د ننګرهار ولایت نامتو لیکوال، شاعر او ژورنالیست عطاء محمد هیلهمن په جلاوطنۍ کې د ورپېښې ناروغۍ له امله مړ شو. نوموړی شاوخوا شپږ میاشتې وړاندې د امریکا متحده ایالاتو کلفورنیا ایالت ته کډه شوی و.
عطاء محمد هیلهمن له تېرو درېیو کلونو راهیسې مغزي تومور درلود، چې په پاکستان یې د سر عملیات هم ترسره کړی و.
د هیلهمن زوی حمزه هیلهمن د خپل پلار په فېسبوک پاڼې د هغه مړینه تایید کړې او لیکلي یې دي: «زما مهربان پلار، عطامحمد هیلهمن له دې فاني نړۍ سترګې پټې کړې.هغه یو باایمان، زړور او د کورنۍ د ستون غړی وو.زموږ زړونه پرې غمجن دي، خو باور لرو چې الله به هغه ته د جنت الفردوس مقام ورکړي.»
عطاء هیلهمن د ننګرهار ولایت د چپرهار ولسوالۍ اوسېدونکی وو، چې په پښتو ژبه کې یې له ننګرهار پوهنتونه ماسټري او له ملاکنډ پوهنتون څخه یې دوکتورا اخیستې وه.
هغه شاعر او لیکوال هم و، چې تر لسو ډېر چاپ شوي کتابونه لري.
په دغو کتابونو کې ناولونه، شاعري او د پښتو ژبې ادبیاتو اړوند کتابونه شامل دي.
د یادولو ده، چې هیلهمن د ننګرهار ملي ټلویزیون، باختر اژانس او یو شمېر نورو رسنیو سره په ننګرهار کې دوه لسیزې خبریالي کړې وه.
طالبانو د پاکستان له لورې په جبري توګه د افغان کډوالو د بېرته ستنولو پروګرام غیر انساني بللی او په کلکو ټکو یې غندلی دی. دغې ډلې له ملګرو ملتونو او نړۍوالو سازمانونو غوښتي، چې ددې انساني ناورین د مخنیوي په موخه لاس په کار شي.
د طالبانو ریاست الوزا په مشرۍ لوړپوړو طالب مشرانو د پاکستان له خوا د افغان کډوالو جبري بېرته ستنولو په اړه غونډه ترسره کړې او د پاکستان د حکومت دغه کړنه یې غیر اسلامي او غیر انساني یاده کړې.
د طالبانو د حکومت مرستیال ویاند حمدالله فطرت په خپل اېکس کې لیکلي: «غونډې د افغان کډوالو سره د غیر اسلامي او غیر انساني چلند او د ټولو اصولو پر خلاف په زور سره اېستل په کلکو ټکو غندلی، دغه کړنه یې د ټولو اسلامي ارشاداتو او نړۍوالو اصولو او د ګاونډیتوب د حقوقو خلاف عمل وباله، همدرانګه د پاکستان له ولس، سیاسي ګوندونو، علماوو او بانفوذه شخصیتونو څخه یې غوښتنه وکړه تر څو دوی هم په دې اړه خپل اسلامي او د ګاوندیتوب مسوولیت اداء کړي».
فطرت لیکلي، چې د غونډې ګډوالو وویل: «ټولو ته واضیح ده چې د افغانستان او پاکستان ولسونو له لسګونو کلونو راهیسې ښې اړیکې لرلې دي، موږ غواړو چې دغه دیني تاریخي او فرهنګي اړیکې همداسې دوامداره پاتې شي ، ځکه دا د دواړو هېوادونو او ولسونو اړتیا او ضرورت دی او دغه ډول ناسمې کړنې د دواړو هېوادونو په زیان دي.»
طالب چارواکو په دغه غونډه کې پر ملګرو ملتونو او نړۍوالو سازمانونو غږ وکړ، چې د دغه انساني ناورین په مخنیوي او د افغان کډوالو په با عزته توګه را ستنېدو کې خپل مسوولیت اداء کړي.
په ورته وخت کې د کډوالو لپاره ملګرو ملتونو سازمان IOM په خپل اېکس لیکلي: «موږ د اپرېل په پنځمه نېټه له پاکستان څخه د اجباري راستنېدو په شمېر کې زیاتوالی ثبت کړی دی، وروسته له هغه چې د حکومت له خوا د افغانانو لپاره د وتلو یا له هېواد څخه د شړلو وروستۍ نېټه ټاکل شوې وه.»
