ترمذ کنفرانس؛ د ټرانس افغان پروژې په پلې کېدو به د سویلي او منځنۍ اسیا سوداګري پراخه شي

د خوړو د بحران د نړیوالې شبکې د ۲۰۲۴ کال په راپور کې راغلي چې په ټوله نړۍ کې ۲۹۵.۳ میلیونه خلک په ۵۳ هېوادونو کې د خوړو له سخت نشتوالي سره مخ دي.

د دې ارزونې له مخې، په شمېر کې د تېر کال په پرتله ۱۳.۷ میلیونه کسان زیات شوي.

په دې راپور کې سودان د نړۍ تر ټولو اغېزمن هېواد بلل شوی، چې ۸.۵ میلیونه کسان پکې د خوړو له سختو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.

راپور زیاتوي چې په ۲۰۲۴کال کې په افغانستان کې د کرنیزو حاصلاتو د ښه حاصل، د انفلاسیون یا ګرانوالي د کمېدو او د بشري مرستو د دوام له امله د خوړو له ناامنۍ سره مخ کسانو شمېر ۴.۱ میلیونه کم شوی و.

خو سره له دې، یاد سازمان خبرداری ورکوي چې لا هم ۱۵.۸ میلیونه افغانان د خوړو له بحراني حالت سره مخ دي.

دې شبکې د سودان د وضعیت په اړه ویلي چې د خوړو د لوړې کچې کمي له امله په دې هېواد کې قحطي رامنځته شوې ده.

همداراز، راپور وايي چې د غزې په تړانګه کې د جګړې دوام او فلسطینیانو ته د خوړو د مرستو بندېدل د قحطۍ خطر لا پسې زیات کړی.

راپور زیاتوي چې په نایجریا کې د خوړو له سختې ناامنۍ سره مخ وګړو شمېر ۶.۹میلیونه ډېر شوی او اوس ۳۱.۸میلیونه کسانو ته رسېدلی.

په میانمار کې هم د جګړو شدت او طبیعي افتونو ۳.۷میلیونه خلک له خطر سره مخ کړي دي.

دغه څلور کسان د ځانګړو عملیاتو د ۶۰۱مې ډلې غړي وو او ټاکل شوې وه چې د باج اخیستو، نافرمانۍ، له دندې د سرغړونې او د همکارۍ نه کولو په تور محاکمه شي.

د چک رسنیو رپوټ ورکړی و چې دا تورونه د ۱۹ کلن وحیدالله خان له مړینې سره تړاو لري. نوموړی په۲۰۱۸ کال کې د هرات ولایت په شینډنډ کې پر بهرنیو سرتېرو د برید له امله نیول شوی و.

په دغه برید کې یو چکی سرتېری وژل شوی او دوه نور ټپیان شوي وو.

د چک د ولسمشر دفتر ویلي: « د دې قضیې د ټولو حالاتو تر دقيقې ارزونې وروسته، ولسمشر د جګړې د حالاتو ځانګړې بڼه په پام کې ونیوله، چې دا پېښه پکې شوې وه».

دفتر زیاته کړې، دا هم په پام کې نیول شوي چې دغه سرتېري په مستقیم ډول د زور زیاتي په جرمونو تورن نه وو.

نیویارک ټایمز په ۲۰۱۸ کال کې رپوټ ورکړی و چې خان له نیول کېدو وروسته د امریکایي او چکي سرتېرو له خوا وهل شوی و، بې هوښه شوی و او په همغه ورځ افغان ځواکونو ته وسپارل شو او وروسته ومړ.

امریکایي او چکي ځواکونه دواړه د پېښې په تړاو تر پلټنو لاندې وو.

د چک پوځ له ۲۰۰۲کال نه تر ۲۰۲۱ پورې په افغانستان کې فعال و.

سرچینو زیاته کړې، چې کرزي له یو شمېر پخوانیو لوړپوړو چارواکو سره هم لیدلي، چې رنګین دادفر سپنتا او زلمی رسول پکې شامل دي.

ډیپلوماتیکو سرچینو د چهارشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې په برلین کې د افغانستان سفارت د کرزي کوربه‌توب کوي.

طالب چارواکو تر اوسه د کرزي د سفر په اړه رسمي نظر نه‌دی ورکړی، خو پخوا یې کرزی او ډاکتر عبدالله عبدالله له هېواده بهر ته له تګ څخه منع کړي وو. سرچینې وایي چې دا سفر د طالبانو په اجازې ترسره شوی.

دا لومړی ځل نه‌دی چې حامد کرزی د درملنې لپاره جرمني ته سفر کوي.

نوموړی تېر کال هم د یوه جراحي عملیات لپاره دوسلدورف ته تللی و، خو درملنه یې وروسته له هغه وځنډېده چې د خپل ورور قیوم کرزي د جنازې لپاره امریکا ته ولاړ.

