د پاکستاني جنرال ادعا: په افغانستان کې د امریکايي وسلو لویه برخه د ټي‌‌ټي‌پي لاس ته ورغلې

په دې تحلیل کې د نړۍوال عام قانون، بشري حقونو تړونونو او ځانګړو اعلامیو پر بنسټ دا ارزوو، چې طالبانو د بیان د ازادۍ په محدودولو سره کوم نړۍوال او عرفي قوانین تر پښو لاندې کړې دي.

د نړۍوال قانون مکلفیتونه او د افغانستان ژمنتیا
افغانستان د یوه هېواد په توګه باید یو شمېر نړۍوال قوانین، اعلامیې او کنوانسیونونه ومني، چې له امله یې په نړۍوالې ونډه کې موجودیت تضمینېږي.
دا چاره له لسګونو کلونو را په دېخوا را روانه ده؛ خو له بده مرغه د طالبانو په بیا ځل واک ته رسېدو سره یاد ټول مکلفیتونه تر پښو لاندې شوي دي.

د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه (UDHR)
که څه هم دا اعلامیه د الزام وړ تړون نه ګڼل کېږي؛ خو د عرفي نړۍوال قانون حیثیت لري او د نړۍ ټولو دولتونو ته د تطبیق وړ ارزښت لري.
د دغې اعلامیې ۱۹مه ماده حکم کوي: “هر انسان د عقیدې او د هغې د اظهار حق لري، چې پکې له مداخلې پرته د نظر درلودو او د معلوماتو ترلاسه کولو او خپرولو ازادي شامله ده.”
خو طالبان بیا په افغانستان کې د انتقادي نظریاتو بیان مجازات کوي، رسنۍ یې سانسور کړي دي او د معلوماتو د خپراوي پر وړاندې یې خنډونه جوړ کړي دي، چې د یادې مادې ښکاره نقض دی.

د مدني او سیاسي حقونو نړۍوال میثاق (ICCPR)
افغانستان د دغه تړون غړی دی او د دولتونو د تسلسل د اصولو له مخې، هر نوی واکمن یا نظام مکلف دی د تېر دولت له ژمنو سره وفادار پاتې شي.
د دغه میثاق ۱۹مه ماده وايي، چې د سرحدونو له پام پرته هر انسان د نظر او بیان ازادي لري او محدودیتونه باید قانوني، ضروري او مشروع هدف ولري.
خو طالبانو له شفاف قانون او قانوني دلایلو پرته د بیان ازادي محدوده کړې، چې نه ضروري ده، نه مشروع ده او نه هم متناسبه ده.

د ښځو پر ضد د تبعیض له منځه وړلو کنوانسیون (CEDAW)
افغانستان د دې کنوانسیون غړی پاتې شوی او د عرفي نړۍوال قانون له مخې، دولتونه د ښځو د برابر ګډون د تضمین مکلفیت لري.
د دغه کنوانسیون په اوومه ماده کې راغلي، چې ښځې باید د عامه ژوند، سیاست، رسنیو او ټولنیزو فعالیتونو مساوي حق ولري.
خو په افغانستان کې بیا ښځینه خبریالانې له کاره شړل شوي، په رسنیو کې د هغوی پر غږ او څېرې بندیز لګول شوی او د هغوی پر اظهار نظر هم بندیزونه لګېدلي، چې د دې کنوانسیون ښکاره نقض دي.

د بیان ازادۍ ته د نړۍوال ملاتړ اصول
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا تل ټینګار کړی، چې دولتونه مکلف دي، څو د خبریالانو خوندیتوب تضمین کړي؛ خو طالبانو د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا یاد ټینګار له پامه غورځولی دی.
د یونسکو اعلامیه پر دې ټینګار کوي، چې د رسنیو، ژورنالیستانو او د بیان ازادۍ ته مداخله باید د قانون له مخې، مشروع او متوازنه وي؛ خو طالبان نه یوازې دا چې اساسي قانون او مشروع نظام نه لري، په جبري ډول د بیان ازادي ګواښي.
په افغانستان کې طالبانو د خبریالانو د فعالیت لپاره خوندي چاپېریال نه دی برابر کړی، هغوی یې نیولي، شکنجه کړي او د ښځو ژورنالیستکي فعالیتونه یې منع کړي دي.

د معلوماتو د لاسرسي نړۍوال اصل
په نړۍ کې معلوماتو ته لاسرسی یو نړۍوال او مهم اصل دی، چې پالل یې د هر دولت دنده او مسوولیت دی.
د معلوماتو ترلاسه کول، شریکول او رسنیو ته لاسرسی، د یوه مسوول حکومت بنسټیز اصل ګڼل کېږي؛ خو طالبان انټرنټ بندوي، ټولنیزې رسنۍ فلټر کوي، د ټولنیزو رسنیو پر یو پوسټ هم د ټولنیزو رسنیوکارکوونکي شکنجه او زنداني شوي او معلومات د یوې ډلې تر کنټرول لاندې راولي، چې دا کار د نړۍوالو اصولو خلاف دی.

