د تهران مرستیال والي وايي، په پلازمېنه کې ۸۵ سلنه کارګر ماشومان افغانان دي، چې کورنيو ته له بیا ستنېدو وړاندې په ځانګړو مرکزونو کې روزنه تر لاسه کوي. حسین کاغذلو ويلي، چې د سوالګرۍ، د کم عمره ماشومانو د کار، په نشه د اخته کسانو، طلاق او ورته نورو ستونزو د حل هڅې کوي.
ایراني رسنیو د پنجشنبې په ورځ د تهران د سیاسي او ټولنیزو چارو د مرستيال والي حسین کاغذلو له قوله ویلي، چې ولایتي اداره پر يوه طرح کار کوي څو د کم عمره ماشومانو د کار، په نشه د اخته کسانو، سوالګرۍ، بل ته د اړتیا، طلاق او ورته نورې ستونزې حل کړي.
نوموړي ویلي، چې چارواکو ته د همدې ستونزو د حل په موخه د طرحې جوړېدو یوه میاشت وخت ورکول شوی.
د تهران مرستیال والي د ټولنیزې شورا په غونډه کې د نشه يي توکو ضد قانون پر عملي کولو ټينګار کړی او زياته کړې یې ده، چې د ښځينه روږدو وضعت ته به ځانګړې پاملرنه کوي.
د همدې خبر له مخې، په ایران کې تر «۱۰ میليونه» زیات بې اسناده افغانان اوسيږي. افغانستان شاوخوا ټول ۴۰ میلیونه نفوس لري.
چارواکي دا د خپلو ستونزو او ننګونو یوه برخه ګڼي.
په دې وروستيو کې پاکستان او ایران افغان کډوال مجبور کړي، چې له دغو هېوادونو ولاړ شي او په دواړو هېوادونو کې د جبري ایستلو لړۍ هم پیل شوې دي.
د ازبکستان د رسنیو د راپور له مخې، روسیه او ازبکستان په ګډه د افغانستان له لارې له منځنۍ اسیا سره د پاکستان د نښلولو لپاره د ټرانس ـ افغان ریل پټلۍ پروژې د پلیتابه لپاره ارزونه او مطالعه پیلوي.
د ازبکستان او روسیې د ترانسپورت وزارتونو د روسیې له ریل پټلۍ او د ازبکستان د ملي ریل پټلۍ شرکت سره په ګډه د پروژې د پراختیایي پړاو د پیل رسمي اسناد لاسلیک کړي دي.
د روسیې د ترانسپورت وزارت ویلي، چې دواړه هیوادونه په ګډه په ۲۰۲۵ کال کې د بار وړلو ټرافیک وړاندوینې او اقتصادي بقا ارزونه او مطالعه کوي.
تر اوسه د یادې پروژې د مسیر لپاره دوه احتمالي لارې وړاندیز شوې دي.
د دغې پروژې لپاره لومړی مسیر مزار شریف ـ هرات ـ دلارام ـ کندهار ـ او بیا د بلوچستان چمن ښار او دویم مسیر د ازبکستان ـ ترمز ـ د افغانستان نایب اباد ـ لوګرـ خرلاڅي ارزول کیږي.
د راپورونو له مخې، د پاکستان د ریل پټلۍ چارواکي او طالب پلاوی د یادې پروژې په تړاو نورې خبرې د راتلونکې مئ میاشتې په ۱۵ مه باندې د روسیې په کازان ښار کې ترسره کوي.
ازبکستان چې له وړاندې له افغانستان سره مستقیمه ریل پټلۍ لري، ځان یې د روسیې، منځنۍ اسیا، سویلي اسیا او نورو سیمو ترمنځ د لوژستیک مرکز په توګه وړاندې کړی دی. دغه هېواد د ۲۰۲۵ کال په جنوري کې له طالبانو سره له حیرتان څخه تر مزار شریف پورې د ریل پټلۍ د تګ راتګ د تنظیم او ساتنې لپاره قرارداد وغځاوه، چې د چین-قرغیزستان-ازبکستان-افغانستان د پراخ دهلیز یوه مهمه برخه ده.
تمه کیږي چې د چین - قرغیزستان - ازبکستان د اورګاډي پټلۍ په بشپړیدو سره به د دې دهلیز اهمیت نور هم زیات شي.
په داسې حال کې، چې لوګري موسیقي مخ پر ورکېدو ده، د طالبانو امرباالمعروف په دغه ولایت کې تر ۵۰۰ زياتې د موسیقۍ الې او لوډسپېکر سوځولي او وايي، چې د «شریعت خلاف» کارونه نه شي زغملای.