له دې سره، وروستۍ شمېرې ښيي چې تر اوسه ۱۱,۳۷۱ غير قانوني افغان کډوال له پاکستانه څخه اېستل شوي دي.
د راپورونو له مخې، يوازې نن ۳,۶۶۹ غير قانوني مېشت افغانان د تورخم له لارې هېواد ته ستانه شوي دي.
پاکستان تېره میاشت افغان ACC کارت لورونکو او بې اسناده افغانانو ته خبر ورکړی، چې له دغه هېواد څخه ووځي.
همدا ډول دغه هېواد پلان لري، چې درې مېلیونه افغان کډوال چې په پاکستان کې مېشت دي له خپلې خاورې وباسي.
له تېرو څو میاشتو راهیسې په پاکستان او په تېره پلازمېنه اسلام اباد کې د پولیسو له خوا د افغانانو پر وړاندې سخت اقدامات تر سره شوي دي.
زیات شمېر افغانان نیول شوي او په جبري توګه بېرته افغانستان ته شړل شوي او همدا ډول سلګونه نور افغانان چې د پولیسو له لورې نیول شوي، د دوی په کمپونو کې د جبري بېرته ستنولو پروسې ته په تمه دي.
ملګرو ملتونو او طالب چارواکو ویلي، چې پر افغان کډوالو د پاکستان دومداره فشار په دې وروستیو ورځو کې زرګونه افغانان اړ کړي چې په ډیورنډ کرښه افغانستان ته واوړي.
پاکستان تېره میاشت شاوخوا اته لکه افغانانو ته چې (ACC) کارتونه لري، خبرداری ورکړی چې دغه هېواد پرېږدي، کنه په جبري توګه به وشړل شي.
اوسمهال دوه تجارتي لویې لارې تورخم او سپین بولدک د جبري بېرته ستنو شویو افغانانو شاهدې دي، چې افغانستان د اوښتو لپاره په کتارونو کې ولاړ دي.
د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو نړۍوال سازمان (IOM) د دوشنبې په ورځ د ټولنیزو رسنیو په پلیټ فارم اېکس کې لیکلي: "په تېرو دوو ورځو کې، ۸۰۲۵ بې اسناده او د ACC اسناد لرونکي افغانان د تورخم او سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستانه شوي."
ای او اېم د جبري ستنو شویو افغانانو لپاره د چمتوالي یادونه کړې.
طالب چارواکو هم ویلي، چې زرګونه کسان له پولې اوښتي، خو د IOM د راپور په پرتله کم ښودل شوي دي.
د کډوالو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني ای اېف پي ته وویل، چې د اپرېل د میاشتې له پیل راهیسې له ۶۰۰۰څخه تر ۷۰۰۰ پورې افغانان راستانه شوي دي او ویلي یې دي، چې «شاید یو مېلیون نور افغانان بېرته راستانه شي.»
هغه وويل: "موږ پر پاکستاني چارواکو غږ کوو، چې افغانان په زوره و نه باسي، د دواړو هېوادونو تر منځ بايد يو مناسب ميکانيزم وي او بايد په عزت سره بېرته راستانه شي."
د پرله پسې شخړو څخه تېښته
ملګري ملتونه وايي، نږدې درې مېلیونه افغانان په پاکستان کې ژوند کوي، چې ډېری یې په خپل هېواد کې له پرله پسې جګړو او په ۲۰۲۱ کال کې په کابل کې د طالبانو له واک ته د رسېدو وروسته دغه هېواد ته کډوال شوي دي.
۳۸ کلن عبدالرحمان د پاکستان په سوېل لوېدیځ کې له کویټې څخه د سپین بولدک له لارې له تېرېدو وروسته ای اېف پي ته وویل: "موږ بېرته ستنېدو ته اړ شوو. دوه ورځې وړاندې، کله چې دوی د کورونو پلټنه کوله زه ودرول شوم او د اسنادو غوښتنه یې وکړه."
هغه وویل: "هغوی ماته یو ساعت هم نه دی راکړی (د وتلو)، ما یوه غالۍ او خپل ټلیفون وپلورل چې دلته راشم، موږ خپل ټول شیان پرېښي دي."
د پاکستان حکومت ددې ترڅنګ له ۱.۳ مېلیون څخه زیاتو افغانانو ته چې د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې UNHCR له خوا د راجسټریشن کارتونه لري هم ویل شوي چې له پلازمېنې اسلام اباد او ګاونډي ښار راولپنډۍ څخه ووځي.