د مسوولیت اصل (State Responsibility)
د نړۍوال قانون له مخې، که یو دولت یا هغه څوک چې د دولت په ځای واک چلوي
(de facto authorities)، نړۍوال قوانین تر پښو لاندې کړي، نو مسوولیت به یې پر همدې واکمن جوړېږي.

دا پکې شامل دي:
د سرغړونو مستند کول
د جبران مکلفیت
د نړۍوالو فشارونو منل
طالبان که څه هم په رسمي ډول د افغان دولت نړۍوال استازیتوب نه لري، خو د واک تمرکز او بشپړه ولکه د دې لامل شوې چې د دغه مسولیت وړ وګرځي.

پایله
دا مهال په افغانستان کې طالبان د نړۍوالو حقوقي مکلفیتونو په وړاندې په څرګند نقض مرتکب شوي دي.
هغوی نه یوازې د بیان د ازادۍ نړۍوال معیارونه تر پښو لاندې کړي، بلکې د ښځو پر بنسټیزو حقونو یې هم تېری کړی دی.
د دوی دا کړنې د نړۍوالو قوانینو، اعلامیو او کنوانسیونونو د نقض نمونې دي او نړۍواله ټولنه باید دا سرغړونې د حقوقي مسولیت له زاویې وڅاري، مستندې یې کړي او د فشار ټولې قانوني وسیلې پر طالبانو وکاروي.

د پاکستاني حکومت په وینا، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د سوېلي او مرکزي اسیا د چارو لوړپوړي چارواکي اریک مایر په اسلام اباد کې د یوې غونډې په ترڅ کې شهباز شریف ته د امریکایي شرکتونو د دغې لېوالتیا په اړه ویلي دي.

دا لیدنه وروسته له هغې وشوه، چې مایر د پاکستان د معدني زېرمو په اړه دوه ورځني نړۍوال کنفرانس کې چې موخه یې د بهرنيو پانګوالو جلبول و، ګډون وکړ.

په دغه کنفرانس کې نړۍوالو شرکتونو لکه په کاناډا کې "باریک ګولډ" او همداراز د امریکا، سعودي عربستان، چین، ترکیې، برېتانیا، اذربایجان او نورو هېوادونو چارواکو ګډون کړی و.

د پاکستان سترې مسي او د سرو زرو زېرمې په رکو دیق سیمه کې چې په بلوچستان کې ده، موقعیت لري.

دا هغه سیمه ده، چې په وروستیو کلونو کې د بلوڅ بېلتون‌پالو بریدونه په کې زیات شوي دي.

د باریک ګولډ شرکت اټکل کوي، چې د رکو دیق کانونه کولی شي په ۳۷ کلونو کې ۷۴مېلیارده ډالر ګټه ورکړي.

د پاکستان د طبیعي منابعو ټولییز ارزښت شاوخوا ۶تریلیونه ډالره اټکل شوی دی.

د پاکستان د پوځ مشر جنرال عاصم منیر د دې غونډې په ترڅ کې بهرنیو پانګوالو ته ډاډ ورکړی، چې پوځ به یې امنیت تضمین کړي.

بلوڅ بېلتون‌پال چې له کلونو راهیسې د دې سیمې د منابعو لپاره جګړه کوي، د هر ډول بهرني پانګونې سره مخالف دي.

دوی وایي، چې دا ډول پانګونې د اسلام‌اباد هڅه ده چې د بهرنیو لوبغاړو په مرسته د سیمې منابعو باندې تسلط ولري.

پاکستاني رسنۍ جیونیوز د راپور له مخې، دغه لیدنه په جاتی عمره کې ترسره شوې او دواړو مشرانو په کې د هېواد پر عمومي وضعیت او په ځانګړې توګه د بلوچستان پر حالاتو خبرې کړي.

ډاکټر عبدالمالک بلوچ له لیدنې وروسته خبریالانو ته وویل،نواز شریف ته یې وړاندیز وکړ چې بلوچستان ته لاړ شي او له سیاسي مشرانو سره مستقیمې ناستې ولري.

نوموړي زیاته کړه، چې نواز شریف دې وړاندیز ته مثبت ځواب ورکړی او ویلي یې دي، چې ژر به بلوچستان ته سفر وکړي.

عبدالمالک بلوچ ویلي، چې د بلوچستان د وضعیت ښه کېدو لپاره د نواز شریف رول خورا مهم دی او هیله یې څرګنده کړه، چې لکه په ۲۰۱۳ کال کې دا ځل به هم د بلوچستان د ستونزو په حل کې فعاله ونډه واخلي.

