د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو ورات وايي، چې د پاکستان له بېلابېلو زندانونو یې ۲۶۳ افغان بندیان خوشې کړي دي. دغه وزارت ویلي، چې یاد افغانان افغانستان ته بېرته راستانه کړل شوي دي.
یاد وزارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي: «۲۶۳ افغان مهاجرین چې په پاکستان کې بندیان وو؛ له بند څخه ازاد او د روان ۱۴۰۴ لمریز کال د وري په ۲۱مه او ۲۲مه خپل هېواد ته راستانه شول.»
دغه افغانان چې د پاکستاني پولیسو له لورې نیول شوي وو له زندانونو څخه تر ازادېدو وروسته جبري بېرته ستانه کړل شوي دي.
د دغو افغانانو د بند موده پنځه ورځې ښودل شوې، چې په پاکستان کې نیول شوي وو او محکمې پرې له یوې ورځ نه تر پنځه ورځو بند حکم ورکړی وو.
د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې له تېرو درېیو میاشتو راپدېخوا پولیسو د افغانانو د نیولو په موخه کور په کور تالاشۍ کوي.
زیات شمېر افغانان نیول شوي او په جبري توګه بېرته هېواد ته ستانه کړل شوي دي.
د راپورونو له مخې، زیات شمېر کډوال لا هم د پاکستاني پولیسو له لورې په هغو کمپونو کې ساتل کېږي، چې د بېرته ستنولو پروګرامونو لپاره ځانګړي شوي دي.
د جرمني په فرانکفورټ ښار کې د شنبې په ورځ د پښتون ژغورنې غورځنګ(پي ټي اېم جرمني) د پاکستان له خوا د افغان کډوالو جبري بېرته ستنولو ته په غبرګون کې لاریون کړی او له افغان کډوالو سره د پاکستان چلند غیر انساني، غیر قانوني او له سپکاوي ډک بولي.
لاریون کوونکو د افغان کډوالو پر وړاندې د پاکستاني حکومت چلند غیر اسلامي او د نړۍوالو بشري قوانینو خلاف وباله.
میوند یوسفي د پي ټي اېم جرمني مشر دغه لاریون والو ته په وینا کې وویل: « هغه نعره چې پنجاب کوله چې، افغانان زموږ ورونه دي، په دې نعره به یې له نړۍوالو ډالر اخیستل، اوس هم هغه افغانان چې ۴۵ کاله یې هلته خپل ژوند جوړ کړ، د مجرمانو په څېر ورسره چلند کوي، موږ د افغان کډوالو لپاره عدالت غواړو، د جرمني په حکومت او نړۍوالې ټولنې غږ کوو، چې د افغان کډوالو سره روان ظلم پر وړاندې ودرېږي.»
لاریون کوونکي وايي، چې افغان کډوال د پاکستاني پولیسو له خوا له قانوني بهیر پرته له کورونو اېستل کېږي او کورنۍ یې بې سرپرسته پرېښودل کېږي.
پي تي اېم جرمني د نورو لاریونونو اعلان وکړ او ویې ویل، چې تر هغو به خپلې مبارزې ته دوام ورکوي تر څو چې دا غیرعادلانه چلند پای ته ونه رسېږي.
دغه لاریون په داسې حال کې کېږي، چې مخکې د پښتون ژغورني غورځنګ مشر منظور احمد پښتین له پاکستانه په زور د افغانانو د اېستلو په غبرګون د لاریونونو د پیلولو خبر هم ورکړی و.
نوموړي ویلي و، چې دغه لاریونونه د اپرېل پر ۱۵ په چمن ښار کې له سیاسي ګوندونو او د سوداګرو ټولنې سره په ګډه پیلوي او وروسته به نورو ښارونو ته هم وغځېږي.
ښاغلي پښتین پر خپلې فېسبوک پاڼې له خلکو غوښتي، چې په دې لاریونونو کې ګډون وکړي.
