اېم ټي اېن مخابراتي شرکت په افغانستان کې خپلې ونډې پر بل شرکت وپلورلې

د بي‌بي‌سي انګریزي څانګې د راپور له مخې، ډېری اېستل شوي افغانان چې اوس د تورخم ښارګوټي په پنډغالي کې دي؛ له سختو شرایطو شکایت لري. د سختې ګرمۍ، دوړو او د مناسبو خېمو یا سرپناوو نه لرلو له امله د دوی ژوند لا نور هم سخت شوی دی.

ډېرې کورنۍ چې لرو پرتو ولایتونو او سیمو پورې تړاو لري اړ دي، چې په دغه پنډغالي کې د ډېرې مودې لپاره پاتې شي.

په تورخم کې د کډوالو اړوند د طالبانو د خدمتونو یو مسوول بخت جمال ګوهر بي‌بي‌سي ته ویلي: «موږ ډېرې ستونزې حل کړې دي؛ خو کله چې دومره زیات خلک یو ځل راشي، نو طبیعي ده چې یو لړ ستونزې رامنځته کېږي. دا خلک شاوخوا ۲۰ یا ۳۰ کاله مخکې له افغانستانه وتلي وو او اوس هېڅ هم نه‌لري. نه کور لري، نه شتمني. د ډېرو کورونه په جګړو کې وران شوي دي».

طالبان وایي، چې هرې بېرته ستنېدونکې کورنۍ ته له ۴۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰ افغانیو پورې نغدي مرسته ورکول کېږي؛ خو منتقدین وايي چې دا پیسې د ژوند د بنسټیزو اړتیاوو د پوره کولو او د نوي ژوند پیل لپاره کافي نه ‌دي او په ځانګړې توګه په داسې هېواد کې چې اقتصاد یې د سقوط له ګواښ سره مخ دی.

په راپور کې راغلي، ډېری بېرته راستانه شوي کسان له دې شکایت لري چې پاکستاني پوله ساتو ځواکونو اجازه نه ‌ده ورکړې چې خپل کورني وسایل له ځان سره یوسي.

د بشري حقونو سازمانونه دا موضوع یوه لویه ستونزه بولي؛ خو د پاکستان چارواکو ویلي، چې د افغانانو د شتمنیو د لېږد د مخنیوي کومه رسمي تګلاره نه‌ لري.

د سړک تر غاړې سوځنده لمر ته ناست یوه افغان بي‌بي‌سي ته ویلي: «زما بچي چې هلته (پاکستان) کې پیدا شوي، راته وايي چې هماغلته باید پاتې شوی وی. هلته زموږ کور و؛ خو اوس زموږ د اوسېدو اجازه پای ته رسېدلې ده. موږ نور هلته نشو پاتې کېدی. نور بیا هېڅکله پاکستان ته نه‌ ځو».

افغانستان چې د طالبانو په واکمنۍ کې وار دمخه له اقتصادي او بشري ناورین سره مخ دی، باورونه دا دي چې د دغو کډوالو په ستنېدو سره به د لوږې کچه لا پسې ډېره شي.

نیوکې دا دي، چې طالبان یوازې په شعاري ډول له ستنېدونکو افغان کډوالو سره د مرستو خبرې کوي او دغه ډله په لازمه توګه د مرستو توان نه لري.

طالبانو همدا راز د ملګرو ملتونو په ګډون له بېلابېلو مرستندویه سازمانونو غوښتي، چې له‌ پاکستانه د اېستل کېدونکو افغان کډوالو سره د مرستې لپاره دې ورسره همکاري وکړي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ویاند حافظ ضیا احمد په یوه ویډیوي پېغام کې ویلي، چې د سیاسي اړیکو د پراختیا په موخه متقي ته د دغه سفر بلنه ورکړل شوې ده.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر هم کابل ته د اسحاق ډار د سفر پر مهال په یوه ګډه خبري غونډه کې د دواړه هېوادونو د ډېپلوماټیکو اړیکو په پراختیا ټینګار کړی دی.

متقي ویلي، له پاکستاني پلاوي سره یې د سیاسي همکارۍ زیاتوالي تر څنګ د چارو د سمون په موخه پر مثبتو هڅو هم خبرې کړې دي.

