د طالبانو تر واک لاندې د چاپیریال ساتنې ملي ادارې عمومي رییس مطیعالحق خالص د اکبر موسسې له مسوول نمیک حیدروف سره په لیدنه کې ویلي، دغه ډله هڅه کوي چې نړۍوال قانع کړي، څو د افغانستان تعلیق شوې پروژې بېرته پیل او پلي کړي.
خالص په دې کتنه کې زیاته کړې، که څه پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ۹۰۰ میلیون ډالرو په ارزښت چاپېریالي پروژې ځنډول شوې وې، خو ۶ پروژې له تعلیق څخه بېرته اېستل شوي دي.نوموړي یو ځل بیا ټینګار کړی، چې افغانستان د اقلیمي بدلون څخه تر ټولو زیات اغېزمن شوی هېواد دی، چې د دې ادارې، ملي او نړۍوالو موسسو له خوا ګډ کار ته اړتیا لري.مطیعالحق خالص تر دې وړاندې په افغانستان کې د چاپېریالي ستونزو اړوند د نړۍ پر سیاسي چلند نیوکه کړې وه.هغه ټینګار کړی، د افغانستان اقلیمي بدلون او چاپېریالي مسلې چې باید انساني پاملرنه ورته وشي، سیاسي رنګ ورکړل شوی دی.طالبانو تل ۴۵ کلنې جګړې او نا امنۍ د اقلیمي بدلونونو لامل بللی او ویلي یې دي، چې د افغانستان ځنګلونه، طبیعي یخچالونه، مرغان او وحشي ژوي سخت زیانمن شوي دي او د دې زیانونو بیا رغونه ډېر وخت او کار ته اړتیا لري.دا په داسې حال کې ده، چې تېره میاشت افغانستان ته له اقلیمي بدلون سره د مبارزې لپاره ۱۰ مېلیونه ډالره بودیجه تصویب شوې ده.د طالبانو تر واک لاندې د چاپېریال ساتنې ملي اداره وايي، دغه بودیجه د چاپېریالي اسانتیاوو نړۍوالې ادارې لهخوا د کم وده هېوادونو صندوق شورا ناسته کې تصویب شوې ده.له دې سره، د اکبر موسسې رییس بیا چاپېریالي مسایل او اقلیمي بدلون خورا مهم موضوعات بللي او ټینګار یې کړی، چې په دې برخه کې باید زیات کار وشي، ترڅو د اقلیمي بدلون سره د مبارزې په برخه کې له نړۍوالو مالي سرچینو څخه مرستې راجلب شي.د ویلو ده، چې څه موده مخکې د ملګرو ملتونو د کډوالۍ نړۍوال سازمان هم په خپل یوه راپور کې ویلي و، چې په افغانستان کې د اقلیم بحران د بې ځایه کېدو لامل شوی او د بشري مرستو لپاره اړتیا ډېره شوې ده.دغه سازمان همداراز ویلي و، چې په تېر یو کال کې نېږدې نهه میلیونه افغانان د اقلمي بدلون له امله زیانمن شوي دي.د راپورونو له مخې، په افغانستان کې له ۱۱ مېلیونو څخه ډېر کسان په راتلونکي کې د اقلیم له امله رامنځته شوي ناورینونو له جدي ګواښ سره مخ دي.په راپورونو کې زیاته شوې ده، چې د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ نږدې ۳ میلیونه خلک د اقلیم د بدلون د اغېزو له امله بې ځایه شوي او یوازې په ۲۰۲۴ کال کې ۹۸۸۰۰۰ کسانو د اقلیم او چاپېریالي پېښو له امله لنډمهاله کډوالي تجربه کړې ده.غور، خوست او جوزجان ولایتونه د افغانستان د نورو ولایتونو په پرتله ډېر زیان منونکې یاد شوي دي.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د حضور تاریخ له تضادونو ډک دی. له یوې خوا، کوربه ټولنو په ځانګړي ډول د قبایلي سیمو، خیبر پښتونخوا او بلوچستان خلک د شفقت او مېلمهپالنې ښکلي بېلګې وړاندې کړې دي؛ خو له بلې خوا، د پاکستان دولتي ادارو او پوځ دا موضوع بیا-بیا د خپلو ناکامو امنیتي او بهرنۍ پالیسۍ وسیله ګرځولې او ترې یې سیاسي استفاده کړې ده.
د پاکستان حکومت وروستي اقدامات د افغان کډوالو پر وړاندې د بېمسوولیتۍ او ناپوهۍ یو نوی او خطرناک حد ښيي.
د نړۍوالو بشري حقونو مدافع بنسټونه، د کډوالو ملاتړي سازمانونه او د ملګرو ملتونو ادارې پر پاکستان څو وارې غږ کړی چې دا بشري فاجعه دې نه پېښوي.