هغه دغه راز دا هم ویلي و، چې له پاکستان د افغان کډوالو د جبري اېستل کېدو په غبرګون د جرمني په فرانکفورټ ښار کې هم لاریون کېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې پاکستان له تېرو درېیو میاشتو را پدېخوا د افغان کډوالو د جبري بېرته ستنولو لړۍ پیل کړې ده.
له تېرو درېیو میاشتو کور په کور د افغانان پلټنې روانې دي، دوی نیول کېږي او جبري بېرته افغانستان ته لېږل کېږي.
د راپورونو له مخې، تر اوسه د پاکستان حکومت لږ تر لږه شپږ لکه افغانان له خپلې خاوري اېستلي او په جبري توګه یې افغانستان ته ستانه کړي دي.
د پاکستان له خوا د افغان کډوالو نیول او جبري بېرته ستنول په کور دننه او په نړۍواله کچه له سختو غبرګونونو سره مخ شوی دی.
ملګرو ملتونو او د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو د افغان کډوالو جبري بېرته ستنول غیر قانوني ګڼلي او د پاکستان په حکومت یې غږ کړی، چې دا لړۍ ودروي.
خو تر اوسه د پاکستان په دریځ کې کوم بدلون نه دی راغلی.
د خوړو نړۍوال پروګرام WFP ویلي، چې د متحده ایالاتو له خوا د بشري مرستو تازه کمښت په افغانستان کې د لوږې ګواښ زیات کړی. دغې ادارې خبرداری ورکړی، چې له ۲۲.۹ مېلیونو اړمنو افغانانو نه دوی یوازې له نیمایي خلکو سره مرستې کولی شي.
په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام سرپرستې مشرې متینتا چیموکا له فرانس پرېس خبري اژانس سره په مرکه کې له مرستندویانو غوښتي، چې له افغانستان سره د مرستو لپاره ګام پورته کړي، چې د نړۍ له دویم لوی بشري ناورین سره مخ دی.
ملګري ملتونه وايي، د افغانستان د شاوخوا ۴۵ مېلیونه وګړو درېیمه برخه خوراکي مرستو ته اړتیا لري، چې ۳.۱ مېلیونه وګړي یې د قحطۍ په حالت کې دي.
چیموکا وویل: "کومې سرچینې چې موږ اوس لرو لږترلږه اته مېلیونه خلک به د کال په اوږدو کې مرستې ترلاسه کړي او دا یوازې هغه څه دي، چې موږ نورو مرستو ترلاسه کولو ته اړتیا لرو او له تمویلونکو څخه تمه کوو."
هغې زیاته کړه، چې موږ لا دمخه "د سرچینو پراخولو لپاره نیم توکي ورکوو ځکه موږ همدومره لرو."
چیموکا وویل، په راتلونکو میاشتو کې به WFP معمولا د دوه مېلیون خلکو سره مرسته وکړي "د قحطۍ مخه به ونیسي، خو دا لا لوی تعداد دی چې موږ واقعا اندېښمن یو".
د معلوماتو له مخې، د خوړو نړۍوال پروګرام سږ کال د تمویل له څلوېښت سلنې کمښت سره مخ دی.
د تمویل دغه کمښت وروسته له هغه رامنځته شو، چې د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ د جنوري په میاشت کې د هغه د لوړې کولو څخه لږ وروسته د درېیو میاشتو لپاره د ټولو بهرنیو مرستو د ځنډولو فرمان لاسلیک کړ.
د دغه فرمان له مخې، د خوراکي توکو بېړنۍ مرستې استثنا وې خو په دې اونۍ کې WFP وویل، چې متحده ایالاتو اعلان کړی چې دوی د افغانستان په ګډون د ۱۴ هېوادونو لپاره د بېړنيو خوراکي توکو مرستې کموي، که چېرې پلي شي نو "د مېلیونونو خلکو لپاره د مرګ ګواښ" دی.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي په روانه اونۍ کې له نړۍوالو مرستندویانو وغوښتل، چې له افغانستان سره مرستو ته دوام ورکړي او ویې ویل، چې سږ کال ۲۲.۹ مېلیونه افغانان مرستې ته اړتیا لري.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو همغږي کوونکې اندریکا راټواټ په یوه اعلامیه کې ویلي: «که موږ غواړو چې له افغانانو سره د بېوزلۍ او کړاو له ناورین څخه د خلاصون په برخه کې مرسته وکړو، موږ باید د بېړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره وسایلو ته دوام ورکړو او په ورته وخت کې د اوږدمهاله انعطاف او ثبات لپاره زمینه برابره کړو.»
