د طالبانو د بندیزونو باوجود سلګونه کندهاریان د شالمار میلې ته ورغلي

د ۲۰۲۵ کال په جنوري او فبروري دوو میاشتو کې قرغیزستان افغانستان ته د ۱،۰۹میلیارد سومو (شاوخوا ۱۲،۵میلیونه ډالر یا ۸۵۰میلیونه افغانۍ)په ارزښت توکي صادر کړي، خو له افغانستان نه یې یوازې د۴۴،۲ میلیونه سومو (۵۰۶زره ډالر یا شاوخوا ۳۴،۵ میلیونه افغانیو)واردات کړي دي.

دا لوی سوداګریز تفاوت په داسې حال کې دی، چې له افغانستان سره د سوداګرۍ لپاره د سیمې هېوادونه، لکه قزاقستان او ازبکستان هم هڅې زیاتوي.

تر ټولو زیات صادرات ۲۵ میلیونه لیتره پټرول دي، چې ارزښت یې له یو میلیارد سومو (تقریباً ۷۸۰ میلیونه افغانۍ) زیات دی. نور صادرات د موټر ټایرونه مغزي مېوې او ۳۹ اسونه دي.

خو واردات بیا کم ارزښته وو، لکه د المونیم لوښي، کاغذي کڅوړې او نباتي محصولات. دا د افغانستان د محدودو صادراتي وړتیاوو څرګندونه کوي، چې تر ډېره د طالبانو تر حکومت لاندې د اقتصادي بندیزونو، غیررسمي بازارونو او نیمګړي تولید له امله دي.

د ۲۰۲۵ د سوداګرۍ دا ارقام د ۲۰۲۴ کال د ورته مودې په پرتله، شاوخوا ۴۷ سلنه زیاتوالی ښيي.

تېر کال قرغیزستان افغانستان ته د ۷۴۰ میلیونه سومو (شاوخوا ۵۷۰ میلیونه افغانۍ) صادرات کړي وو، خو سږ کال دا کچه له یو میلیارد سومو اوښتې. دا زیاتوالی د سرحدي تدارکاتو ښه کېدل، غیر رسمي هوکړې او د قرغیزستان حکومت هڅو ته منسوب شوی چې غواړي د اقتصادي رکود پر مهال نوي بازارونه ومومي.

په ورته وخت کې قزاقستان هم د طالبانو له حکومت سره په احتیاط سوداګریز تماسونه ټینګوي.

د ۲۰۲۴ کال په وروستیو کې قزاق چارواکو له طالب استازو سره ناستې وکړې. که څه هم استانه طالبان په رسمیت نه‌ پېژني، خو د ۲۰۲۵ په لومړیو کې یې د اوړو، تېلو محصولاتو او درملو صادرات بیا ورسره پیل کړل.

شنونکي د منځنۍ اسیا هېوادونو او افغانستان ترمنځ په سوداګرۍ او صادراتو او وارداتو کې د بېلانس نشتوالی د افغانستان د اقتصاد لپاره زیانمنوونکی بولي.

چارواکو ویلي، د تورخم په پوله یې د (TAD) ختمېدو اعلانونه په ښکاره ځایونو کې لګولي دي او افغان موټر چلوونکو ته یې په شفاهي توګه هم ویلي چې له دې وروسته به یوازې هغه کسان پاکستان ته پرېښودل کېږي چې پاسپورټ کې د اعتبار وړ ویزه ولري.

پاکستاني چارواکي دې ته د یو سند رژیم نوم ورکړی او د دوی په وینا دا د پاکستان هغې پالیسۍ ته اشاره کوي چې پر بنسټ یې افغان وګړي باید پاکستان ته د داخلېدو، وتلو او استوګنې لپاره د اعتبار وړ پاسپورټ او ویزه ولري.

افغانستان انټرنشنل په تورخم کې له چارواکو سره د موقتي داخلېدو سند (TAD) د تمدید په اړه خبرې کړې دي.