د مسلم لیګ (ن) مخکښ غړي خواجه سعد رفیق هم وویل، چې ډاکټر عبدالمالک بلوچ د بلوچستان ستونزې له نواز شریف سره شریکې کړې دي او نواز شریف ډاډ ورکړی، چې د دې ستونزو په حل کې به سیاسي هڅو ته دوام ورکړي.

دا په داسې حال کې دی، چې بلوچستان له اوږدې مودې راهیسې له امنیتي ستونزو سره مخ دی.

هلته وخت نا وخت وسله‌وال بریدونه، چاودنې او هدفي وژنې ترسره کېږي.

ځینې بېلتون‌پالې ډلې د دولت پر ضد فعالیتونه کوي او له همدې امله سیمه تل د تاوتریخوالي تر سیورې لاندې ده.

سربېره پر دې، اقتصادي محرومیت او سیاسي بې‌ثباتي هم د ناامنۍ اصلي لاملونه ګڼل کېږي.

د سولې د مذاکره کوونکي پلاوي دغه پخواني مشر پر نړۍوالې ټولنې هم نیوکه وکړه او ویې ویل، چې نړۍوالو ورسره کړې ژمنې پوره نه کړې او هم ګاونډیانو غوښتل چې په افغانستان کې یو مشروع نظام سقوط وکړي، چې له امله یې اوس دوی له سخت حالت سره مخ دي.

نوموړی زیاتوي، چې د طالبانو مشران د خپلو استازو خبرې نه مني او هغه ژمنې یې چې په قطر کې کړې وې، عملي کړي یې نه دي.

ستانکزي زیاته کړه: “که چېرې طالبانو په تېرو درېیو یا څلورو کلونو کې د مشروع نظام لپاره زمینه برابره کړې وای اوس به هېڅ ستونزه نه وه”.

د هغه په خبره، طالبانو د زور له لارې د افغانستان د نیولو زمینه برابره کړه، ځکه چې دغې ډلې غوښتل په نړۍواله کچه د افغانستان رسمیت له منځه ولاړ شي او دغه هېواد له یو بل ناورین سره مخ شي.

نوموړي پر طالبانو غږ وکړ، چې که غواړي په افغانستان کې د یو ناروین مخنیوی وکړي نو اړتیا ده چې د افغانانو تر منځ خبرو ته زمینه برابر کړي؛ خو که داسې ونه کړي د افغانستان بحران به لا پیاوړی شي.

نېږدې څلور کاله پوره کېدونکي دي چې پر افغانستان طالبان واکمن شوي او د واکمنۍ له پیله ګاونډیو هېوادونو او نړۍوالې ټولنې پر دغې ډلې غږ کړی، چې په افغانستان کې یو ټولګډونه حکومت جوړ کړي؛ خو طالبانو یې په غبرګون کې ویلي چې دا د دوی داخلي چاره ده.

په هغه غږیز کلېپ کې چې د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي راډیو ټلوېزیون د چهارشنبې په ورځ (د وري ۲۰مه) خپور کړی، حنفي طالب چارواکو ته په خطاب کې زیاته کړې، چې د بیت‌المال په کارونه کې احتیاط وکړي.

نوموړی وايي: «ماموریت کافران هم ترسره کوي، ماموریت مشرکان هم ترسره کوي، ماموریت یهودان هم ترسره کوي، ماموریت عیسویان هم ترسره کوي، ماموریت هندوان او سېکان هم ترسره کوي؛ خو هغوی د چهارپا (ځناور) په شان دي. هغوی د قران او او شریعت خلاف نظر لري.»

همداراز، د طالبانو د امربالمعروف او نهی عن‌المنکر وزیر، محمد خالد حنفي د دغې ډلې تر کنټرول لاندې دولتي کارکوونکو ته سپارښتنه کړې، چې خپل فکرونه د طالبانو له شریعت سره سم برابر کړي.

حنفي دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت تېرکال په خپل راپور کې د طالبانو تر کنټرول لاندې افغاستان کې د سېکانو او هندوانو په ګډون د مذهبي اقلیتونو ناوړه وضعیت د اندېښنې وړ بللی و.

په راپور کې راغلي و، چې مذهبي اقلیتونه په افغانستان کې د خپل خوندي‌توب په تړاو اندېښمن دي او د شکنجې له ګواښه محاکمې ته د شکایت په صورت کې وېره لري.

د یادونې ده، چې د بشري حقونو ګڼو بنسټونو په وار - وار له طالبانو غوښتنه کړې چې په افغانستان کې د مذهبي اقلیتونو خوندي‌توب ته پاملرنه وکړي.