د بشري حقونو د څار سازمان د هغو "ناوړه تکتیکونو" په اړه چې پر افغانانو د فشار راوړلو لپاره کارول کېږي او جبري خپل هېواد ته ستانه کړل کېږي، په سختو ټکو غندلی دی.
دغې ادارې ویلي، چې د پاکستان دا کړنه به افغانان له سختو شرایطو سره مخ کړي.
په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته د ګاونډيو هېوادونو ترمنځ اړيکې ترينګلې شوې دي.
اسلام اباد د کابل واکمنان په خپله خاوره کې د پاکستان وسله والو ته په خوندي ځایونو ورکولو تورن کړي، خو دا تورونه د طالبانو حکومت رد کړي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د موبي رسنیز ګروپ چې طلوع ټلوېزون یې یوه برخه ده، لسګونه کارکوونکي له دندو ګوښه کړي دي. یوې سرچینې وویل، د موبي میډیا ګروپ نن ۲۵ تنه له طلوع نیوز او ۲۵ نور د ادارې له نورو برخو ګوښه کړي، چې ور سره «د طلوع نیوز ډېری خپرونې هم بندې شوې.»
د سرچينو د معلوماتو له مخې، طلوع نيوز د خپلو خپرونو شمېر هم په بې ساري ډول کم کړى او له دې وروسته به يوازې د ماښامنۍ خبري خپرونې او د "تودي خبرې" خپرونه خپروي.
سرچینې وویل چې موبي میډیا ګروپ د "بودجې کمولو او اقتصادي او سیاسي فشارونو" له امله د کارمندانو د ګوښه کولو او د نشراتو مهالویش کمولو پریکړه کړې.
موبي یوه رسنیزه ډله ده، چې طلوع تلویزیون، لمر تلویزیون، طلوع نیوز، فارسي ۱ تلویزیون، ارمان راډیو، د باربورد میوزیک سټوډیو، کبورا پروډکشن او ارکوزیا راډیو یې نشراتي ادارې دي.
د طلوع، طلوع نیوز او لمر په ګډون د موبي ګروپ ډیری اړوند شبکو په ۱۴۰۰ کال کې د طالبانو تر واکمنۍ وروسته په افغانستان کې خپلو خپرونو ته دوام ورکړ.
په همدې حال کې، دا شبکه د افغانستان د نورو کورنیو رسنیو په څېر، د طالبانو د حکومت لخوا په پراخه کچه سانسور شوې او د دې ډلې تر څارنې لاندې فعالیت کوي.
د رسنیو په چلند کې بدلون د طلوع ټلویزیون اعتبار او د اورېدونکو کچه ډېره اغېزمنه کړې ده.
طالبان د افغانستان پر کورنیو رسنیو قوي کنټرول لري او د دغو بنسټونو فعالیت او ازادي یې سخته محدوده کړې ده.
ځینو سرچینو د بودیجې کمښت او د موبي ګروپ د کارمنانو وروسته ګوښه کول د متحده ایالاتو د بهرنیو مرستو له کمولو سره تړلي وبلل.
موبي میډیا ګروپ د خپل تاسیس راهیسې د امریکا متحده ایالاتو پراخ مالي ملاتړ ترلاسه کړی او اوس د متحده ایالاتو لخوا د بهرنیو مرستو په بندیدو سره د دې سازمان مالي ملاتړ هم اغیزمن شوی.
د افغانستان انټرنیشنل د دې خبر په اړه د غبرګون د ترلاسه کولو لپاره د موبي ګروپ له څښتن سعد محسني سره اړیکه ونیوله، خو ښاغلي محسني تر اوسه زموږ پوښتنو ته ځواب نه دی ورکړی.
د پاکستان اوسنی پلان چې میلیونونه افغان کډوال وباسي، یو پراخ، خطرناک، شدیداً سیاسي او غیرمسوولانه اقدام دی. له بلې خوا، د طالبانو د رژیم غبرګون هم خواشینوونکی او د منلو وړ نه دی.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د حضور تاریخ له تضادونو ډک دی. له یوې خوا، کوربه ټولنو په ځانګړي ډول د قبایلي سیمو، خیبر پښتونخوا او بلوچستان خلک د شفقت او مېلمهپالنې ښکلي بېلګې وړاندې کړې دي؛ خو له بلې خوا، د پاکستان دولتي ادارو او پوځ دا موضوع بیا-بیا د خپلو ناکامو امنیتي او بهرنۍ پالیسۍ وسیله ګرځولې او ترې یې سیاسي استفاده کړې ده.