په لوګر کې د طالبانو د امربالمعروف مشر عبدالحکیم حقاني د پنجشنبې په ورځ وویل، چې موسیقي او ساز ته ورته خپرونې د شریعت خلاف دي اودوی به یې مخنيوی کوي.
هغه زياته کړې، چې د موسیقۍ دغه وسایل يې د خپلې ادارې د قانون له مخې وسوځول: « د دې ولایت له مرکز پلعلم او ولسوالیو څخه د تېرو دوولسو میاشتو په موده کې شاوخوا ۵۰۰ د موسیقۍ وسایل او الې راټولې شوې او دا وسایل نن وسوځول شول.»
حقاني له خلکو غوښتي، چې د موسیقۍ د وسایلو له پير، پلور او استعمال ډډه وکړي او ځانونه له «منکراتو» وساتي.
د نوموړي په خبره، دامهال يې په لوګر کې ۹۵ سلنه د منکراتو مخنیوی کړی او هڅې به یې لا جریان ولري.
طالبانو واک ته له رسېدو وروسته د نورو بندیزونو ترڅنګ پر هنري فعالیتونو په ځانګړې ټوګه موسیقۍ هم پراخ بندیزونه ولګول.
لوګرۍ موسیقي د افغانستان مشهوره فولکلوریکه موسیقي ده، چې معاصر تاریخ یې ۱۹۱۹ کلونو ته رسیږي.
ددې موسیقۍ بنسټګر استاد دری، استاد جمال ، استاد کمال، بیلتون ګڼل کیږي چې وروسته یې کورنۍ او پیروانو دغه موسیقي ژوندۍ وساتله.
ددې موسیقۍ ډېری استادانو له نړۍ سترګې پټې کړې او پاتې پیروانو یې د طالبانو د بندیزونو له امله نورو کسبونو ته مخه کړې ده.
نږدې ۴۹ مدني بنسټونو، د ښځو د حقونو فعالو ډلو او د بشري حقونو سازمانونو د امریکا له بهرنیو چارو وزارت نه غوښتي، چې د افغان کډوالو د انتقال پروګرامونه بېرته پیل کړي. دغه بنسټونه وايي، د افغان کډوالو د منلو د پروسې بندېدل د امریکا له نړیوالو ژمنو سره په ټکر کې دي.
دغو بنسټونو، چې د افغان ښځو د اعتراضي غورځنګونو، مدني ټولنې او د بشري حقونو د فعالانو استازیتوب کوي، د غويي په ۳مه په یوه پرانېستي لیک کې د امریکا له بهرنیو چارو وزارت، مشرانو جرګې، کانګرس او اړوندو ادارو څخه د افغان کډوالو د ملاتړ په تړاو د عاجل اقدام غوښتنه کړې ده.
په لیک کې د پي۱، پي۲ او SIV کټګوریو د کډوالۍ دوسیو د ارزونې او انتقال پروسې د زیاتې سستۍ له امله اندېښنه څرګنده شوې.
دغو بنسټونو ویلي،چې د دې دوسیو لویه برخه ښځینه فعالانې، خبریالان، د بشري حقونو ملاتړي، د امریکایي پروژو کارکوونکي، ښوونکي، هنرمندان او نور له خطر سره مخ کسان جوړوي.
په لیک کې ویل شوي، چې د امریکا د کډوالۍ دوسیو لرونکي د ۱۹۵۱ کال د کډوالو کنوانسیون او ۱۹۶۷کال پروتوکول له مخې د نړیوال ملاتړ حق لرونکي وګړي دي.
سازمانونو ټینګار کړی چې د امریکا د کډوالۍ پروګرامونه د هغو کسانو د پېژندنې او انتقال لپاره ځانګړي شوي چې د واشنګټن له پروژو سره یې همکاري کړې او اوس له جدي خطر سره مخ دي.
هغوی یادونه کړې چې دا ژمنې یواځې سیاسي نه، بلکې حقوقي او اخلاقي بڼه هم لري.
زیات شمېر دغه کډوال اوس مهال په دریېمو هېوادونو کې له حقوقي ملاتړ بېبرخې دي او په سختو شرایطو کې ژوند کوي.
په لیک کې خبرداری ورکړل شوی: «د دې چوپتیا دوام نه یواځې د امریکا له نړیوالو مسوولیتونو سرغړونه ده، بلکې دا به د بشري حقونو پراخ نقض، نهیلۍ، تاوتریخوالي او ناقانونه کډوالۍ ته لاره هواره کړي».
د ټرمپ ادارې د کډوالو د منلو پروګرامونه بند کړي او هممهاله یې یو شمېر کډوال هم له دغه هېواده ایستلي دي.
