مریم امرخېل: د لرې پرتو سیمو ماشومانو ته مو د زده کړو د دوام هڅې زیاتې کړي دي

له هغه وروسته چې طالبانو په ۲۰۲۱م کال کې یو ځل بیا پر افغانستان واک تر لاسه کړ، لسګونه سندرغاړي او موسیقي‌ جوړونکي پېښور ته کډه شوي څو خپل هنر ژوندی وساتي.

په دوی کې سندرغاړی او موسیقي جوړونکی حشمت امید هم شامل دی چې دا مهال په پېښور کې په یوه کوچني سټډیو کې د خپل هنر د دوام هڅه کوي.

نوموړي د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریال جواد شینواري سره په مرکه کې ویلي، چې د طالبانو له خوا د موسیقۍ پر بشپړه بندیز د ده ژوند او هنر دواړه له ګواښ سره مخ شول چې له امله یې اړ شو خپل هېواد پرېږدي.

حشمت امید وایي، هغه هنرمندان چې شل - پنځه ویشت کاله یې د موسیقۍ برخه کې کار کړی، هغوی همدې برخه کې کار کولی شي.

د هغه په وینا، که دوی افغانستان ته بېرته ستانه شي نو د خپل ځان او کورنۍ د ساتلو لپاره هېڅ هم کولی نه شي، ځکه چې طالبانو پر موسیقۍ بندیز لګولی.

امید زیاتوي: «په افغانستان کې موسیقۍ ته اجازه نه شته، پر موسیقۍ بندیز دی. یو هنرمند چې ۱۵، شل یا دېرش کاله د موسیقۍ برخه کې کار کړی وي، هغه بل کار نه شي کولی.»

سندرغاړی حشمت امید د هغو زرګونو افغان کډوالو له ډلې څخه دی، چې د پاکستان له لوري د بې ‌اسنادو افغانانو د اېستل کېدو له اعلان وروسته یا په پټو ځایونو کې ژوند کوي او یا هم د پاکستان پرېښودو ته مجبوره شوي دي.

هغه زیاته کړې، چې غواړي ماشومان یې زده کړه وکړي مګر په خواشینۍ سره چې په افغانستان کې د نجونو پر زده کړې بندیز لګېدلی او د ماشومانو راتلونکی یې له ګواښ سره مخ دی.

امید وایي، پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنیدو وروسته پاکستان ته تللی.

هغه زیاتوي: «کله چې پاکستان ته ورسېدم د ملګرو ملتونو د کډوالو لپاره د عالي کمیشنرۍ دفتر (UNHCR) ته ولاړم او ځان مې راجستر کړ او نه مې غوښتل چې پاکستان کې پاتې شم.موږ غوښتل داسې یوه هېواد ته ولاړ شو چې هلته زموږ موسیقي او د ماشومانو زده کړه پکې ښه مخ ته ولاړ شي.»

امید دغه راز زیاتوي، چې په پاکستان کې له یوې سټډیو سره همکاري لري او له ۱۸۰ څخه ډېرې سندرې یې ثبت کړي دي او د دې ترڅنګ یې د افغانستان او پاکستان سندرغاړو ته میوزیک ترتیب او ریکارډ کړی دی.

د هغه په خبره، د خپلو هنري فعالیتونو پر دوام یې یو شمېر فلمونو او ډرامو ته هم بګراوند میوزیک جوړ کړی دی.

په افغانستان کې د طالبانو د بیا ځل واک ته رسېدو راهیسې پر موسیقۍ او سندرغاړو سخت بندیزونه لګېدلي دي.

د طالبانو حکومت موسیقي حرامه بللې، د موسیقۍ الې یې ماتې کړي، د موسیقي ښوونځي یې بند کړي او ان په بېلابېلو پېښو کې یې هنرمندان هم ځورولي دي.

له همدې کبله ډېری افغان موسیقي‌ غږوونکي او سندرغاړي پاکستان ته کډه شوي او نشي کولای چې د دغو بندیزونو له کبله بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.

طالبانو موسیقۍ غږوونکو ته دا هم په ډاګه ویلي، چې د دغه هنر پالل په اسلامي شریعت کې حرام کار دی او باید د نورو کارونو په موندلو سره له دې کسبه لاس واخلي.

سیف ویلي، چې د خېبرپښتونخوا حکومت په وار-وار له مرکزي حکومته غوښتنه کړې چې له افغانستان سره خبرې اترې پیل کړي، ترڅو د ترهګرۍ د ختمولو او په سیمه کې د سولې راوستلو لپاره اغېزمن ګامونه پورته شي.