له دې امله چې د کډوالو بېرته ستنېدل له جدي خطرونو سره مل دي او احتمال شته چې د سیاسي تعقیب سره مخ شي، د ملګرو ملتونو کارپوهانو له پاکستانه غوښتي چې: "سملاسي دې د جبري داخلي بېځايهکولو، ایستنې، نیونې، جبري ایستنې، ګواښونو او نورو فشارونو مخه ونیسي او د نه ایستلو اصل (non-refoulement) دې رعایت کړي، چې یو مطلق او نهماتېدونکی اصل دی."
دغه راز، د پاکستان د خلکو، مدني ټولنو مشرانو او سیاسي څېرو ورته غوښتنې هم تر اوسه له پامه غورځول شوې دي.
هغه دلایل چې د پاکستان سیاستوال د دې ظالمانه اقدام د توجیه لپاره وړاندې کوي، بېاساسه او نادرست دي.
افغان کډوال د پاکستان د مزمنو ستونزو؛ لکه ناامنۍ، اقتصادي بحران، د حکومتولۍ ضعف، جوړښتي تبعیض او ولسي ناخوښۍ اصلي علت نه دي.
دغه کډوال د خپل زحمت، محدودو منابعو او په نورو هېوادونو کې د خپلو خپلوانو د مرستو پر مټ، نه یواځې دا چې د پاکستان پر اوږو بار نه دي، بلکې له دې هېواده یې زیات څه اخیستي نه دي؛ بلکې ورکړي یې دي.
حقیقت دا دی چې د پاکستان د دې وروستي اقدام تر شا اصلي انګېزه، د اسلاماباد سیاسي سرخوردګي ده؛ یوه داسې هڅه ده چې پر طالبانو فشار راوړي تر څو د پاکستان امنیتي غوښتنې ومني.
پاکستان له شاوخوا دوو لسیزو راهیسې طالبانو ته پناه او ملاتړ یې ورکړی او د افغانستان، متحده ایالاتو او له ۴۰ زیاتو هېوادونو د ایتلاف غوښتنې یې له پامه وغورځولې دي.
د ترهګرۍ ضد نړیوالې مبارزې دا پړاو، د پاکستان له لوري له پراخې دوکې او نه عملي کېدونکو ژمنو سره مل و.؛ خو نن طالبان یا د تحریک طالبان پاکستان (TTP) د کنټرول اراده نه لري، یا یې وس نه لري او دې کې هم شک نشته چې تحریک طالبان پاکستان د اوسنۍ ناامنۍ یوه مسوول برخه ده.
په دې هم شک نشته چې طالبانو ته د قدرت د بېرته راګرځولو مرسته یو تاریخي اشتباه وه چې پاکستان یې مرتکب شو او اوس دواړه هېوادونه باید د هغې غمیزې پایلې وزغمي؛ خو دا باور چې طالبان به یوازې د افغان کډوالو د خراب وضعیت او ایستنې له امله خپل سیاسي مسیر بدل کړي او د اسلاماباد امنیتي غوښتنې ومني، یوه بله ستره محاسباتي تېروتنه ده.
دغه ټوله کیسه په داسې حال کې روانه ده چې د دواړو هېوادونو تر منځ د ښو اړیکو تمه کېږي، حال دا چې میلیونونه افغانان له خپلو کورونو شړل کېږي، له سپکوونکو چلندونو سره مخ دي، او دا یوه نه هېریدونکې تجربه ده چې هم افغانستان او هم نړۍواله ټولنه یې ژوره اغېزمنه کړې ده.
د شک ځای نه شته چې د طالبانو مشرتابه د میلیونونو بېګناه افغانانو د دردناکې وضعې مسوولان دي، هماغسې چې د افغانستان دننه د ښځو او نجونو پر وړاندې د پراخې سرغړونې او سیستماتیکو سرکوبونو مسووله ډله ګڼل کېږي.
دا سرغړونې د وروستیو پراخو مهاجرتونو اصلي علت دی او همدا وجه ده چې افغانان نه غواړي بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.
یوازې هغه وخت به کډوال په رضاکارانه، مصونه او دوامداره توګه خپلو کورونو ته ستانه شي، چې په افغانستان کې یو مشروع، مسوول او قانونپاله حکومت رامنځته شي چې د خپل ولس او نړۍوالې ټولنې پر وړاندې خپلې ژمنې پوره کړي.
د دې بدلون ترلاسه کول د یوه بینالافغاني سیاسي تفاهم له لارې نه یواځې د افغانستان او پاکستان لپاره، بلکې د ټولې سیمې او نړۍ د ثبات لپاره حیاتي اهمیت لري.