چارواکو ویلي، افغان موټر چلوونکو ته خبر ورکړل شوی چې د یاد سند د اعتبار موده به د روانې میاشتې تر پایه پای ته ورسېږي. خو دا لا روښانه نه ده چې دا اسناد به بېرته تمدید شي او که نه.

چارواکو دا هم ویلي چې دغه سند له دې مخکې تمدید شوی دی.

چارواکو زیاته کړې، د دواړو ګاونډیو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ د تنظیم لپاره، د دواړو هېوادونو موټر چلوونکو ته ځانګړې اسانتیا ورکړل شوې وه چې د سوداګریزو توکو د انتقال لپاره دواړو خواوو ته تګ راتګ وکړای شي.

خو ډېری موټر چلوونکي له پاسپورټ پرته وو، یا یې د مالي ستونزو له امله نه‌شوای کولای پر وخت اړین اسناد تر لاسه کړي.

د دې ستونزې د حل لپاره، د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ وزارتونو پر موقتي داخلېدو سند (TAD) هوکړه وکړه، چې د ۲۰۲۴ کال د می له لومړۍ نېټې څخه نافذ شو. دغه سند موټر چلوونکو او د هغوی همکارانو ته چې د سفر قانوني اسناد نه‌لري، موقتي قانوني اسانتیا برابره کړې وه.

یاد اقدام د دې لپاره و چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو وسایطو تګ راتګ تنظیم او قانوني شي او پر فعالیتونو ښه څارنه وشي.

د طالبانو د مالیې وزارت د پنجشنبې په ورځ وویل، چې د نفتي موادو د کیفیت او څارنې ریاست له لوري په وري میاشت کې په تېلو بار ۱۰۴ ټانکره بېرته ایران ته ګرځول شوي دي.

دغه وزارت ویلي، چې د یادو تېلو کیفیت ټیټ او افغانستان ته د تېلو واردېدو په معیار برابر نه وو.

په خپرپاڼه کې ویل شوي، چې په دغو تېلو کې ۷۳ ټانکره د فراه له ابونصر فراهي او ۳۱ ټانکره هم د نیمروز ولایت له ګمرک څخه بېرته ایران ته ستانه کړای شوي دي.

دغه ټانکرونه داسې مهال بېرته ګرځول کیږي، چې څو میاشتې وړاندې د طالبانو یو پلاوی له ایران څخه د بې کیفیته تېلو د واردولو مخنیوي لپاره نیمروز ولایت ته تللی و .

د نیمروز په ګمرک کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په دغه ګمرک کې ځیني طالب چارواکي د بې کیفیته تېلو په واردولو کې ښکیل دي.

ټاکل شوې چې یاده موسسه د درملنې د بیا پيل لپاره درملنه، کارکوونکي او مسلکي زده‌کړې تامین کړي، چې سږ کال روغتیايي خدمات عملي شي.

د ډاکټر ناکامورا د انساني مرستو سفر په ۱۹۷۸ کال کې په پښتونخوا کې هله پیل شو، چې د غرختنې پرمهال یې د جذام یو ناروغ ولید. هغه د مرستې غوښتنه وکړه، خو د لنډمهالي سفر له امله ډاکټر ناکامورا درمل نه‌لرل او ونه‌توانېد چې درملنه یې وکړي. نوموړی له درنې اندېښنې سره جاپان ته ستون شو او په ۱۹۸۴ کال کې د یوې نړیوالې غیر دولتي موسسې په استازولي د پېښور یوه روغتون ته بېرته راغی، چې د جذام ناروغانو درملنه پېل کړي او بالاخره یې له خپل رسمي ماموریت وروسته هم په پښتونخوا او افغانستان کې پاتې کېدل غوره کړل.

د ناکامورا هیلې غوړیږي

د جاپان یومیوري شیمبون ورځپاڼې د رپوټ له مخې، اوس پېښور کای موسسه هڅه کوي چې د هغه ارمان ژوندی وساتي، د افغانستان لپاره روغتیايي کارکوونکي وروزي او په سیمه کې د جذام ناروغانو درملنه بېرته پیل کړي. دا هڅې د هغو سیمو لپاره حیاتي ګڼل کېږي چې هلته د روغتیايي خدماتو کچه ټيټه ده او ډیرو ناروغانو ته لا هم لاسرسی نشته.