هغه ټینګار وکړ، چې خېبرپښتونخوا د ترهګرۍ په ضد جګړه کې تر ټولو زیاته زیانمنه سیمه ده او له همدې امله په دې حساسه پروسه کې دا ایالت له پامه غورځول د جديت نشتوالی په ګوته کوي.

هغه زیاته کړه: "د خېبرپښتونخوا حکومت درې میاشتې وړاندې وفاقي حکومت ته د افغانستان سره د خبرو اترو د پیلولو لپاره مکتوب لېږلي وو، چې د قبایلي مشرانو په ملتیا د طالبانو له حکومت سره خبرې پیل کړي."

سیف ټينګار وکړ، چې د ټولو ښکېلو اړخونو پرته د خبرو اترو بهیر ګټور نه دی.

هغه وويل: "که حکومت په رښتيا سره په سيمه کې دايمي سوله غواړي، نو بايد د خېبرپښتونخوا حکومت او نورې اغېزمنې خواوې په جدي توګه د مشورې په پروسه کې شاملې کړي، زه هيله لرم چې وفاقي حکومت به اوس لا جدي تګلاره غوره کړي او له ټولو اړوندو خواوو سره به د يوې هر اړخيزې تګلارې په جوړولو کار وکړي، ترڅو په افغانستان کې د خبرو اترو له لارې تلپاتې سوله راشي."

د‌ پاکستان د بهرینو چارو وزیر محمد اسحاق ډار کابل ته تللی چې طالب چارواکو سره د دواړو هېوادنو ترمنځ د اړیکو په جوړولو، اقتصادي او ټرانزیټي مسایلو، په پاکستان کې د مېشت افغان کډوالو او همدا راز په پاکستان کې د روانو ناامنیو په اړه خبرې وکړي.

د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د شنبې په ورځ کابل ته سفر وکړ او د طالبانو د بهرنیو چارو له سر پرست وزیر امیرخان متقي سره ولیدل، څو د دواړو هېوادونو ترمنځ امنیتي اندېښنې، سوداګري او د خلکو ترمنځ اړیکې وڅېړي.

نوموړي د طالبانو له رییس الوزرا ملا محمد حسن اخوند او یو شمېر نورو چارواکو سره هم جلا-جلا غونډې وکړې.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت دا سفر "د دوامدارو اړیکو د ژمنتیا" ښکارندوی وباله او اسحاق ډار ټینګار وکړ، چې د پاکستان او منځنۍ اسیا ترمنځ اړیکې د افغانستان پر همکارۍ ولاړې دي.

هندي رسنۍ ټایمز او انډیا د نیوکې په شکل لیکلي، چې د طالب چارواکو او ډار ترمنځ دا لیدنې داسې مهال ترسره کېږي، چې له اپرېل میاشتې راهیسې تر اوسه شاوخوا ۸۰ زره افغانان چې زیاتره یې بې وزله دي، له پاکستان څخه اېستل شوي دي.

د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي له ډار سره په لیدنه کې دا جبري اېستل د منلو وړ ونه بلل او ویې ویل، چې دا عمل د متقابل باور فضا زیانمنوي.

نوموړي پر دې ټینګار وکړ، چې باید ستونزې د باور پر بنسټ د خبرو له لارې حل شي.

پاکستان د ۲۰۲۳ کال له نومبر میاشتې راهیسې نږدې ۹۰۷ زره افغانان شړلي او اوس هم ۴۴ زره نور لوېدیځو هېوادونو ته د انتقال په تمه دي.

دغه رسنۍ زیاتوي، چې ډیورند فرضي کرښې ته څېرمه مېشت افغانې کورنۍ چې ډېری یې له جګړو تښتېدلي، له سخت اقتصادي حالت سره مخ دي.

د پېښور یو افغان اوسېدونکی اکبر خان، چې نیمه پېړۍ وړاندې پاکستان ته تللی، دغې رسنۍته ویلي: «زه له پنځوسو کلونو راهیسې دلته یم، دا زما کور دی، خو اوس بې‌کوره شو.»

بل‌خوا، راپورونه ښيي چې ګڼ شمېر افغانان د ناقانونه لارو له لارې بېرته پاکستان ته ورداخلېږي، ځکه چې نا امنۍ او بیکارۍ د هغوی ژوند ته جدي خطر متوجه کړی دی.