اسحاق ډار د پاکستان د څارګرې شبکې (ای اېس ای) د پخواني مشر فیض حمید وروسته درېیم لوړپوړی چارواکی دی، چې د طالبانو په بیا ځل واکمنۍ کې پاکستان ته سفر کوي.

د پاکستاني رسنیو د معلوماتو له مخې، د کابل او اسلام اباد د کړکېچنو اړیکو په لړ کې د اسحاق ډار د سفر پر مهال دواړو لوریو ژمنې کړې، چې ترهګرو ډلو ته به اجازه نه ورکوي؛ څو د دوی خاورې د یو بل پر ضد وکاروي.

راپورونو کې ویل شوي، چې اسحاق ډار د «ټي‌ټي‌پي» او نورو ترهګرو ډلو اړوند د اسلام اباد اندېښنې هم له طالبانو سره شریکې کړې دي او یادې ډلې ورسره ژمنه کړې چې د افغانستان خاوره به یې پر ضد نه کارول کېږي.

د پاکستان او طالبانو ترمنځ اړیکې تر څه مودې ترینګلې وې؛ خو اوس یو وار بیا دغه اړیکې فعالې شوې او دواړه لوري له یو بل سره د ښو اړیکو په لرلو ټینګار کوي.

د دغو دواړو لوریو ترمنځ پخوا هم د ښو اړیکو پر سر ژمنې شوې دي؛ خو له دې سره، سره بیا هم د ډیورنډ پر کرښه د طالبانو او پاکستاني ځواکونو له لوري د بېلابېلو مسلو له کبله ان وسله‌والې نښتې هم شوې دي.

په خبرپاڼه کې راغلي، که افغانستان او پاکستان په راتلونکې کې د ښه ګاونډیتوب او اړیکو غوښتونکي وي؛ نو باید دغه اړیکې بشریت ته په متقابل درناوي پیل شي.

د دغه سازمان پا وینا، کډوال هغه که په افغانستان کې وي او که پاکستان کې چې دوی یې خپل کور بولي؛ د ستنولو د خبرتیاوو او د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د لګېدلو اغزن تارونو څخه د اړولو پر ځای باید ورته د وقار، قانوني پېژندنې او د ژوند کولو اسانتیاوې برابرې شي.

دغه سازمان زیاتوي:« دا یوازې سیاسي یا امنیتي مسله نه ده؛ بلکې یوه انساني تراژیدي ده. د افغان کډوالو نسلونه په پاکستان کې رالوی شوي، هلته ښوونځي ته تللي، کاروبارونه یې پیل کړي او ژوند یې جوړ کړی دی؛ د دوی ناڅاپه ستنول د لسیزو ادغام، د ټولنې جوړونې او همکارۍ ته زیان رسوي.»

یاد سازمان د پاکستان له حکومته غوښتي، چې کډوالو ته اجازه ورکړي؛ ترڅو د کډوالۍ د نړۍوال قانون سره سم او د بشري حقونو په رڼا کې د خپلو شتمنیو سره له دغه هېواده ووځي.

د بې‌ځایه شویو نړۍوال سازمان په خپله مقاله کې په نړۍوالې ټولنې، نا دولتي موسسو او طالبانو غږ کړی، چې د راستنېدونکو کډوالو سره د خوندي سرپناه، بنسټیزو توکو او د عاید تولید په فرصتونو کې مرستې چمتو کړي.

د پاکستان حکومت د افغان کډوالو په جبري توګه د ستنولو لپاره د ۲۰۲۵ کال د اپرېل میاشتې وروستۍ نېټه ټاکلې وه او دغه لړۍ ورځ تر بلې د چټکېدو په حال کې ده.

د راپورونو له مخې، پاکستان هره ورځ په سلګونه او یا هم په زرګونه کډوال د تورخم، سپین بولدک او نورو لارو څخه افغانستان ته ستنوي؛ هغه څه چې د یوې منظمې پروسې تمه کېده د ناکافي پلان له امله پر یوه بشري ناورین بدله شوې ده.

اسحاق ډار کابل ته د یو ورځني سفر پر مهال د طالبانو له رییس الوزرا ملا حسن اخوند، د هغه له مرستیال عبدالسلام حنفي او د طالبانو د بهرنیو چارو له وزیر امیرخان متقي سره په لیدنو کې د پاکستان پر امنیتي اندېښنو هم خبرې کړې دي.