اکسیوس ویبسایټ رپوټ ورکړی، چې د امریکا د کورني امنیت وزارت د ایمیل له لارې له ۲۰۰ ډېرو افغان پناه غوښتونکو ته، چې په ایووا ایالت کې مېشت دي، خبر ور کړی چې سملاسي دغه هېواد پرېږدي.
د طالبانو د اوسني مشر ملا هبتالله اخوندزاده مشرۍ د سختدریځۍ، د ښځو پر ضد محدودیتونو او له نړیوالې ټولنې سره د پرلپسې مخالف دریځ له امله، یو ځل بیا د طالبانو د لومړنۍ واکمنۍ سیوری د هېواد پر فضا غوړولی.
د غويي څلورمه د طالبانو د ډلې د بنسټګر ملا محمد عمر مجاهد له ۱۲ تلین سره برابره ده.
له تاریخي، فکري او سیاسي زاویې د طالبانو اوسنی مسیر له خپل پخواني بنسټګر ملا محمد عمر سره داسې ورتهوالی لري، چې ډېر تحلیلګران یې «د تاریخ تکرار» بولي.
ملا محمد عمر او ملا هبتالله دواړه د مدرسو له سختدریځي چاپېریاله راوتلي، دواړه له دیوبندي نظریاتو متاثره دي او دواړه د دین د تفسیر په برخه کې محافظهکاره، حتا سختدریځی لیدلوری لري.
د شنونکو په باور، دغه لیدلوری له سیاسي تجربو، اجتماعي واقعیتونو او نړیوالو سره د تعامل پر ځای تقابل غوره کوي.
یو پخوانی طالب چارواکی چې د طالبانو په لومړۍ دوره کې یې په ټولګټو چارو وزارت کې دنده ترسره کړې او د طالبانو د تحریک له بنسټګر او د دې ډلې له پخواني مشر ملا محمد عمر سره یې له نږدې اړیکې لرلې، وايي، د ملامحمد عمر بندیزونو د ملا هبت الله له اوسنیو بندیزونو سره ورته والی درلود او دا بندیزونه د دې لامل شول چې د خلکو په منځ کې د ملا محمد عمر محبوبیت کم شي.
هغه په ډېرو مواردونو کې ملا هبت الله تر ملا عمر هم سخت دریځی ګڼي.
نړیواله انزوا، تکراري ناورین
په ۱۹۹۰مو کلونو کې ملا عمر د قومي جګړو او بېثباتۍ له منځه وړو په شعار واک ته ورسېد. ده د امنیت راوستلو، فساد ختمولو او د اسلامي نظام د ټینګېدو ژمنه وکړه خو ډېر ژر یې مشرتابه د سخت دریځیو، ترهګرو ته د پناه ورکولو، بندیزونو او ټولنیزو محدودیتونو له امله مشروعیت له لاسه ورکړ.
همدا کیسه اوس د ملا هبتالله تر مشرتابه لاندې د طالبانو په دویمه دوره کې تکراریږي.
د ښوونځیو تړل، د ښځو پر کار بندیز، د رسنیو غلي کول، د بیان د ازادۍ تروړل او د خلکو له سیاسي مشارکت نه انکار، ټول هغه څه دي چې خلک یې یو ځل بیا د طالبانو له مشرتابه او حکومتولۍ بېزاره کړي.
د طالبانو د لومړنۍ واکمنۍ پر مهال، د اسامه بن لادن نه سپارلو او له القاعدې سره د اړیکو ساتلو، افغانستان د نړیوال برید تر دروازې ورساوه. اوس بیا، داسې نښې نښانې شته چې طالبان له همغو سیاستونو سره روان دي.
ملګري ملتونه، اروپایي ټولنه، اسلامي هېوادونه، او حتا چین او روسیه هم د طالبانو له انحصاري مشرتابه سر ټکوي. د تعلیم، بشري حقونو او اقتصادي همکاریو برخو کې له نړېوالې ټولنې سره د اړیکو خرابوالی، افغانستان یو ځل بیا له نړیوال نظام څخه منزوي کړی.
په ورته مهال ځینې کسان په دې باور دې چې ملا هبت الله تر ملا عمر سخت دریځ لري.
د نجونو او ښځو په زده کړو بندیز، د واک انحصار، خپلسرې پرېکړې او د فردي ازادیو سلب کول هغه لاملونه دي، چې طالبان یې په خپلو منځونو کې سره ویشلي دي.
تاریخ تکرارېږي
شنونکي او پخواني طالب چارواکي وايي، چې ملا هبتالله اخوندزاده د خپل مخکیني مشر ملا عمر د فکري میراث تسلسل او تکرار دی.