په اعلامیه کې خبرداری ورکړل شوی، چې په افغانستان کې د نړۍوالو مرستو نشتوالی کولای شي د کډوالو د زیاتوالي او پر سیمې د فشار لامل شي.
د خوړو د نړۍوال پروګرام د تمویل غوښتنه په داسې حال کې کېږي، چې د جرمني او انګلستان په ګډون نورو هېوادونو هم د بهرنیو مرستو لپاره ستر کمښت رامنځته کړی.
د امریکا د کورني امنیت وزارت ځینو افغان کډوالو ته د برېښنالیک له لارې خبر ورکړی، چې تر اوو ورځو یې د لنډ مهالي خوندیتوب پروګرام پای ته رسیږي او له امریکا دې ووځي. وړاندې د دغه وزارت ویاندې ویلي و، د افغانستان او کامرون زرګونو وکړو ته د لنډ مهالي خوندیتوب پروګرام لغوه شوی.
یو شمېر هغه امریکا مېشتي افغان کډوال چې د لنډمهال خوندیتوب پروګرام له لارې دغه هېواد ته داخل شوي، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، د دغه هېواد د کورني امنیت وزارت له ادرسه د برېښنالیکونو له لارې خبر ورکول شوی چې له امریکا څخه ووځي.
په استول شویو برېښنا لیکونو کې د امریکا د کورني امنیت وزارت کډوالو ته لیکلي، چې د لنډ مهالي خوندیتوب (ټي پي اېس) پروګرام د دې خبرتیا له نیټې ۷ ورځې وروسته پای ته رسېږي.
په دغه برېښنالیک کې له کډوالو غوښتنه شوي، چې ژر تر ژره له امریکا ووځي او د نه وتلو په صورت کې به له قانوني برخورد سره مخ او په زور به و ایستل شي.
د امریکا د کورني امنیت په برېښنالیک کې ویل شوي، چې تر راتلونکو اوو ورځو به یې د کار اجازه لیک هم لغوه شي.
همدارنګه کډوالو ته ویل شوي، چې له امریکا د وتلو راپور دې د دغه هېواد د کورني امنیت وزارت سره شریک کړل شي.
د لنډمهالي خوندیتوب (Temporary Protected Status) یا (ټيپياېس) پروګرام هغو کسانو ته ورکول کېږي چې هېوادونه یې له طبیعي افتونو، وسلهوالو جګړو یا فوقالعاده پېښو سره مخ شوي وي.
دغه سند په معمول ډول له ۶ تر ۱۸ میاشتو پورې دوام لري او د تمدید وړ دی.
دا ډول اقامت د اېستلو مخنیوی کوي او همداراز د کارکولو اجازه هم ورکوي.
د امریکا د کورني امنیت وزارت ویاندې تریشا مکلافلین وايي، د دغه هېواد د کورني امنیت وزیر «کریسټي نوم» پرېکړه کړې چې اوسنی وضعیت په افغانستان او کامرون کې داسې دی څو د یادو هېوادونو وګړي نور د خونديتوب وضعیت د ترلاسهکېدو وړ نه دي.
د طالبانو ستره محکمه د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دا دریڅ Lنامنصفانه او حیرانوونکی بولي، چې قصاص یې د انساني کرامت خلاف چاره بللې وه. طالبان وايي، قصاص «د ولس غوښتنه ده او کوم بهرنی لوری د دوی دین او قضا کې د مداخلې حق نه لري.»
طالبانو پرون ۴ کسان اعدام کړل، چې له امله یې د ملګرو ملتونو او بښنې نړیوال سازمان په ګډون مختلفو ادارو بیا له دې ډلې د ورته سزا د بندېدو غوښتنه وکړه.
