او ګاز پر زېرمو ډېری ماړي کمپنۍ کار کوي. ددې کمپنۍ په اړه ویل کیږي چې ۴۰ په سلو کې سهم پکې د فوجي کمپنۍ دی او همدا بنسټ یې مشري کوي.

د هوکړه لیک له مخې، د سپین وام په دویمه څاه کې ماړي انرژۍ کمپنۍ د ګټې ۵۱سلنه ونډه، د پاکستان د تیلو او ګازو پراختیایي کمپنۍ ۳۵ سلنه او اورینټ پترولیم ۱۰ سلنه ونډه لري. په راتلونکو دریو کلونوکې د دې پروژې لپاره شل میلیارده روپۍ پانګونه په پام کې نیول شوې ده.

د شمالي وزیرستان ترڅنګ، په اټک کې هم د سوغري شمال-۱ څاه کې د ګازو او کانډنسیټ تیلو نوې زیرمې کشف شوې دي. کانډنسیټ تیل (Condensate oil) یو ډول طبیعي هیدروکاربن تیل دي چې د ګازو د استخراج په پروسه کې تر لاسه کېږي.

د پاکستان د تیلو او ګاز پراختیایي کمپنۍ ویاند وویل چې د څاه کندنچارې د ۲۰۲۴ کال په مې میاشت کې پیل شوې وې او د ۴۹۴۲ مترو په ژورو کې یې نوې زیرمې موندلې دي. ابتدایی پایلې ښیي چې له دې زیرمو د ورځې یو عشاریه ۹۶ میلیون مکعب فټه ګاز او ۴۳۰ بیرله تیل استخراج کیږي.

د شمالي وزیرستان سپین وام، شیوه، بویه، دته خېل، میرعلې د کانونو له اړخه مشهورې سیمې دي. په دغو سیمو کې د تېلو او ګاز، کرومایټ، مسو، وسپنې، سلفر، ډبرو سکرو او نورو توکو کانونه موجود دي.

د پاکستان د انرژۍ متخصصان وړاندوینه کوي چې په شمالي وزیرستان کې د تیلو او ګازو نورې زېرمې هم ممکنې دي چې کشف شي، ځکه د دې سیمې د سپړنې وروستۍ پایلې بریالۍ وې.

دا په داسې حال کې ده، چې تېر کال د صادراتو او وارداتو کچه ۲۹۰ میلیون ډالره وه.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د یکشنبې په ورځ (د کب ۲۶مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه واردات او صادرات د کابل، کندهار او بلخ هوايي ډګرونو له لارې شوي دي.

د خبرپاڼې له مخې، له دغو درېیو هوایي ډګرونو د ۱۲۵ میلیون ډالرو په ارزښت یې صادرات او ۱۶۷ میلیون ډالرو په ارزښت ورادات کړي دي.

د نوموړي په وینا، دغه صادرات او واردات اتریش، اردن، هسپانیا، متحده عربي اماراتو، اندونیزیا، انګلستان، امریکا، سوېلي افریقا، المان، چین، هند او نورو هېوادونو ته شوي دي.

دا په داسې حال کې ده چې افغان سوداګر په افغانستان د طالبانو له واکمنېدو سره د صادراتو او وارداتو په برخه کې د ستونزو د زیاتېدو خبره کوي.

طالبانو بیا تل ادعا کړې ده، سره له دې چې د افغانستان د صادراتو کچه یې لوړه کړې ده، خو ځینې ستونزې لا هم شته چې د دوی اقتصادي پرمختګ ننګوي.
دغه ډله وایي، چې د نړۍوالو له لوري لګول شوي بندیزونه، د افغانانو د شتمنۍ کنګل کول او وخت پر وخت د ځینو ګاونډیو هېوادونو له لوري په سرحدونو کې د خنډونو جوړول هغه ستونزې دي، چې پر صادراتو او وارداتو یې منفي اغیزې کړي دي.
طالبان په داسې حال کې له دې ستونزو سرټکوي، چې همدا نن د پاکستان د ګمرک چارواکو وویل، چې د تورخم په دروازه به هره ورځ د افغانستان او پاکستان ترمنځ په اوسط ډول د درې میلیونه ډالرو په ارزښت صادرات او واردات ترسره کېدل، خو په تېرو ۲۲ ورځو کې په دې دروازه هېڅ ډول سوداګرې نه ده شوې.
د پاکستان د ګمرک چارواکو د یکشنبې په ورځ دغه راز زیاته کړه، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره هره ورځ دواړه هېوادونه له دوه اړخیزې سوداګرۍ درې میلیونه ډالر له لاسه ورکوي.
د دغو چارواکو په خبره، د تورخم دروازې له لاري هره ورځ له افغانستان څخه د ۱.۶ میلیون ډالرو په ارزښت واردات او د ۱.۴ میلیون ډالرو په ارزښت صادارت کېږي.
د پاکستانو د ګمرکونو چارواکو ویلي، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره د دواړو هېوادونو ترمنخ په تېرو ۲۲ ورځو کې د ۶۶ میلیونو ډالرو په ارزښت دوه اړخیزه سوداګري نه ده شوې.

د پاکستان د ګمرک چارواکو د یکشنبې په ورځ وویل، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره هره ورځ دواړه هېوادونه له دوه اړخیزې سوداګرۍ درې میلیونه ډالر له لاسه ورکوي.

چارواکو ویلي، چې د تورخم دروازې له لاري هره ورځ افغانستان نه د ۱،۶ میلیونه ډالرو په ارزښت واردات او د ۱،۴ میلیونه ډالرو په ارزښت صادارت کېږي.

