ایران: د افغانستان په اړه بحث د «تهران فورم» یو له مهمو موضوعاتو دی

نوموړی پرته له دې چې د کره نېټې یادونه وکړي، د روسیې دولتي خبري اژانس ریا نووستی ته یې ویلي، چې په افغانستان کې به د نفتو د تصفیه کولو یوه کارخونه هم جوړه شي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي د (غويي ۲۷مه) یاد اژانس ته منلې، چې له یوه روسي شرکت سره یې د نفتو استخراج اړوند تړون لاسلیک کړی دی.

هغه د دغې پوښتنې په ځواب کې چې ایا د نفتو د سرچینو پراخولو او د تصفیه ‌خونې د جوړېدو په اړه هم له روسیې سره هوکړې شوې وویل: «هو، د همکاریو یو تړون مو لاسلیک کړی.»

د نورالدین عزیزی په وینا، دغه تړون د «روسیې او اسلامي نړۍ» د غونډې پر مهال په کازان ښار کې شوی دی.

طالبانو د (غويي ۲۶مه) تایید کړه، چې له روسیې سره یې پنځه بېلابېل تړونونه لاسلیک کړي دي. د طالبانو د خبرپاڼې له مخې؛ دغه هوکړې د افغانستان - روسیې د اقتصادي فورم پر مهال د یادې ډلې د اقتصادي چارو مرستیال عبدالغني برادر او د روسیې د لومړي وزیر مرستیال الکسي اوورچوک ترمنځ لاسلیک شوې.

په دغه تړونو کې ټرانسپورټي همکارۍ، د سوداګرۍ کچې لوړول او د شخصي شرکتونو له لوري د نفتو او ګازو استخراج شامل دی.

عبدالغني برادر د (غويي ۲۴مه) د طالبانو د یوه لوړپوړي پلاوي په مشرۍ د کازان اقتصادي کنفرانس شپاړسمې دورې ناستې لپاره تاتارستان ته تللی و.

هغه بېرته افغانستان ته تر راستنېدو وروسته خپل څلور ورځنی سفر «له لاسته راوړنو ډک» وباله.

له دې سره، سره روسیې طالبان د «ترهګریزو ډلو» په نوملړ کې ځنډولي او په یاد هېواد کې یې د یادې ډلې د سفیر په کچه د استازي منلو ته زړه ښه کړی.

د افغانستان لپاره د روسیې ځانګړي استازي ضمیر کابلوف هم منلې، چې طالبانو مسکو ته خپل سفیر ورپېژندلی او د منل کېدو په تړاو یې ارزونه کېږي.

د جیو نیوز د راپور له مخې؛ خواجه اصف زیاته کړې،‌ پاکستان د طالبانو د پلویتوب له کبله د ترهګرۍ د ملاتړي هېواد په توګه پېژندل شوی؛ خو اوس طالبانو اسلام اباد ته شاه کړې ده.

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د پاکستان او هند ترمنځ د کشمیر په سر رامنځته شوې کشاله کې دواړه هېوادونو پر یو بل هوایي بریدونه وکړل.

هم‌مهاله بیا د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي او د هند د بهرنیو چارو وزیر جی اېس شنکر ترمنځ په ټلېفوني خبرو کې د دواړو هېوادونو ترمنځ په همکارۍ ټینګار شوی دی.

د هندي رسنیو د راپورونو له مخې؛ دغه اړیکه د طالبانو او نوي ډيلي ترمنځ د تعامل نوی باب پرانېستی.

همدا راز راپورونه خپاره شوي، چې د پاکستان پر ضد د «سېندور عملیاتو» پر مهال د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال ابراهیم صدر په یو پټ سفر نوي ډیلي ته تللی و او هلته یې په امنیتي مسایلو ناستې کړې دي.