دوی له طالبانو وغوښتل چې اعدام او نورې بدني سزاوې بندې کړي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر د طالبانو د دغو څلورو کسانو د اعدامولو په غبرګون کې ویلي، «د مرګ سزا په بنسټیز ډول د بشري حقونو پر ضد تر ټولو سخت عمل دی او د طالبانو دا ډول کړنې د جرم په مخنیوي کې هم اغېز نه لري.»
دغه دفتر په خپله ایکس پاڼه په یوه یادښت کې لیکلي، «دا ډول سزاګانې د انساني کرامت تر پښو لاندې کېدل دي او له خلکو د ژوند حق اخلي، او په افغانستان کې د طالبانو له خوا د دغو کسانو په اعدامولو خواشینی شوی دی.»
خو د ملي رادیو تلوېزون د خبر له مخې، د طالبانو سترې محکمې د ملګرو ملتونو د بشر حقونو څانګې وروستۍ څرګندونې «یو غیرمنصفانه او حیرانوونکی دریځ بللی دی.»
دې محکمې ویلي، چې دا حکم «د وارثینو د حق اعادې، د ټولنې اصلاح، د عدالت پلیکېدو او د جرمونو د مخنیوي لپاره اجرا شوی دی.»
ملي رادیو تلوېزون د دې ادارې د اعلامیې له مخې لیکي، چې «د دغه ډول احکامو تطبیق د دین، شرعي نظام او زموږ د ولس غوښتنه ده او هیڅ بهرنی لوری زموږ په دین او قضاء کې د مداخلې حق نه لري.»
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو پر اداره سربېره د بښنې نړیوال سازمان، یوناما او د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي رپورټر هم پرونیو اعدامونو ته غبرګون ښودلی او د بندېدو غوښتنه یې کړې ده.
خو طالبانو نن هم په خوست او جوزجان کې د پنځو ښځو په ګډون ۱۳ کسان د مختلفو تورونو له امله د خلکو په مخ کې په دورو وهلي او په بند محکوم کړي دي.
د اسټرالیا پارلمان ته نوماند زاهد ساپي پسې هغه ګډ راپور راپورته شوی چې په ۲۰۲۱ کال کې د دغه هېواد پارلمان ته پکې ویلي و، هزاره ګان افغانستان کې په توکمي لحاظ نه ځورول کیږي. هغه ویلي و هزاره وسلوالو په ۱۹۹۰مو کې «د ښځو سینې پرې کړې او د ښځو د زیږون لیدلو په څیر کړنو کې ښکیل وو.»
ګارډین په خپل یوه راپور کې ویلي، د اسټرالیا پارلمان ته د لیبرال ګوند نوماند زاهد ساپي چې په ۲۰۲۱ کال کې د دغه هېواد پارلمان ته د یوه راپور په لیکلو کې همکاري کړې وه.
هغه دا هم ویلي و چې د افغانستان د جګړې قربانیان د توکم پر بنسټ نه دي ځورول شوي.
زاهد ساپي دا هم ویلي و چې د هزاره «جنګیالیو» په ۱۹۹۰مو کلونو کې په کورنۍ جګړه کې د ښځو ټټرونه پرې کړي او د امیندواره ښځو ژوندي زیږون په څیر کړنو کې ښکیل وو.
دغه راپور د اسټرالیا د حکومت له رسمي مخالفت سره مخ شوی او د بشري حقونو نړیوالو بنسټونو له خوا یې هم غندنه شوې ده.
اوس چې نوموړی ټاکنو ته نومان دی، د بروس په فدرالي ټاکنیزه حوزه کې د میلبرون په سویل خیتځو څنډو کې میشت هزاره توکو افغانانو دغه راپور ته غبرګون ښودلی او د اسټرالیا پارلمان ته یې د زاهد ساپي په ضد شکایتونه کړي او وايي، چې دا تورونه د «توکمپالې تعصب» پر بنسټ دي او هڅه شوې، چې « د یوه اقلیت توکم ښې مستند شوي ځورونې» له منځه یوسي.