له ۲۰۰۰ کال راهیسې وچکالۍ په افغانستان کې سخت تاوانونه اړولي او ماشومان له لوږې او ساري ناروغیو مړه شوي دي. ډاکټر ناکامورا او د هغه ملګرو په هغه وخت کې ویلي و، چې « یو د اوبه خور کانال له سلو کلینیکونو زیات ارزښت لري» او همدا لامل و، چې هغوی د اوبو کانالونو او څاګانو جوړولو ته مخه کړه. ناکامورا سره له دې چې د جذام ناروغانو اندېښنه ورسره وه، خو د اوبو لګولو پروژې ته یې لومړیتوب ورکړی و.

ورځپاڼه وايي، له ۲۰۲۱ کال راهیسې، چې طالبان بېرته واک ته رسېدلي، د افغانستان په غرنیو سیمو کې نسبي امنیت رامنځته شوی. له همدې امله دا موسسه وتوانېده چې د افغانستان په ختیځ کې پرمنځنیو او وړو سیندونو د اوبو لګولو کانالونه جوړ کړي.

د جذام د درملنې بیا پيل

د ۲۰۲۴ کال په جنورۍ میاشت کې د ننګرهار ولایتي ادارې او د طالبانو تر کنټرول لاندې د عامې روغتیا وزارت له دې موسسې وغوښتل چې د جذام درملنه بېرته پيل کړي. له مشورتي غونډو وروسته، د موسسې مشرتابه په مارچ کې پرېکړه وکړه چې درملنه بېرته پیل کړي.

د موسسې مشر، مسارو موراکامي (۷۵ کلن) وايي، « اوس چې لا هم یو شمېر هغه ډاکټران او صحي کارکوونکي ژوندی دي چې پخوا یې تشخیص او درملنه کوله، موږ کولی شو له خپلو منابعو استفاده وکړو او د روغتیایي کارکوونکو نوی نسل وروزو».

طالبانو ژمنه کړې، چې کلینیکونه په واک کې ورکول کېږي او درملنه به تر ډېره پر ختیزو سیمو، په ځانګړې توګه ننګرهار ولایت متمرکزه وي.

د روغتیا نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، په ۲۰۱۷ کال کې په افغانستان کې د جذام ۴۵ پېښې ثبت شوې وې، خو د روغتیايي خدماتو د کمښت له امله، د ناروغانو کره شمېر جوت نه دی.

موسسه به د ډاکټرانو، نرسانو او د لابراتوار کارکوونکو یوه ګرځنده ډله جوړه کړي چې د جذام ناروغان وپېژني، ژر تر ژره یې درملنه پیل کړي او د روغتیا نړیوال سازمان له‌خوا ورکړل شوي وړیا درمل تطبیق کړي.

جذام، چې عصبي سیستم اغېزمنوي، د پوستکي له ناروغیو ګڼل کېږي.

د طالبانو تر واک لاندې اداره کې، چې ښځې باید خپل مخ او بدن پټ وساتي د روغتیايي خدماتو وړاندې کول محدودیتونه لري. له همدې امله، موسسه هڅه کوي چې ژر تر ژره ښځینه کارکوونکي وګوماري. خو دا معلومه نه ده، چې طالبان دوی ته د ښځینه ډاکترانو د ګومارنې اجازه ور کوي او که نه.

مسارو موراکامي وايي، « جذام هغه ټکی و چې له امله یې ډاکټر ناکامورا په افغانستان کې پاتې شو. هغه به ویل: هیڅوک نه‌ځي، نو موږ به لاړ شو. موږ غواړو دا روحیه راتلونکو نسلونو ته انتقال کړو».

په همدې لړ کې، موسسه دوه ورځې وروسته د مې پر۱۰مه په فوکواکا ښار کې د جذام او ډاکټر ناکامورا په اړه یو مستند فلم نندارې ته وړاندې کوي، چې د درملنې د بیا پیل اعلان دی.