نوموړی د‌ پاکستان ضد او د ایران له ملاتړه برخمنه څېره بلل کېږي.
پاکستان په افغانستان کې تل د هند له پراخېدونکي نفوذ څخه وېره څرګنده کړې او پر حکومتونو یې فشارونو راوستی؛ څو له یاد هېواد سره له پراخو اړیکو ډډه وکړي.

د (غويي په ۲۸مه) د دغه وزارت په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغو افغانانو له یوې څخه تر دوه ورځو پورې د پاکستان په زندانونو کې تېرې کړې وې او بیا خپل هېواد ته اېستل شوي دي.

د معلوماتو له مخې؛ دغه افغانان د (غويي په ۲۵مې او ۲۶مې) نېټو د سپین بولدک له لارې اېستل شوي دي.

په پاکستان کې د افغان کډوالو د نیول کېدو لړۍ لا هم په بېلابېلو ایالتونو کې روانه ده او پولیس کور په کور هره ورځ د نیول کېدو عملیات کوي.

د ملګرو ملتونو د رسمي شمېرو له مخې؛ یاد هېواد د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه تر اوسه پورې له ۱۳۰زرو څخه ډېر افغان کډوال په جبري توګه خپل هېواد ته ستانه کړي دي.

د پاکستان د کورنیو چارو وزارت خبر ورکړی، چې د جون میاشتې له پای ته رسېدو سره سم به د ملګرو ملتونو سره ثبت افغان کډوال هم له خپل هېواده وباسي.

د «پي او ار» کارت لرونکو شمېر له یو نیم مېلیون افغانانو څخه ډېر ښوول شوی دی او پاکستان ګواښ کړی؛ که دغه کډوال په خپله خوښه ونه وځي، نو په زوره به یې وشړي.

د بښنې نړۍوال سازمان په ګډون د کډوالو د ملاتړو یو شمېر سازمانونو له پاکستانه غوښتي، چې په زوره د افغان کډوالو د اېستل کیدو بهیر ودروي؛ خو اسلام اباد دا ځل پر دې غوښتنو خپل غوږونه کاڼه کړي دي.

د تسنیم خبري اژانس د راپور له مخې؛ د ایران د سوداګرۍ پراختیا سازمان مرستیال رضا کربلایي وویل، افغانستان د ایران د پنځو لویو سوداګریزو شریکانو څخه یو دی.

د هغه په ​​وینا؛ د افغانستان د وارداتو ټول ارزښت ۱۰.۶ ملیارد ډالرو ته رسېږي، چې لویه برخه یې له ایران څخه چمتو کېږي.

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې ایران او افغانستان د اقتصادي همکاریو د پراخولو او د پولې دواړو خواوو ته د سوداګریزو اسانتیاوو د برابرولو په لټه کې دي.

د افغانستان په بازارونو کې د ایراني توکو شته‌والی په ځانګړې توګه د انرژۍ، ودانیزو او خوراکي توکو په برخو کې د دوه اړخیزو اړیکو په پیاوړتیا کې مهم رول لوبولی دی.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د اورګاډي د پراختیا ادارې اجرایوي مشر مصطفی رضايي څو ورځې وړاندې له رسنیو سره په خبرو کې ویلي و، چې یوازې په ۱۴۰۳کال کې د شمتیغ د اورګاډي پټلۍ څخه افغانستان ته د لېږدول شویو توکو اندازه ۱۱۵۰۰ټنه وه.

د طالبانو د اورګاډي د پراختیا ادارې اجرایوي مشر زیاته کړې وه، چې سمېنټ، کیمیاوي سره او خواړه له ایرانه صادر شوي وو او د سویابین اوړه، اوسپنه، فولاد او بوره بیا افغانستان ته د چین، هند او متحده عربي اماراتو ټرانزیټي توکي وو.

د چین دولتي اژانس د خبر له مخې؛ د افغانستان ملي موزیم چې پخوا د مرکزي او سویلي اسیا د تمدنونو د شتمنیو ژوندۍ خزانه وه، اوس په کې د پخوا په څېر په پراخه کچه «تاریخي اثار» نشته.