د پاکستان حکومت وروستي اقدامات د افغان کډوالو پر وړاندې د بېمسوولیتۍ او ناپوهۍ یو نوی او خطرناک حد ښيي.
د نړۍوالو بشري حقونو مدافع بنسټونه، د کډوالو ملاتړي سازمانونه او د ملګرو ملتونو ادارې پر پاکستان څو وارې غږ کړی چې دا بشري فاجعه دې نه پېښوي.
له دې امله چې د کډوالو بېرته ستنېدل له جدي خطرونو سره مل دي او احتمال شته چې د سیاسي تعقیب سره مخ شي، د ملګرو ملتونو کارپوهانو له پاکستانه غوښتي چې: "سملاسي دې د جبري داخلي بېځايهکولو، ایستنې، نیونې، جبري ایستنې، ګواښونو او نورو فشارونو مخه ونیسي او د نه ایستلو اصل (non-refoulement) دې رعایت کړي، چې یو مطلق او نهماتېدونکی اصل دی."
دغه راز، د پاکستان د خلکو، مدني ټولنو مشرانو او سیاسي څېرو ورته غوښتنې هم تر اوسه له پامه غورځول شوې دي.
هغه دلایل چې د پاکستان سیاستوال د دې ظالمانه اقدام د توجیه لپاره وړاندې کوي، بېاساسه او نادرست دي.
افغان کډوال د پاکستان د مزمنو ستونزو؛ لکه ناامنۍ، اقتصادي بحران، د حکومتولۍ ضعف، جوړښتي تبعیض او ولسي ناخوښۍ اصلي علت نه دي.
دغه کډوال د خپل زحمت، محدودو منابعو او په نورو هېوادونو کې د خپلو خپلوانو د مرستو پر مټ، نه یواځې دا چې د پاکستان پر اوږو بار نه دي، بلکې له دې هېواده یې زیات څه اخیستي نه دي؛ بلکې ورکړي یې دي.
حقیقت دا دی چې د پاکستان د دې وروستي اقدام تر شا اصلي انګېزه، د اسلاماباد سیاسي سرخوردګي ده؛ یوه داسې هڅه ده چې پر طالبانو فشار راوړي تر څو د پاکستان امنیتي غوښتنې ومني.
پاکستان له شاوخوا دوو لسیزو راهیسې طالبانو ته پناه او ملاتړ یې ورکړی او د افغانستان، متحده ایالاتو او له ۴۰ زیاتو هېوادونو د ایتلاف غوښتنې یې له پامه وغورځولې دي.
د ترهګرۍ ضد نړیوالې مبارزې دا پړاو، د پاکستان له لوري له پراخې دوکې او نه عملي کېدونکو ژمنو سره مل و.؛ خو نن طالبان یا د تحریک طالبان پاکستان (TTP) د کنټرول اراده نه لري، یا یې وس نه لري او دې کې هم شک نشته چې تحریک طالبان پاکستان د اوسنۍ ناامنۍ یوه مسوول برخه ده.
په دې هم شک نشته چې طالبانو ته د قدرت د بېرته راګرځولو مرسته یو تاریخي اشتباه وه چې پاکستان یې مرتکب شو او اوس دواړه هېوادونه باید د هغې غمیزې پایلې وزغمي؛ خو دا باور چې طالبان به یوازې د افغان کډوالو د خراب وضعیت او ایستنې له امله خپل سیاسي مسیر بدل کړي او د اسلاماباد امنیتي غوښتنې ومني، یوه بله ستره محاسباتي تېروتنه ده.
دغه ټوله کیسه په داسې حال کې روانه ده چې د دواړو هېوادونو تر منځ د ښو اړیکو تمه کېږي، حال دا چې میلیونونه افغانان له خپلو کورونو شړل کېږي، له سپکوونکو چلندونو سره مخ دي، او دا یوه نه هېریدونکې تجربه ده چې هم افغانستان او هم نړۍواله ټولنه یې ژوره اغېزمنه کړې ده.
د شک ځای نه شته چې د طالبانو مشرتابه د میلیونونو بېګناه افغانانو د دردناکې وضعې مسوولان دي، هماغسې چې د افغانستان دننه د ښځو او نجونو پر وړاندې د پراخې سرغړونې او سیستماتیکو سرکوبونو مسووله ډله ګڼل کېږي.
دا سرغړونې د وروستیو پراخو مهاجرتونو اصلي علت دی او همدا وجه ده چې افغانان نه غواړي بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.