ملالې یوسفزۍ په دې وروستیو کې له پاکستان څخه د افغان کډوالو په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو پر اېستلو نیوکه کړې او د دې بهیر د سمدستي درولو غوښتنه یې کړې.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د یوسفزۍ اندېښنو ته یې ځواب ورکړی او له هغې یې غوښتي، چې که مشخص کسان تر ګواښ لاندې وي، معلومات او پېژندګلوي دې له بشرپالو ادارو سره شریک کړي، څو لازم اقدامات وشي.

ملالې یوسفزۍ په دې وروستیو کې ویلي، چې افغان نجونې او ښځې له پاکستانه په شړلو سره د زده کړو او کار په ګډون له خپلو ټولو اساسي حقونو بې برخې دي.

د بشري حقونو یادې فعالې ټینګار وکړ، چې له پاکستانه اېستل شوي کډوال اړ دي چې «د طالبانو د بې رحمانه او د جنسیتي توپیر رژیم لاندې» ژوند وکړي.

د بشري حقونو دغې فعالې وویل، "اوس مهال، افغانستان خوندي نه دی، په ځانګړې توګه د نجونو او ښځو لپاره."

هغې زیاته کړه، چې د افغان کډوالو جبري ستنېدل د دوی رواني صدمه لا پسې ژوروي.

نوموړې دغه راز پر نړۍوالې ټولنې غږ وکړ، چې د زیانمنو شویو خلکو د ساتنې لپاره اقدام وکړي او د بیا مېشتېدنې اختیارونه پراخ کړي.

د ملالې یوسفزۍ د اندېښنو په ځواب کې د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې هېواد یې په تېرو څلورو لسیزو کې د څه باندې څلور مېلیونو افغان کډوالو کوربه توب کړی، خو اوس د پاکستان پر کورنیو سرچینو د سخت فشار له امله دا پدیده د دوام وړ نه ده.

افغانستان انټرنشنل ته د ورکړل شوي متن له مخې، پاکستان د ملالې یوسفزۍ په غبرګون کې ټینګار کړی، چې د کډوالو راستنېدل د پاکستان د قانوني او نړۍوالو حقونو په چوکاټ کې یو عمل دی او په داوطلبانه او انساني توګه ترسره کېږي.

پاکستان ویلي دي، چې نړۍوال قانون یوازې د هغو کسانو د بېرته ستنېدو مخه نیسي چې له کوم ځانګړي ګواښ سره مخامخ دي او پاکستان دغه اصول مراعات کوي، که څه هم دغه هېواد د ۱۹۵۱ کال د کډوالو د کنوانسیون غړی نه دی.

وروسته له هغه چې طالبانو د افغانستان واک تر لاسه کړ، د طالبانو د غچ اخیستو له وېرې سلګونه زره افغانان ایران او پاکستان ته کډه شول.

دوی اوس اندېښمن دي، چې که افغانستان ته واستول شي ژوند به یې له ګواښ سره مخامخ شي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ټینګار کړی، چې په پاکستان کې د افغان کډوالو د کوربه توب کلنی لګښت له ۲۰۰ مېلیونو ډالرو ډېر دی او د خیبرپښتونخوا او بلوچستان ایالتونو پر ښاري بنسټونو، روغتیايي خدمتونو او اقتصاد یې لوی فشار اچولی دی.

پاکستاني چارواکو همدا ډول امنیتي ګواښونو ته اشاره کړې او ویلي یې دي، چې یو شمېر افغانان په قاچاق او تروریستي فعالیتونو کې لاس لري او حکومت مکلف دی، چې د دغو ګواښونو پر وړاندې لازم اقدامات وکړي.

په لیک کې راغلي، چې د یوناما د راپور له مخې د افغانستان په یوشمېر سیمو په تېره بیا کلیوالي سیمو کې امنیتي وضعیت ښه شوی او د ډېرو کورنیو بېرته ستنېدل ممکن دي.

دغه شورا زیاتوي، چې د افغانستان په لوېدیځ کې هغه ښځې، نارینه او ماشومان چې په غیر رسمي استوګنځیو کې ژوند کوي، لا دمخه د نړۍوالې پاملرنې له نه‌شتوالي سره سخته ضربه خوړلې ده.

د ناروې د کډوالو شورا په خپل راپور کې هرات کې په غیر رسمي استوګنځیو کې د خلکو وضعیت ارزولی او دغه راپور یې د اپرېل پر ۱۸مه خپور کړی دی.