خو زاهد ساپي له ګارډین ورځپاڼې سره د یادو تورونو په اړه په مستقیم ډول څه نه دي ویلي، خو وايي:«زه د نړۍ د هر فرد د دیني ازادۍ او عقیدي کلک ملاتړی یم.»
نوموړي زیاته کړې:« زه خپله د جګړې له امله له هېواده وتښتېدم، نو پوهیږم چې د طالبانو تر واک لاندې ټول خلک ځوریدلي دي. زما د بشري حقونو مدافع اوسیدل له همدې تجربو سچینه اخلي.»
هغه راپور چې ساپي د افغان جګړې په اړه په ګډه لیکلی پکې ویل شوي، چې «د جګړې قربانیان د توکم پر بنسټ نه دي په نښه شوي.»
همدارنګه ساپي ویلي:« که څوک زما اسناد په بشپړه توګه او عادلانه ولولي نو ښکاره به شي، چې زه د افغانستان د هر وګړي د حقونو ملاتړی یم، نه یوازې د یو ځانګړي قوم.»
د متن یوه برخه ټینګار شوی، چې :« قربانیان د ایډیالوژۍ پر بنسټ په نښه شوي دي؛ دا په دې مانا ده چې هر هغه څوک چې د طالبانو او د دوی د ایډیالوژۍ مخالفت کوي دښمن ګڼل کیږي. له همدې امله، د افرادو په وړاندې د طالبانو دښمني د قومي توپیرونو څخه نه ده.»
بل خو د اسټرالیا د بهرنیو چارو او سوداګرۍ وزارت په ۲۰۲۲ کال کې د افغانستان په اړه په یوه راپور کې راغلي، چې هزاره ګان یو اقلیت قوم دي او هغوی له سختو ځورونو او تبعیض سره مخ دي او لامل یې هم د دوی قوم او مذهبي بیلوالی دی.
هغه راپور چې زاهد ساپی پکې ګډ لیکوال دی ویل شوي، چې نور افغان قومونه د اسټرالیا د حکومت او رسنیو له خوا له پامه غورځول شوي او ډیر تمرکز پر هزاره ګانو شوی دی.
په هغه پخوانې راپور کې لیکل شوي« د اسټرالیا حکومت باید دا حقیقت ومني، چې پښتنو د نورو توکمیزو ډلو په پرتله تر ټولو زیات تلفات ورکړي دي ځکه چې شل کلنه جګړه تر ډیره د پښتنو په سیمو کې روانه وه.»
د بشري حقونو د څار په اداره کې د افغانستان څیړونکې فرشته عباسي د یاد راپور په اړه سخته نیوکه کړي او وايي، چې د بشري حقونو د څار ادارې راپور ناسم ښودل شوی او د لیکوالانو له لوري داسې انګیرل شوي، چې د ۱۹۹۲ او ۹۵ کلونو ترمنځ تاوتریخوالی یوازې د هزاره ډلو له خوا شوی، په حقیقت داسې نه دي.
فرشته عباسي وايي:« یواځي پر هزاره قوم د تور اچولو هڅه ناسمه ده.دا ظلمونه د پښتنو او هزاره قومونو له خوا په مقابلوي تښتونو، جنسي تېري د یو بل په وړاندې پر ملکي وګړو شوي دي. زموږ موندنې دادي چې دا بریدونه په حقیقت کې د توکم پر بنسټ وو، په دې مانا چې قربانیان د دوی د توکم له امله په نښه شوي وو.»
د هزاره ټولنې د یو شمېر غړو له خوا په یوه جلا شکایت کې د اسټرالیان ستا ته د هغوی د نومونو د نه افشا کولو په شرط ویلي دي، چې د صافي په همکارۍ لیکل شوی راپور کې«توکمیز تعصبونه پراخوي.» دوی ویلي:«د تیري کورنۍ جګړې د څو کسانو کړنې یادې شوي او هڅه شوې چې د یو ټول قوم پر ضد منفي ذهنیت جوړ شي یا دا وښيي چې د پښتون پرته نور قومونه ظالمان دي.»