د امریکایۍ سرتېرې اندېښنه: د افغان متحدینو شړل هغوی د مرګ له ګواښ سره مخ کوي

د ازبکستان د ملي احصایې کمېټې د رپوټ له مخې، په ازبکستان کې د افغان پانګه‌والو ۶۷۲ شرکتونه په بشپړې یا جزوي پانګونې ثبت شوي دي.

د یادې ادارې د معلوماتو پر بنسټ، د روان کال د اپرېل تر لومړۍ نېټې پورې په ازبکستان کې ۱۵،۷۳۹ شرکتونه له بهرنۍ پانګې سره ثبت شوي دي چې۴،۰۳۱ پکې ګډ شرکتونه دي او ۱۱،۷۰۸ د بهرنیو پانګه‌والو څانګې دي.

رپوټ وايي، چې د مارچ په پرتله پر دې شرکتونو ۲۳۶ نور ور ډېر شوي، چې د ۱،۵ سلنې زیاتوالي ښودنه کوي.

چین لا هم خپل مخکښ مقام ساتلی دی. د چین د شرکتونو شمېر ۳،۷۱۱ ته رسیدلی دی، چې د تیرې میاشتې په پرتله ۱۳۵ زیاتوالی ښیي. په دویم ځای کې روسیه ده، چې په۳،۰۳۳ شرکتونو سره فعالیت کوي، ورپسې ترکیه ځای لري چې ۱،۹۴۲ شرکتونه لري.

قزاقستان په څلورم ځای کې دی، چې ۱،۰۸۲ شرکتونه لري او په شمېر کې یې بدلون نه دی راغلی.

جنوبي کوریا، چې مخکې د پنځو مخکښو هېوادونو په لړ کې ځای درلود، اوس په شپږم ځای کې ده.

دمګړۍ په ازبکستان کې ۶۶۳ کوریايي شرکتونه ثبت شوي دي، چې د مارچ په پرتله یوازې یو پکې اضافه شوی.

په لومړیو لسو هېوادونو کې نور هېوادونه متحده عربي امارات، تاجکستان، هند، امریکا او قرغیزستان او ورپسې اذربایجان ، بریتانیا او بیلاروس دي.

یاده دې وي چې مخکې راپور ورکړل شوی و چې په کابل کې د ازبکستان د ساختماني موادو د پلور تخصصي تجارتي مرکز جوړېږي.

د قزاقستان د سوداګریزو پالیسیو د پراختیا مرکز د رپوټ له مخې، په دغو صادراتو کې زیاتره برخه د غنمو او اوړو ده، چې صادرات یې۳۱۷،۳ میلیونه ډالرو ته رسیدلي دي.

سربېره پردې، قزاقستان په تېرو ۱۲ میاشتو کې افغانستان ته د ۴۲،۵ میلیونه ډالرو په ارزښت غنم او د ۱۹،۴ میلیونه ډالرو په ارزښت تېل صادر کړي دي.

د ۲۰۲۴ کال په اوږدو کې افغانستان له قزاقستان څخه د ۱۷،۲ میلیونه ډالرو په ارزښت توکي وارد کړي، چې عمده واردات یې خواږ مشروبات، مېوې او د المونیم توکي دي.

د دواړو هېوادونو ټولیز سوداګریز حجم ۵۴۰،۵ میلیونه ډالرو ته رسیدلی دی.

د کاز ټریډ د معلوماتو له مخې، له افغانستان څخه قزاقستان ته په ۲۰۲۴ کال کې د مستقیمو پانګونو ناخالص جریان ۱۱ زره ډالره و، چې د پخوا په پرتله کوم بدلون پکې نه دی راغلی.

یاده رسنۍ وايي، چې له قزاقستان څخه افغانستان ته د صادراتو زیاتولو پوتانسیل ۱۱۳،۱ میلیونه ډالره ارزول شوی، چې دا د ګډې سوداګرۍ د لا پراختیا لپاره فرصتونه رامنځته کوي.

قزاقستان سږکال د غلې دانې په صادراتو کې پام وړ زیاتوالی راوستی او افغانستان یې په ستراتیژیکو مارکیټونو کې شمېرل کیږي.

د قزاقستان د ریل لارې (KTZ) د معلوماتو له مخې، د کال په لومړۍ نیمایي کې (سپتمبر ۲۰۲۴ – فبرورۍ ۲۰۲۵) قزاقستان افغانستان ته ۲۴۸ زره ټنه غله صادره کړې ده، چې د تېر کال د ورته دورې په پرتله ۳۶ سلنه زیاتوالی ښيي.