یو پخوانی طالب چارواکی چې د طالبانو د لومړۍ دورې له پرځیدو وروسته یې له طالبانو لاره بېله کړې او په روزګان ولایت کې عادي ژوند کوي، وايي، «ملا عمر د عامو خلکو په منځ کې ډیر محبوبیت درلود، په ځانګړي توګه په کندهار، روزګان، زابل او هلمند کې. ځکه لوی ملا صاحب داسې وخت وسله راپورته کړه، چې په کندهار کې توپکیانو چور شروع کړی و او د خلکو ژوند یې خورا سخت کړی و».
دغه پخوانی طالب چارواکی وایي، د نجونو پر زده کړو، د ښځو پر کار او فردي ازادیو د ملا عمر ځیني بندیزونه دې لامل شول چې د خلکو زړه مات شي.
ملا عمر د مولوي غلام نبي زوی په قوم هوتک و. د کندهار په خاکریز ولسوالۍ کې زیږیدلی او وروسته یې کورنۍ د روزګان دهراود ولسوالۍ ته کډه شوې وه.
ملا عمر په ۱۹۹۴ کال کې د کورنیو جګړو پرمهال د پاکستان په مرسته د کندهار په پنجوايي ولسوالۍ کې د مدرسې له نورو طالبانو سره د ځايي ملیشو پر ضد پاڅون وکړ او وروسته یې ډله خورا لویه شوه.د طالبانو مشر ملا محمد عمر مجاهد ته منسوب یو انځور چې خپله یې طالبان هم خپروي، بل انځور او ویډیو نه دي خپاره شوي.
طالبانو د کابل له سقوط وروسته د ملا عمر د مرګ نېټه په ډاګه کړه او ویې ویل چې نوموړی د ۱۳۹۲ کال د غويي میاشتې پر څلورمه نېټه د نري رنځ ناروغۍ له امله مړ شوی او د زابل ولایت په سوري ولسوالۍ کې خاوروته سپارل شوی دی. ډېر خلک د هغه مرګځای د پاکستان کراچۍ ګڼي.
طالبان هر کال د غويي پر څلورمه نېټه د خپل دغه لومړي مشر تلین نمانځي.
طالبانو د هغه پر مړي مقبره جوړه کړې او د څو تنو طالبانو له خوا یې امنیت ساتل کیږي.
په کندهار کې د طالبانو امنیتي ادارې د امربالمعروف له محتسبانو سره یوځای د ښځو د کورنیو سینګارتونونو څارنه او پلټنه کوي. دا ډول سینګارتونونه ډېری په کورونو کې له طالبانو پټ پرانېستل شوي.
له کندهار څخه سرچینو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته د پنجشنبې په ورځ وویل، چې له تېرې مياشتې راهیسې طالبان د ښځو د هغو سینګارتونونو په اړه پلټنې کوي، چې د دوی له ویرې په پټه په کورونو کې فعالیت کوي.
په کندهار کې یو شمېر دغه ډول سینګارتونونه پر ټولنيزو رسنیو فعالیت کوي او ښځو ته بلنه ور کوي، چې د ودونو او ښاديو لپاره دې د ځان سینګارولو لپاره له دوی سره تماس ونیسي.
د پلوشې په نامه یوې سینګاروونکې، چې د خپل کور د اقتصادي ستونزو د حل لپاره یې په کندهار کې د طالبانو له ويرې په کور کې د ښځو سینګارځی جوړ کړی و، افغانستان انټرنشنل ته وویل، «څو ځله ښځې د ارایش په بهانه راغلې او بیا وروسته د طالبانو کسان راغلل چې خپل فعالیت بند کړي، اوس د زیان له ويرې مو خپل فعالیتونه بند کړل او طالبان کور په کور ګرځي او په دې اړه پوښتنې کوي.»
دا بندیزونه او پلټنې وروسته له هغه سخت شوي، چې طالبانو تېر کال په رسمي توګه د ښځو سینګارځي وتړل.
طالبانو دا کار د اسلامي ارزښتونو د مراعات په نوم توجیه کړی خو د ښځو د حقونو فعالانې وايي چې دا ګامونه د ښځو پر اساسي حقونو مستقیم برید دی.
طالبانو د دغو اقداماتو ترڅنګ د ودونو سالونونو ته هم خبرداری ورکړی، چې ښځې بهرنیو یا «غربي» لباسونو ته ورته جامې په تن نه کړي.
طالبانو له دې وړاندې په کابل او یو شمېر نورو ولایتونو کې هم د ښځو پر کورنیو سینګارتونونو بندیز لګولی.