ایراني چارواکي: د امریکا او ایران ترمنځ درېیم پړاو خبرې اترې به اسانه نه وي
تمه کیږي چې ایران او متحده ایالات به د شنبې په ورځ د اټومي خبرو اترو درېیم پړاو په عمان کې ترسره کړي، ددغه خبرو په تړاو ایراني چارواکي وایي چې د تېرو پړاوونو په پرتله به دا خبرې اسانه نه وي.
علاءالدین بروجردي، د ایران د ولسي جرګې د امنیت او بهرنۍ پالیسۍ کمېسیون غړی، د ایسنا خبري اژانس ته ویلي، د خبرو ساده مرحلې د لومړي او دویم پړاو پر مهال بشپړې شوې، خو «کله چې کار د تخنیکي بحثونو مرحلې ته داخلېږي، نو دا د ستونزو او سختو خبرو پړاو وي.»
بروجردي ویلي، د ایران اراده داده چې «خبرې اترې نتیجه ورکړي، ځکه بله لاره نشته»، خو په همدې حال کې یې خبرداری ورکړی چې ایران به «له خپل مشروع اټومي حق نه شاته نه شي». هغه ټینګار وکړ چې امريکا بايد د اندېښنو د رفع کولو او تضمین ترلاسه کولو په بدل کې، د ایران پر وړاندې بندیزونه لغوه کړي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت مرستیال، عباس عراقچي، صدا و سیما ته ویلي: «موږ به د شنبې په ورځ په جدي توګه خبرې اترې وکړو.» هغه د امریکا «متناقضو دریځونو» ته اشاره کړې او وې ویل: «که د امريکا یوازینی هدف دا وي چې ایران اټومي وسلې و نه لري، دا هدف تر لاسه کېدونکی دی،» خو که «غير منطقي او عملي نهکېدونکي غوښتنې» مطرح شي، نو ستونزې به را ولاړې شي.
راپور همداراز د دې تونلونو د امنیت په اړه د ایران د اندېښنو یادونه کوي، خو عراقچي لیکلي: «زموږ استخباراتي او امنیتي ځواکونه د پخوانیو مواردو له مخې، د هر ډول تخریب او ترهګرۍ پر وړاندې چې زموږ د مشروع غبرګون د پارولو په نیت ترسره کېږي، پوره هوښیار دي.»
د ایران د بهرنیو چارو وزیر همداراز لیکلي: «په ایران کې د غني شوي یورانیم هر میلیګرام د نړۍوال اټومي انرژۍ آژانس تر بشپړ او پرلهپسې څار لاندې دی.»
د اټومي انرژۍ د نړیوالې ادارې عمومي مشر، رافایل ګروسي، چې تازه تهران ته تللی و او د ایران او امریکا د خبرو پر مهال په روم کې حاضر و، د چهارشنبې په ماښام اعلان وکړ چې د ایران له خوا د موافقې وروسته، یوه تخنیکي ډله به راتلونکو ورځو کې ایران ته لاړه شي ترڅو څارونکي کامرې بېرته نصب کړي.
ایران له ډېرې مودې راهیسې د دې کامرو لاسرسی د اژانس له پلټونکو اخیستی و. همداراز، د پنجشنبې په ورځ، د ایران، چین او روسیې استازو، له ګروسي سره له کتنې وروسته، د ایران د اټومي پروګرام د حل لپاره یوه ګډه طرحه وړاندې کړه.
د پاکستان د ملي امنیت تر ناستې وروسته د دغه هېواد د دفاع وزیر خواجه اصف ویلي، چې هند د پاکستان په ځینو ښارونو کې د برید پلان لري. نوموړی وايي، که «زموږ پر خلکو برید وشي، نو د هند خلک به هم خوندي پاتې نه شي».
د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف د پنجشنبې په ورځ، د غویي پر څلورمه، د یوه خبرې کنفرانس پر مهال وویل، چې له هند سره د هر ډول مقابلې لپاره چمتو دي.
نوموړي وویل، چې که د پاکستان په ښارونو کې پاکستاني وګړي په نښه شي، نو پاکستان به هم په ورته ډول ځواب ووايي.
خواجه اصف زیاته کړه:«زموږ معلومات دا دې چې هند دا مهال د پاکستان په ښارونو کې د بریدونو لپاره بشپړ چمتووالی نیسي. خو زه تاسې ته دا یم چې د هغوی د هرې کړنې ځواب ته موږ په بشپړ ډول چمتو یو. که زموږ پر وګړو برید وشي، نو د هند وګړي به هم په امن کې پاتې نه شي. که دا ثابته شي، چې زموږ یو وګړی هم د هند په کوم برید کې ووژل شي، نو موږ به یې هم ځواب ورکړو».