د پاکستانو د ګمرکونو چارواکو ویلي، چې د تورخم دروازې په تړل کېدو سره د دواړو هېوادونو ترمنخ په تېرو ۲۲ ورځو کې د ۶۶ میلیونو ډالرو په ارزښت دوه اړخیزه سوداګري نه ده شوې.

پرهمدغه مهال د پاکستان د کډوالۍ ادارې ویلي، چې د تورخم دروازې له تړل کېدو وړاندې هره ورځ شاوخوا لس زره کسانو دواړو لوریو ته تګ راتګ کاوه خو له تېرو ۲۳ ورځو راهیسې دغه دروازه د سوداګرۍ ترڅنګ د پلي مساپرو پرمخ هم تړل شوې ده.

د تورخم دروازه ۲۳ ورځې وړاندې له هغه وروسته وتړل شوه، چې ډیورنډ کرښې ته څیرمه د طالبانو د پوستې له جوړولو سره پاکستاني ځواکونو مخالفت وکړ او د دواړو لوریو ترمنځ نښتې وشوې.

د تورخم ستونزې د حل په موخه د دواړو خواوو د سوداګرو او قومي مشرانو په ګډون یوه جرګه هم جوړه شوې، خو له څو ځله مذاکراتو وروسته بې پایلي پای ته ورسیده او دروازه لا هم د سوداګرۍ او تګ راتګ پر مخ تړلې ده.

مکده ټینګار کړی چې پاکستان د نړیوالو پروتوکولونو له مخې مکلف دی چې د افغانستان په څېر په وچه محاط هیوادونو ته سوداګریزه اسانتیا برابره کړي او د دې ژمنو نه پوره کول نه یوازې د پاکستان نړیوال حیثیت ته زیان رسوي، بلکې سیمه ییزو سیالانو ته هم ګټه رسوي، چې د هند بندرونه د بدیلې سوداګرۍ په توګه وکاروي.

دغه پاکستانی چارواکی وايي، چې د سوداګرۍ پر وړاندې ډېرېدونکي خنډونه، د ترانسپورت لوړ لګښتونه او د تورخم اوږدمهاله بندېدو له کرښې پورې سوداګري سخته اغیزمنه کړې او د پاکستان اقتصاد ته یې لوی زیان اړولی.

نوموړي د ۲۰۲۴ کال ډسمبر کې د پاکستان دځانګړې پانګونې اسانتیا شورا (SIFC) غونډې پرمهال راپورته شويو اندېښنو ته په اشاره ویلي، چې د وروستیو صادرو شویو مقرراتو له امله سوداګري کمزورې شوې او له ګاونډیو هیوادونو سره اړیکې ترینګلې شوې دي.

د پاکستاني رسنیو د رپوټونو له مخې، په دې وروستیو کې د خیبر پښتونخوا حکومت د زیربنایي پراختیا محصول له دوه عشاریه صفر سلنې څخه یو عشاریه صفر سلنې ته راکم کړ، خو لا هم د افغانستان پر ترانزیټي سوداګرۍ پلی کیږي، چې قانوني سوداګري ته زیان رسوي او له نړیوالو ژمنو سره په ټکر کې دی.

مکده وویل، « یو عشاریه صفر سلنې ته د زیربنایي پراختیا محصول راکمول یوه وړه اسانتیا ده خو پر ټرانزیټي سوداګرۍ باید هیڅ مالیه وضع نه شي».

هغه زیاته کړه، « دا مالیه او د لارې بندیدل سوداګر مجبوروي چې د پاکستاني لارو پر ځای د ایران بندرونه وکاروي، چې زموږ د سوداګرۍ شبکې ته اوږدمهاله زیان رسوي».

رپوټ وايي، سره له دې چې د افغانستان-پاکستان د ګډې سوداګرۍ خونه پرله پسې هڅې کوي، خو وضعیت نور هم خراب شوی.

د تورخم لاره د فبرورۍ له ۲۱مې راهیسې د طالبانو د پوستې جوړولو پر سر د شخړې له امله تړلې پاتې ده، چې دوه اړخیزه سوداګري یې په ټپه درولې. دواړو خواوو ته له پنځو زرو ډېر موټر ولاړ دي، چې استهلاک کېدونکي توکي هم پکې بار دي.

د پاکستان اقتصادي کارپوهان په دې باور دي، چې د تورخم دغه اوږدمهاله بندښت سوداګري د چابهار او بندرعباس په څېر نورو سیالو لارو ته اړوي.

د افغانستان-پاکستان ګډې سوداګریزې خونې مرستیال ضیاء الحق سرحدي د کوچنیو او متوسطه سوداګریزو شرکتونوپه اړه جدي اندېښنه څرګنده کړې او وایي، « اوږدمهالی ځنډ او نامعلوم وضعیت د سوداګرو باور له منځه وړي او پانګوال یې ویرولي».

د افغانستان او پاکستان سوداګرۍ خونې رییس د پاکستان له حکومته غوښتي چې سرحدي مدیریت ښه کړي، په ترانسپورتي لګښتونو کې کموالی راولي او د ترانزیټي سوداګرۍ د زیربنایي پراختیا محصول له منځه یوسي.

مکده زیاته کړې: « له ازبکستان سره د لومړي وزیر د اړیکو پیاوړي کولو هڅې مثبت ګام دی، خو که سوداګریز خنډونه ژر حل نه شي، پاکستان به د یوه لوی سوداګریز دهلیز د جوړیدو فرصت له لاسه ورکړي».