د ملګرو ملتونو په خپاره شوی راپور کې راغلي، چې له ۲۰۱۹ کال وروسته افغانستان په ۲۰۲۳-۲۰۲۴ کلونو کې لږ پرمختګ اقتصادي پرمختګ کړی، چې وده یې ۲.۷ سلنه ښودل شوې ده.

خو دا پرمختګ ډېر کمزوری بلل شوی، ځکه د ۲۰۲۴ کال په لومړیو نهه میاشتو کې د افغانستان سوداګریز کسر ۶.۷ میلیارده ډالرو ته رسېدلی، چې دا د تېر کال په همدې موده کې ۵.۱ میلیارده ډالره و.

دغه شمېرې ښيي، چې د کورني تولید کچه ټيټه ده او د کار موندنې فرصتونه هم کم شوي دي. د طالبانو اقتصاد لا هم په وارداتو او نړۍوالو مرستو سخت متکي دی.

راپور زیاتوي چې ۷۵ سلنه افغانان په ۲۰۲۴ کال کې له اقتصادي ناامنۍ سره مخ شوي، چې دا شمېره د تېر کال په پرتله شپږ سلنه لوړه شوې ده.

د خلکو لاسرسی د مناسبو کورونو، روغتیايي خدمتونو او اساسي توکو ته کم شوی او د اقتصاد تر څنګ اقلیمي ستونزې هم زیاتې شوې دي.

هغه کورنۍ چې ښځې یې مشري کوي، کلیوالې سیمې او بې ‌کوره خلک تر ټولو زیات د عوایدو او لګښتونو له کمېدو سره مخ شوي دي.

۹۰ سلنه افغان کورنۍ شکایتونه کوي چې د شتمنیو او عاید د لاسه ورکولو له امله مجبوره شوي چې خپل ورځني لګښتونه راکم کړي.

راپور وايي، چې د ښځو پر زده کړو او کار دوامداره محدودیتونه د جنسیتي نابرابرۍ کچه نوره هم زیاته کړې، چې ښځې لا زیاتې بې ‌وزلۍ او ټولنیزې انزوا سره مخ شوي.

کلیوالي سیمې چې د افغانستان ۷۱ سلنه نفوس تشکیلوي، لا هم د روغتیايي خدمتونو، پاکو اوبو او دوامدارو فرصتونو له کمښت سره مخ دي.

کاني ویګناراجا د (UNDP) برخې مشر ویلي: «زموږ نوې څېړنې ښيي چې د افغانستان د ناورین لوری لا هم سخت اندېښمنونکی دی. افغانان له تېرو لسو کلونو راهیسې له سختو ستونزو سره مخ دي او اوس چې زرګونه کډوال هېواد ته راستانه شوي او نړۍوالې مرستې کمې شوي، افغان ټولنه له ډېرو لوړو خطرونو سره مخ ده. دا حالت بیا هم ښځو او نجونو ته ډېر زیان اړوي.»

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د یاد سازمان استازی سټیفن روډرېکس په وینا: «موږ ټینګار کوو چې یوازې بشري مرستې بسنه نه کوي، بلکې اقتصادي او ټولنیزې دوامدارې حل لارې ضروري دي. د ښځو پر وړاندې اوسني محدودیتونه باید له منځه یوړل شي، څو د دوی د هوساینې، بنسټیزو حقونو او اقتصادي وده تضمین شي.»

راپور وړاندوینه کوي چې که پر ښځو او نجونو د طالبانو محدودیتونه همداسې دوام وکړي، نو تر ۲۰۲۶ کاله به د افغانستان اقتصاد ته نږدې ۹۲۰ میلیونه ډالره زیان ورسېږي.

راپور د ښځو د کاروبارونو، کوچنیو او منځنیو شرکتونو، کرنیزو تولیدي زنځیرونو، دوامداره معیشتي پروژو او ټولنیزو ملاتړ پروګرامونو پراخ ملاتړ ته اړتیا ښيي.