نوموړي زیاته کړه:« که هند وضعیت تاوتریخوالي ته بوځي، موږ هم تیار یو. کله چې د هند په څیر دښمن زموږ په ګاونډ کې وي،زموږ د مزایلو تجربې به دوام ولري. ۲۴۰ میلیونه ولس د خپلو وسله والو ځواکونو تر شا ولاړ دی. موږ خپل د دفاع حق لرو.»
اصف د خپلو خبرو پر مهال یوځل بیا هند د پاکستان په لویدیځ کې د بلوڅ ازادۍ پوځ او ټي ټي پي سره په همکارۍ کولو تورن کړ.
خواجه اصف وویل:« زموږ پر لویدیځ سرحد هند د BLA او TTP ملاتړ کوي. بل هېڅ هېواد داسې تصدیق شوي ترهګر مشران نه لري. د BLA او TTP مشران همدا اوس په هند کې دي. موږ تل ترهګري غندلې ده. پاکستان د نړۍ پر هر ګوټ کې د ترهګرۍ ضد دریځ لري.»
نوموړي ادعا وکړه، په پاکستان کې د ترهګرۍ تر شا د هند لاس دی او د بلوڅ ازادۍ پوځ په کړنو او هغه څه کې چې له افغانستان نه ترسره کیږي، هند ښکیل دی.
د پاکستان د دفاع وزیر وايي، هیڅ ډول نړیوال فشار ته نه تسلمیږي.
خو د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار وايي، چې که هند د پهلګام برید په تړاو کوم شواهد لري، له پاکستان او نړۍ سره دې یې شریک کړي.
د هند او پاکستان ترمنځ دغه تازه ناندرۍ د هند د کشمیر په پهلګام سیمه کې پر سیلانیانو تر برید وروسته راولاړې شوې دي.
۲. د بشري مرستو بندول او د بشري مرستو له لېست څځه د افغانستان ایستنه په داسې حال کې چې ټرمپ د نړۍ له یو شمېر هېوادونو سره د بېړنیو خوراکي مرستو شپږ پروګرامونه بېرته فعال کړي، افغانستان د دې مرستو له لېسته لرې ساتل شوی. دا هېوادونه لبنان، سوریه، سومالیا، اردن، عراق او اکوادور دي.
تر دې وړاندې، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت هم د افغانستان لپاره د مرستو ځنډ تایید کړی و، د دې دلیل یې دا یاد کړی و چې مرستې به د طالبانو له لوري ناوړه وکارول شي. دا دریځ، چې ټرمپ پیاوړی کړی، څرګندوي چې د هغه په لید کې طالبان نه یوازې یو دښمن نظام دی، بلکې هر ډول تعامل ورسره باید بند شي.
۳. د بګرام هوايي اډې پر سر انتقادونه؛ چین ته د تسلیمۍ تورونه ډونالډ ټرمپ د خپلې واکمنۍ د سلو ورځو په جریان کې د کانګرس د جمهوري غوښتونکو ملي کمېټې ته د وینا پر مهال وویل، که هغه د بایډن پر ځای ولسمشر وای، نو له افغانستان څخه به یې ځواکونه ایستلي وای؛ خو بګرام هوايي اډه به یې نه پرېښوده.
نوموړي پر بایډن سخت انتقاد وکړ او ویې ویل چې بګرام "د چین له اټومي تاسیساتو یوازې یو ساعت واټن لري" او د دې اډې پرېښودل ستره ستراتېژيکه تېروتنه وه. ټرمپ چین د اډې په "اشغال" هم تورن کړ، سره له دې چې طالبانو دا ادعا رد کړې ده او ویلي یې دي چې بګرام د دوی تر واک لاندې دی.
ټرمپ ادعا وکړه چې د بایډن د "احمقانه" پرېکړې له امله، له افغانستان نه د وتلو لپاره د کابل هوایي ډګر انتخاب د ۲۰۲۱ کال د اګسټ خونړۍ چاودنې لامل شو، چې پکې ۱۳ امریکايي سرتېري او لسګونه افغانان ووژل شول.
طالبانو پخوا هم دا ادعاوې رد کړې وې چې ګواکې بګرام د چین لاس ته ورغلی. د دوی په وینا، دغه ډول څرګندونې بېاساسه دي او یوازې د امریکا دننه د سیاسي اهدافو لپاره کارول کېږي. خو د واقعیت بله څنډه دا ده چې طالبانو له چین سره بېساري اړیکې جوړې کړې دي، چین د طالبانو د واکمنۍ له پیله تر ټولو مهم ډېپلوماتیک شریک پاتې شوی، چې نه یوازې یې د دوی استازي په رسمیت پېژندلي، بلکې په لوړه کچه اقتصادي اړیکې یې هم ورسره پیاوړې کړې دي.