یوازې هغه وخت به کډوال په رضاکارانه، مصونه او دوامداره توګه خپلو کورونو ته ستانه شي، چې په افغانستان کې یو مشروع، مسوول او قانونپاله حکومت رامنځته شي چې د خپل ولس او نړۍوالې ټولنې پر وړاندې خپلې ژمنې پوره کړي.
د دې بدلون ترلاسه کول د یوه بینالافغاني سیاسي تفاهم له لارې نه یواځې د افغانستان او پاکستان لپاره، بلکې د ټولې سیمې او نړۍ د ثبات لپاره حیاتي اهمیت لري.
د طالبانو د کابل امنیه قوماندانۍ ویاند خالد ځدراڼ په خپل تازه چاپ شوي کتاب کې وايي، چې پاکستان له وزیرستان او نورو قبایلي سیمو نه د نړۍ د بېلابېلو جنګي، جهادي ډلو لپاره د چترۍ په توګه کار اخېست. ځدراڼ وايي، پاکستان تل په خپله غېږ کې د افغانستان د نظام دښمنانو ته پناه ورکړې.
خالد ځدراڼ په دغه کتاب کې، چې د «۱۵ دقیقې» په نامه تازه خپور شوی، په حقاني شبکه کې د خپلو فعالیتونو، جګړو، عملیاتو، د امریکايي زنداني بووا برګډال او ددې شبکې د جګپوړو غړو د وژل کېدو په اړه خپلې خاطرې او یادښتونه راغونډ کړي دي.
خالد ځدراڼ وايي، پاکستان په وزیرستان او قبایلي سیمو کې د مختلفو جنګي ډلو تر چتر لاندې غوښتل هغو ډلو ته د فعالیت او پټېدو زمینه مساعده کړي چې په افغانستان کې یې د امریکا او ناټو ځواکونو پر خلاف جګړې کولې.
ځدراڼ وايي، کله چې به امریکا پر پاکستان فشار راوست، چې په قبایلي سیمو کې د امریکا او د افغانستان د دولت مخالفان پټ دي نو اسلام اباد به ځواب ورکړ چې دا ازادې قبایلي سیمې دي او د پاکستان دښمنان هم دلته میشت دي.
نوموړی زیاتوي، چې پاکستان « په دې چل امریکا او غربي نړۍ د لنګې غوا په څېر لوېشله».
د طالبانو دغه برحاله چارواکی وايي، پاکستان په قبایلي سیمو کې امریکا ته د مطلوبو کسانو او مرکزونو په کواردینات ورکولو پیسې او امکانات ترلاسه کول او په پښتون مېشتو سیمو کې د ناامنیو له امله لوېديزې نړۍ هم دا منله چې په قبایلو کې مېشتو وسله والو جنګي ډلو د پاکستان امنیت هم له ګواښ سره مخ کړی دی.
ځدراڼ وايي، « د پاکستان له جوړېدو راهیسې د دوی بهرنۍ پالیسي پر دې را څرخي چې په ګاونډ کې د هند په څېر قوي او په خپلو پښو ولاړ افغانستان و نه لري. په افغانستان کې یو قوي او په خپلو پښو ولاړ نظام په هيڅ صورت پاکستان ته د منلو وړ نه دی، ځکه دوی همېشه په خپله غېږ کې د افغانستان د نظام دښمنانو ته پناه ورکړې ده».
نوموړي زیاته کړې، چې « د پاکستان لوی هدف په افغانستان کې د نظامونو نړول دي، هغه که د هر چا وي».
دغه طالب چارواکی او د حقاني شبکې غړی وايي، پاکستان پوهیږي چې پښتانه په ډېورنډ نه بېلېږي او د افغانستان هيڅ واکمن او نظام د ډېورنډ له داعیې نه تېرېږي .
نوموړی وايي، چې د طالب له حضور نه پاکستان په دې سیمه کې ګټې پورته کړې او د خپلو استخباراتي ادارو کسان یې د طالب په جامه کې په دې سیمه کې ځای پر ځای کړل چې د پاکستان د پالیسیو مخالف کسان پرې ووژني.
خالد ځدراڼ په خپل کتاب کې وايي، چې دا لړۍ پاکستان جاري ساتي، خو یوازې یې بڼه بدلوي.
د ۱۵ دقیقې په نامه دغه کتاب کې خالد ځدراڼ ادعا کړې، چې د حقاني شبکې جګپوړی غړی نصیرالدین حقاني په اسلام اباد کې د ملي امنیت د پخواني رییس رحمت الله نبیل د پلان له مخې وژل شوی و.