د پاکستان ډان ورځپانې خبر ورکړی، چې اسحاق ډار تر دغو ناستو وروسته په یوه خبري کنفرانس کې ویلي؛ که په دواړو هېوادونو کې د یو بل پر ضد ترهګریز فعالتیونه ترسره کېږي، نو هر لوری مسوولیت لري چې په خپله خاوره کې یې مخه ونېسي.

هغه وویل: «موږ له خپلو کوربنو وغوښتل، چې د سولې، پرمختګ او د سیمې د امنیت لپاره ګډ کار وکړو. نه موږ چا ته اجازه ورکوو، چې زموږ له خاورې د افغانستان پر ضد کار واخلي او نه باید له افغانستانه د داسې فعالیتونو اجازه ورکړل شي.»

ډار زیاته کړه: «موږ په واضحه توګه هوکړه وکړه، چې هېڅ فرد یا ډله د دې حق نه ‌لري چې د افغانستان یا پاکستان خاوره د امنیتي ګواښ یا ترهګرو بریدونو لپاره وکاروي؛ که دغه ډول پېښې رامنځته شي، دواړه هېوادونه به مسوول وي چې اقدام وکړي او مخه یې ونیسي.»

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د معلوماتو له مخې، اسحاق ډار په دغه سفر کې د امنیت، سوداګرۍ، ټرانزیټ، سیمه‌ییزو پروژو او د ولسونو ترمنځ د اړیکو په تړاو خبرې شوې دي.

ډان ورځپاڼه لیکي، چې د‌ پاکستان د بهرنیو چارو وزیر په دغو لیدنو کې د دې هوکړې یادونه هم کړې چې تر جون میاشتې پورې به د تعقیب او ټرانزیټ یو سېسټم فعال شي، چې د افغانستان د ترانزیتي توکو د انتقال بهیر چټکوي.

نوموړي همداراز وویل، چې د بیمې او دوه ‌اړخیزې سوداګرۍ د اسانتیا لپاره نوې هوکړې شوې دي.

د افغان کډوالو په اړه ډار څرګنده کړه، چې پاکستان څلور مهم ټکي په پام کې نیولي دي. افغان کډوال باید له درناوي سره خپل هېواد ته ستانه شي، د بد چلند شکایتونو ته به رسېدنه کېږي، افغانانو ته د جایداد پېرلو هېڅ بندیز نه‌ دی لګول شوی او هغوی کولای شي خپل مالونه انتقال کړي.

د راپور له مخې، طالبانو په دې لیدنه کې د پاکستان له‌خوا د افغان کډوالو د وضعیت په اړه خپله ژوره اندېښنه څرګنده کړه او له ډار یې وغوښتل، چې د جبري اېستلو لړۍ دې ودروي.

امیرخان متقي د پاکستان د بهرنیو چارو له وزیر وغوښتل، چې د افغان کډوالو د حقونو څخه سرغړونو ته باید د پای ټکی کېښودل شي.

دواړو لورو همداراز د سیاسي اړیکو پراخېدو، د ویزو د ورکړې د بهیر چټکېدو، د کرنیزو محصولاتو د لېږد اسانتیا، د سوداګرۍ د پراختیا او د سیمه‌ییزو لویو پروژو لکه د افغان ټرانز، کاسا-۱۰۰۰، ټاپي او ټاپ د تعقیب پر اهمیت ټینګار وکړ.

په پای کې پرېکړه وشوه، چې ګډې کمېټې به د دغه موضوعاتو د تعقیب او حل لپاره جوړې شي.

ډار له کابل څخه تر وتو وړاندې وویل: «پاکستان او افغانستان د ورورۍ ژورې اړیکې لري، چې باید نورې هم پیاوړې شي. زموږ موخه دا ده، چې د دواړو هېوادونو او د ټولې سیمې د خلکو د ګډو ګټو لپاره همکاري وکړو.»

هغه د پاکستان له دولتي ټلویزیون (PTV) سره په خبرو کې زیاته کړه، چې د وروستیو کلونو په اوږدو کې د دواړو هېوادونو اړیکې سړې شوې دي او دا کار واضح لاملونه لري؛ خو اوس وخت دی چې یو بل ته لاس ورکړل شي او همکاري بېرته پیل شي.