وزیر نورژان نورژیګیتو د حکومت په خبري مرکز کې د اپریل پر ۱۵مه په یوه خبري کنفرانس کې د وزارت ستراتیژي په ډاګه کړه، چې د اوبو د مدیریت په برخه کې د سرحدي همکارۍ اړتیا په زیاتیدو ده.

ارال سیند چې یو وخت د نړۍ تر ټولو لوی جهيل ګڼل کېده، په تېرو څو لسیزو کې د اوبو د انحراف له امله کوچنی شوی چې نه یوازې قزاقستان، بلکې نور ګاونډي هیوادونه یې هم اغیزمن کړي دي.

د قوشتېپې کانال قزاقستان ته اندیښنې پیدا کړې، ځکه ددوی په باور، دا به د سیمې محدودې اوبي سرچینې لا نورې کمې کړي.

د قزاقستان د «اولسي» رسنۍ د رپوټ له مخې، قزاقستان چې د اوبو لپاره پر سیردریا سیند تکیه کوي، اوس له یوه حساس حالت سره مخ دی. سیردریا له قرغیزستان نه پیلیږي او د تاجکستان او ازبکستان له لارې قزاقستان ته ځي. د مرکزي اسیا دغو پنځو هیوادونو د سرحدي اوبو د تنظیم یو ځانګړی کمیسیون جوړ کړی چې د دغه سیند اوبه وڅاري.

خو نورژیګیتو ډاډ ورکړی چې دقزاقستان د اوبو اړتیاوې پوره کیږي.

د سمرقند د اوبو په وروستۍ ناسته کې په دې اړه خبرې وشوې، چې د ازبکستان، قزاقستان او نوروهیوادونو متخصصان له افغانستان سره د ارال سیند د ژغورنې نړیوال صندوق له لارې کار وکړي، چې د اوبو اړوند ننګونو باندې همغږي رامنځته کړي.

نورژان نورژیګیتو وویل، « زموږ هدف دا دی چې د ارال سیند د ژغورنې نړیوال صندوق تر چوکاټ لاندې له دغه هېواد (افغانستان) سره اړیکې ټینګې کړو. پرون، د ازبکستان د اړوندو وزارتونو استازو له افغان استازو سره په تاشکند کې لیدنه وکړه او یوه ځانګړې غونډه کې یې ګډون درلود. د د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې، اوس به د ازبکستان متخصصان په افغانستان کې د اوبو په روانو چارو کې مشورتي مرسته کوي».

قزاقي شنونکي په دې باور دي، چې د قوشتېپې کانال ښايي د قزاقستان زامبیل ولایت او سویلي سیمې چې له وچکالۍ سره مخ دي، لا اغیزمنې کړي.

هغه زیاته کړه، «مونږ په پاکستان کې ۴۰ کاله تېر کړل، ځکه مو دلته هجرت راوکړ چې په پاکستان کې اسلام وو.»

حافظ محب الله شاکر له پاکستان څخه د افغان کډوالو بېرته ستنولو ته په اشارې سره وویل: «مونږ په پاکستان کې ازاد ژوند کړی او کوم شکایت نه لرو، باید ټول افغان کډوال افغانستان ته بېرته ستانه شي.»

هغه زیاته کړه: «هیڅوک دې اندیښنه نه کوي، اوس په افغانستان کې زموږ خپل نظام او خپل حکومت دی، هلته به کډوالو ته لاډیرې اسانتیاوې ورکړل شي.»

هغه په کډوالو غږ وکړ، چې افغانستان ته لاړ شي او په خپل هېواد کې پانګونه وکړی، ترڅو یو هوسا ژوند ولري.

طالب کونسل، له خبریالانو سره په خبرو کې د دغې ډلې له‌خوا د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره د ځانګړی کمېسېون د جوړېدو خبر ورکړ او زیاته یې کړه، چې د فرضي کرښې په اوږدو کې د کډوالو لپاره پنډغالي جوړ شوي، چې هر ډول اسانتیاوې لري.