چینایي پانګهوال دا مهال د افغانستان د کانونو په سکتور کې تر نورو بهرنیو شرکتونو فعال دي، او بیجینګ هڅه کوي چې د «یو کمربند، یو سړک» پروژې له لارې طالبانو ته اقتصادي تنفس ورکړي.
که څه هم چین غواړي د طالبانو له واکمنۍ ګټه پورته کړي، خو بېجینګ هڅه کوي چې د افغانستان خاوره د چین ضد وسلهوالو ډلو له فعالیتونو څخه پاکه وساتي.
۴. د "ملګرو" او "دښمنانو" تر منځ توپیر؛ له طالبانو سره د مرستو مخالفت ټرمپ یو ځل بیا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته د بشري مرستو ورکولو مخالفت کړی دی. نوموړي ویلي: "موږ د خپلو ملګرو ملاتړ کوو، نه د دښمنانو"، او د بایډن ادارې ته یې په اشاره وویل، چې طالبانو ته یې سترې مالي سرچینې پرېښي.
ټرمپ همداراز وویل چې د بایډن له لوري افغانستان ته پرېښودل شوي وسایل، پیسې او شتمنۍ، د طالبانو د واک د غځېدو او پیاوړتیا لامل شوي دي.
۵. پر سراج حقاني د جایزې لغوه کول
په تېرو سلو ورځو کې داسې یو لړ پېښې هم شوې، چې ښيي د امریکا او طالبانو ترمنځ تعامل نه یوازې دوام لري، بلکې یوه نوي فصل ته داخل شوی. د دې تحولونو تر ټولو څرګنده نښه، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له خوا د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني او د هغه د نږدې خپلوانو پر سر د اعلان شویو جایزو لغوه کول دي. دا پرېکړه، چې یوازې څو ورځې وروسته له هغه وشوه چې یو امریکايي یرغمل شوی د طالبانو له بنده خوشې شو، د واشنګټن د نوې پالیسۍ نښه بلل کېږي.
۶. امریکايي یرغمل شوي؛ د مفاهمې نوې دروازه
د مارچ په وروستیو کې زلمي خلیلزاد، چې لا هم د طالبانو له ځینو مشرانو سره نږدې اړیکې لري، د ټرمپ د حکومت د زندانونو د سلاکار اډام بوایلر سره یو ځای کابل ته سفر وکړ. یاد امریکايي پلاوي وتوانېدل، چې جورج ګلزمن نومی امریکايي سېلاني له بنده خوشې کړي. درې ورځې وروسته جایزې لغوه شوې. یواځې څو ورځې وروسته، بل امریکايي یرغمل فی ډیل هال هم خوشې شو. دا تسلسل، د طالبانو او امریکا ترمنځ د بندي تبادلو ترشا د پټو تفاهماتو نښه ښيي.
۷. د ګواښونو له لېسته د افغانستان وتل
د امریکا د ملي استخباراتو کلني راپورونه، چې له اوږدې مودې راهیسې یې افغانستان د ترهګرۍ د ګواښونو د مرکز په توګه ښودلی و، سږکال له بېسارې چوپتیا سره مل و. نه یوازې د طالبانو نوم له راپور وتلی، بلکې افغانستان هم هېڅ ځای ذکر شوی نهدی. دا په داسې حال کې ده، چې تېرو کلونو کې افغانستان د داعش - خراسان د حملو مرکز بلل شوی و او د طالبانو پر سیاسي کړنو هم نیوکې شوې وې.
۸. پر افغانستان د لس سلنې تعرفې وضع
د امریکا د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ امریکا ته پر ټولو وارداتي توکو ۱۰ سلنه بنسټیزه تعرفه وضع کړه او د دې ترڅنګ يې د هېواد پر لويو سوداګریزو شریکانو اضافي تعرفې ولګولې. د هغو هېوادونو په نوملړ کې چې پر صادراتو یې ۱۰ سلنه تعرفه لګول شوې، د افغانستان نوم هم شامل دی.
د امریکا د حکومت د تعرفو د جدول له مخې، افغانستان ته د امریکا د صاداراتو پر توکو ۴۹ سلنه ګمرکي تعرفه تطبیقېږي.
له غونډې وروسته پاکستان د یوې اعلامیې په خپرولو سره له هند سره د واګه پولې، هوايي حریم او سوداګرۍ بندولو اعلان کړی دی.
په اعلامیه کې ویل شوي، چې د پاکستان د ملي امنیت کمېټې غونډې د هند له خوا د اوبو تړون ځنډول رد کړي. په اعلامیه کې ویل شوي:« اوبه د پاکستان حیاتي ملي ګټه او د ۲۴۰ میلیونه پاکستانیانو د ژوند کرښه ده. پاکستان به په هر قیمت د خپل ژوند کرښې ساتنه وکړي. که د پاکستان پورې اړوند د اوبو جریان ودرول شي یا وګرځول شي، نو دا به د جګړې عمل وګڼل شي.»