په راپور کې راغلي، هغه افغانان چې ګاونډیو هېوادونو ته د تګ لپاره لازم اسناد او د تګ امکانات نه لري، ډېری یې د لویو ښارونو په څنډو کې په ککړو او ناوړه غیر رسمي استوګنځیو کې اوسېږي. په دغو سیمو کې ژوند د بقا لپاره یوه ورځنۍ مبارزه ده، ماشومان پلاستیک ټولوي او کورنۍ یوازې له وچې ډوډۍ او چای سره ورځ تېروي.»

یادې شورا په دغه راپور کې له ځینو هغو کسانو سره خبرې کړي، چې په دغو ناوړه استوګنځیو کې ژوند کوي.

کله چې نړۍوالو هېوادونو خپلې مرستې پرې کړې، دوی له هر څه بې‌برخې پاتې شوي.

په راپور کې د ۷۵ کلنې بي بي ګل یادونه شوې، چې هرات ښار ته څېرمه په یوه غیر رسمي استوګنځي کې اوسيېږي او د هغې څلور لمسیان د پلاسیټک ټولولو لپاره هره ورځ ښار ته وځي، تر څو کورته د ژوندي پاتې کېدو وسایل برابر کړي.

بلخوا، دین محمد چې ۳۸کلن دی، د یوې لس کسیزې کورنۍ سرپرست دی او هڅه کوي په داسې ښار کې خپلې کورنۍ ته د اړتیا وړ شیان برابر کړي، چې هلته د کار زمینه ډېره محدوده ده.

دی وایي: «موږ کافي خواړه، اوبه یا سرپناه نه‌لرو او ټول لس کسان مو په یوه کوچنۍ کوټه کې ژوند کوو.»

دوی په ۲۰۱۷ کال کې د بادغیس ولایت څخه د سختې وچکالۍ او شدیدو شخړو له امله تښتېدلي.

دین محمد وایي، چې د افغانستان روان اقتصادي بحران هره ورځ د دوی پر ژوند منفي اغېز کوي.

هغه وایي: «زه ښار ته ورځم، خو هلته هېڅ کار نه پیدا کېږي. حتی اړ شوم خپل مشر زوی ښار ته واستوم چې پلاستیک ټول کړي. موږ دا پلورو، ترڅو د کورنۍ لګښتونه پوره کړو.»

اته کلن مرتضی او ۱۱ کلن الیاس هغه دوه وروڼه دي چې د خپلې غیر رسمي استوګنځي مخې ته غرمنۍ خوري.

دغه وروڼه او د دوی پاتې کورنۍ له اوو کلونو راهیسې له کندز څخه د جګړې له امله تښتېدلي او هرات ته کډه شوي دي او له هغه وخته دوی په یو غیر رسمي استوګنځي کې ژوند کوي.

د دوی د پلار خوش محمد په وینا، د دوی وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي.

خوش محمد وایي، چې له څو کلونو راهیسې د افغانستان لپاره د نړۍوالو مرستو کمېدو له امله د دوی ژوند کې هېڅ ښه‌والی نه‌دی راغلی.

وروستیو او ناڅاپي مرستو کمښت دا وضعیت لا پسې خراب کړی دی.

د ناروې د کډوالو شورا وایي، په تېرو ۲۲ کلونو کې د دوی لپاره دا تر ټولو ستونزمن حالت دی، چې دوی ورسره مخ شوي دي.

دغه شورا زیاتوي: «موږ خپلې مرستې نه بندوو. موږ لا هم دې ته ژمن یو چې په افغانستان کې پاتې شو، ترڅو له بې‌ځایه شوو ښځو، نارینه‌وو او ماشومانو سره مرسته وکړو او ډاډ ترلاسه کړو چې هغه ټولنې چې د لسیزو جګړو او اقلیمي بدلون له امله اغېزمنې شوې، نه‌هېروو.»

دغې شورا له نړۍوالې ټولنې وغوښتل، چې په افغانستان کې د نورو ناورینونو د مخنیوي لپاره باید جدي اقدام وکړي.

د ناروې د کډوالو شورا وایي: «د افغانستان خلک باید یوازې پرېنښودل شي. دوی بېړنیو او دوامداره مرسته ته اړتیا لري، نه یوازې د ژوندي پاتې کېدو لپاره، بلکې د دې لپاره چې خپل ژوند له عزت او هیلې سره بېرته ورغوي.»