په پېښور کې د طالبانو کونسل په داسې حال کې د دغې ډلې له مشر ملا هبت‌الله سره د کډوالو په اړه د خبرو یادونه کوي، چې د پاکستان حکومت په جبري توګه د افغان کډوالو د ستنولو دویم پړاو پیل کړی، او هره ورځ په زرګونه کسان په جبري ډول د تورخم، سپین بولدک او نورو لارو افغانستان ته ستنوي.

بلخوا د کډوالې نړیوال سازمان خبر ورکړی چې له پاکستان څخه بېرته راستنېدونکي کډوال د خوړو، سرپناه، روغتیایي خدماتو او له داسې نورو ګڼو ستونزو سره لاس او ګریوان دي.

دغه سازمان یو ځل بیا پر ټولو هېوادونو غږ کړی، چې د افغانانو جبري شړل سملاسي تر هغه مهاله ودروي، چې په افغانستان کې ددوی لپاره خوندي چاپيریال، شرایط او قانوني وضعت جوړيږي او دوی په خپله خوښه هېواد ته ستانه شي.

دغه وزارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره د ګوتڅنډنې په توګه ویلي، چې د «اسلامي شریعت» پر حکمونو نیوکه نامسوولانه، د یوناما د ماموریت خلاف او د نه زغملو کړنه ده او باید په راتلونکې کې له ورته څرګندونو ډډه وشي.
تر دې وړاندې په افغانستان کې د ملګرو ملتونو سیاسي استازولۍ (یوناما) د طالبانو له لوري د څلورو کسانو اعدامولو ته غبرګون کې (د وري په ۲۲مه نېټه) ویلي و: «د مرګ سزا دې ژر تر ژره ودرول شي.»
یوناما پر اېکس پاڼه په عام محضر کې د څلورو کسانو اعدامول غندلي و او ویلي یې و، د اعدام سزا د انسان د ژوند له بنسټیز حق سره په ټګر کې ده.
یوناما دا رنګه له طالبانو غوښتنه کړې وه، چې د مرګ سزا پر وړاندې دې ژر تر ژره بندیز ولګول شي.
خو د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې یې په غبرګون راغلي، «قصاص او د حدود پلي کول» دغې ډلې ته د نه انکار وړ برخه ده چې د عدالت او ټولنیز نظم د ټینګښت په برخه کې ګټور ثابت شوی دی.
خبرپاڼه زیاتوي، چې د طالبانو د محاکمو له قضایي لړۍ سره سم د حقوقي قضیو په اړه د درې ګونو محکمو له څېړنو وروسته وروستۍ حکم کېږي او تورن کس ته په سر کې د دفاع حق ورکول کېږي او بیا وروسته پرېکړه اورول کېږي.
د خبرپاڼې له مخې، د دغې کره قضایه لړۍ وروسته په بادغیس، فراه او نیمروز ولایتونو کې د قصاص حکم په اړه د یوناما څرګندونې نامسووله او د «اسلامي احکامو» سره په ټکر کې دي.
له بل پلوه وړمه ورځ د فرانسې د بهرنیو چارو وزارت هم د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره د طالبانو له‌خوا په عام محضر کې د څلورو کسانو د مرګ سزا غندلې وه.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر هم د طالبانو له‌خوا په بادغیس، نیمروز او فراه ولایتونو کې د څلورو کسانو د اعدامولو په غبرګون کې ویلي و: «د مرګ سزا په بنسټیز ډول د بشري حقونو پر ضد تر ټولو سخت عمل دی او د طالبانو دغه ډول کړنې د جرم په مخنیوي کې هم اغېز نه لري.»


خو بیا د طالبانو مشر ملا هبت‌الله په فراه، نیمروز او بادغیس کې د بشري حقونو او نړۍوالو سازمانونو هغه څرګندونې وغندلې، چې د دغه ډلې دا کړنې یې «ظالمانه» بللې وې.

د طالبانو مشر ویلي و؛ که سر یې هم ځي، د خدای د حکمونو له پلي کېدو نه تېرېږي.

ملا هبت‌الله د خپلې وینا پر مهال په ټینګار سره یادونه کړې، چې د شرعي حکمونو پلي کېدو پر سر هېڅ ډول معاملې ته چمتو نه دی او د «قصاص» په ګډون به ځیني نور اسلامي حکمونه په ښه شان سره پلي کړي.
پر طالبانو له نړۍوال فشار سره سره دغې ډلې په عام محضر کې خلکو ته سزاګانې روانې ساتلې او وايي، چې په خپل دغه کار سره د شریعت ښه تطبیق کوي.