د یادې ادارې مرستیال یحیی محب زاده وایي، چې موزیم اوس‌مهال د معاصرې تاریخي دورې او په ځانګړې توګه د کورنیو جګړو د غمېزې یوه نښه ګرځېدلې.

نوموړي زیاته کړې: « دې ځای په تاریخ کې تورې ورځې لیدلي دي. ان اثار یې لوټ شوي، ویجاړ شوي، په اور سوځول شوي او غلا کړي یې هم دي.»

د محب‌ زاده په وینا، ډېری تاریخي اثار د مجاهدینو د کورنیو جګړو پر مهال لوټ شوي دي.

د افغانستان ملي موزیم، چې په ۱۹۱۹ میلادي کال کې جوړ شوی او د کابل ښار لوېدیځ لور ته پروت دی. دا د پخوانیو تمدنونو د پرمختګ او بې ساري تاریخي اثارو یوه لویه فرهنګي خزانه ګڼل کېږي.

د محب زاده په خبره؛ اوس‌مهال دغه موزیم شاوخوا ۶۰ زره تاریخي اثار لري، چې د بېلابېلو تمدنونو استازیتوب کوي؛ لکه د کوشانیانو سلطنت، یوناني، بودایي، د برونزو پېر، هخامنشي، هلنیستي او اسلامي دورې.

هغه زیاتوي: «په ورځني ډول شاوخوا ۲۰۰ تر ۳۰۰ کسان چې په کې بهرني سېلانیان او داخلي زده‌کړیالان شامل دي؛ له موزیمه لیدنه کوي.»

افغانستان له پخوا راهیسې د مرکزي اسیا، سویلي اسیا، منځني ختیځ او چین تر منځ د تمدنونو څلورلارې ګڼل شوې ده او دا ځانګړې موقعیت د دې لامل شوی، چې په دې خاوره کې د هنر، دین او فرهنګ یو بې ‌ساری امتزاج رامنځته شي.

له ۲۰۰۶ میلادي کال راهیسې د افغانستان ملي موزیم هڅه کړې، چې له نړۍوالو سره فرهنګي اړیکې پیاوړې کړي او خپله تاریخي شتمني ورسره شریکه کړي.

تر دې دمه، ۲۳۱ ګران بیه اثار چې د باختري سرو زرو خزانې توکي هم په کې شامل دي، د نړۍ په بېلابېلو موزیمونو کې نندارې ته اېښودل شوي دي.

د تمیم سروري په نوم یو کس چې په لومړي ځل د افغانستان ملي موزیم کې د اثارو کتلو ته ورغلی و، په خورا احساساتي ډول یې ویلي: «کله چې مې دا نادر اثار ولیدل، د ویاړ احساس مې وکړ. داسې شیان مې ولیدل، چې هېڅکله مې فکر نه کاوه چې افغانستان به یې ولري.»

طالبانو په وار وار څرګنده کړې، چې د هېواد فرهنګي میراث څخه ساتنه کوي او د تاریخي اثارو تر څنګ د ګران بیه ډبرو قاچاق کېدو څخه په جدي توګه مخنېوی کوي.

د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د رسمي شمېرو له مخې؛ له هغه وخته چې دوی بیا ځل واک ته رسېدلي له ۵ زرو زیات فرهنګي اثار یې ملي موزیم ته بېرته راګرځولي او له ۲ زرو زیات اثار یې ترمیم کړي دي.

طالبان داسې مهال د «تایخي اثارو» د خوندیتوب ژمنې کوي، چې د دغې ډلې غړو د خپلې لومړۍ واکمنۍ پر مهال د افغانستان ملي موزیم ډېری تاریخي اثار ویجاړ کړل. همدا راز یې په بامیانو کې یې د «بودا تاریخي مجسمه» په راکټي برید کې سخته ویجاړه کړه.