دا سفر داسې مهال کېږي، چې په ښکاره د طالبانو او پاکستان ترمنځ په اړیکو کې پر دیورنډ کرښه د نښتو، په افغانستان کې د «ټي‌ټي‌پي» پناه ځایونو او په جبري توګه د افغان کډوالو د اېستلو پر سر کړکېچ خپل اوج ته رسېدلی دی.

پاکستان په وار وار ادعا کړې، چې د طالبانو تر سیورې لاندې د افغانستان خاوره د یو شمېر وسله‌والو ډلو له لوري د دوی پر ضد کارول کېږي او طالبان یې مخه نه نیسي؛ خو پر کابل واکمنو د اسلام اباد دغه ادعاوې بې بنسټه بللې دي.

ددغو ښوونځيو مالي چارې د عامو افغانانو په مرستو ترسره کېږي او یاد بنسټ یو ځل بیا کمپاین پیل کړی، څو مرستې راټولې کړي چې ښوونځي یې بندې نه شي.
د کېږدۍ بنسټ تر چتر لاندې په لرې پرتو سیمو کې نږدې ۱۲ سوه افغان ماشومان زده کړې ترلاسه کوي.

د دغه بنسټ مشرې په خپله فېسبوک پاڼه کې په یوه ویډيوي پېغام کې وویل: «کېږدۍ ګرځنده ښوونځي خپل فعالیت په ۲۰۲۰ کال کې پیل کړ، چې افغانستان کې له زده کړو څخه د محرومو ماشومانو لپاره ښوونځي جوړوي. زموږ د ښوونځیو زیاته برخه زده کوونکي کوچیان دي چې د دوی لپاره سیار ښوونځي لرو. له نېکه مرغه تېر کال موږ د نورستان او بامیان ولایتونو ماشومانو ته هم د زده کړو زمینه برابره کړه.»

د مریم امرخېل په وینا، د دوی بنسټ د بهر مېشتو افغانانو په مالي مرسته د افغانستان په نهو ولایتونو کې ماشومانو ته د زده کړو زمینه برابره کړې.

‏نوموړې په دغه ویډيوي پېغام کې وایي: «کېږدۍ د خپلو اداري او همدارنګه د زده کوونکو ټول لګښت او چارو د سمبالېدو لپاره ازادې مرستې په خیریه شکل راټولوي چې زیاته برخه بهر مېشتي افغانان او همدارنګه بهرنیان دي چې دوی ته یې د GoFundMe له لارې خپلې مرستې رالېږي .»

هغه زیاتوي: «موږ د نوي کال لپاره بیاځلي د مرستو راټولو کمپاین پیل کړی دی چې په تاسو ټولو غږ کوم، دې کمپاین کې د کېږدۍ سره برخه واخلئ ترڅو زموږ د زده کوونکو سره د دوی بل ګام کې برخه واخلئ».

‏ددغه بنسټ د معلوماتو له مخې، د دوی د یوه زده کوونکي کلنی لګښت د کتابونو، قرطاسیې، ښوونکي معاش، خیمې او ټولو نورو اداري لګښتونو په شمول ۴۷۳۳ افغانۍ کېږي.

که څه هم د زده کړو په برخه کې یاده فعاله پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته، جرمني ته کډواله شوې، خو له دې سره - سره یې په هېواد دننه کې د نجونو په ګډون سلګونو کسانو ته د زده کړو زمینه برابره کړې ده.

سره له دې چې په افغانستان کې د لرې پرتو سیمو زیات شمېر ماشومانو زده کړو ته لاسرسی نه درلود، خو تېر جمهوري حکومت تر ډېره دا ستونزه هواره کړې وه او هڅې روانې وې چې ماشومان په هېڅ ځای کې له زده کړو بې برخې نه شي.

په ۲۰۲۱ کې د طالبانو بیا واکمنېدو سره د زده کړو بهیر هم ټکنی شو، نړۍوالې مرستې کمې شوې او همدا ډول د طالبانو له لورې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر وړاندې د ښوونځيو او نورو لوړو زده کړو دروازې وتړل شوې.

د نجونو پر زده کړو د طالبانو بندیز په کور دننه او په نړۍواله کچه له سخت غبرګون سره مخ شوی دی، زیات شمېر هېوادونو خپلې مرستې مشروطې کړې خو دې غبرګونونو او د نړۍوالو فشار د طالبانو په دریځ کې بدلون نه دی راوستلی.