نوموړي دا څرګندونې د چهارشنبې په ورځ د روغتیا نړیوال سازمان د ختیزې مدیترانې حوزې له مشرې اغلې حنان البلخي، د قطر د روغتیا وزیر، د سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د روغتیا وزارتونو له استازو سره انلاین غونډه کې کړې دي.

د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان ملي راډیو ټلویزیون د راپور له مخې، دغه غونډه د افغانستان د روغتیايي سکټور د پراختیا، د ساري ناروغیو او پولیو د مخنیوي، د واکسین د تطبیق څرنګوالي او نړیوالو همکاریو ته د زمینې برابرولو په موخه ترسره شوه.

جلالي په دې غونډه کې وویل، چې د پولیو او نورو ساري ناروغیو مخنیوی د وزارت له مهمو لومړیتوبونو څخه دی او په دې برخه کې به لا زیات اقدامات تر سره شي. نوموړي د روغتیايي خدماتو د پراختیا لپاره د داخلي بودجې پر اغېزمنتیا هم ټینګار وکړ او د پایښت لرونکو نړیوالو همکاریو غوښتنه یې وکړه.

له بلې خوا، د روغتیا نړیوال سازمان د ختیزې مدیترانې حوزې مشرې حنان البلخي د افغانستان د روغتیايي سکټور روان پرمختګ وستایه او ویې ویل، چې نړیوالې مرستې باید د دوامدارو او بنسټیزو اصلاحاتو ترڅنګ دوام ومومي.

د طالبانو د روغتیا وزیر دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې افغانستان او پاکستان لا هم د نړۍ هغه هېوادونه دي، چې د پولیو وایرس له امله اغېزمن دي او د دغې ناروغۍ د له منځه وړلو هڅې پکې د امنیتي ګواښونو او د واکسینونو په اړه د ناسم پوهاوي له امله له جدي خنډونو سره مخ دي.

د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي، چې په افغانستان کې د روان ۲۰۲۵ کال د پولیو دوه پېښې لومړۍ پېښه په بادغیس او دویمه په هلمند کې ثبت شوې.

دغه سازمان زیاتوي، چې روان کال په ټول افغانستان کې د پولیو ۱۸ مثبتې چاپېریالي بېلګې هم ثبت شوې دي.

د دغو مثبتو بېلګو له ډلې ۸ یې په کندهار کې، ۶ په هلمند او یوه – یوه په کابل، ننګرهار، لغمان او زابل ولایتونو کې ثبتې شوې دي.

ددغه سازمان رییس په بیشکک کې د یاد سازمان د پارلماني اسامبلۍ ناستې ته په خبرو کې ویلي، چې دغه وسلې او تجهیزات به له ۲۰۲۶میلادي کال څخه د خپلې جنوبي پولې د خوندي کولو په موخه غړو هېوادونو ته ولېږدوي، په ځانګړي ډول د تاجکستان او افغانستان ترمنځ پوله به پیاوړې شي.

تسماګمبیتوف زیاته کړې، چې دا اقدام د «هدفمند بین‌الدولتي» پروګرام برخه ده، چې د ۲۰۲۴ کال په نومبر میاشت کې په استانه کې تصویب شوی و.

د هغه په وینا، اوسنی ماموریت د دغه پروګرام بشپړ عملي کول دي، چې له وړاندې له تاجک ولسمشر امام‌علي رحمان سره هم په اپرېل کې پرې خبرې شوې دي.

د ډله ییز امنیت تړون سازمان سرمنشي وویل، سره له دې چې د سیمې د ثبات لپاره هڅې روانې دي، خو افغانستان لا هم د ترهګرۍ، د وسلو قاچاق او مخدره توکو د تجارت له امله یو جدي امنیتي ګواښ دی.

نوموړي ټینګار کړی، چې «د طالبانو رژیم د اوږدمهاله سیاسي فکتور په توګه ثابتېږي».

د ډله ییز امنیت تړون سازمان سرمنشي څرګنده کړې، چې غړو هېوادونو بلاروس، قزاقستان، قرغیزستان او روسیې له طالبانو سره خپل ډیپلوماتیک تعاملات پراخ کړي، څو د سیمې ثبات ته وده ورکړي.

د ټایمز اف سنټرل اسیا د رپوټ له مخې، هغه دا هم وویل، چې دددوی سکرتر‌یت به خپلو استخباراتي څارنو ته دوام ورکړي او له غړو سره به همغږي لا پیاوړې کړي.

د افغان -تاجک پولې د پیاوړتیا لپاره د دغه سازمان پلان په دریو پړاوونو کې تر ۲۰۲۹کال پورې عملي کیږي.

دغه پروګرام د تاجکستان په جنوبي برخه کې پوځي تاسیسات پیاوړي کوي، د ګواښونو پر وړاندې د چټک غبرګون ظرفیت لوړوي او همداراز د وسلو رسونې، لوژستیک، مخابراتو او سرحدي بنسټونو د تقویې لپاره تدابیر په پام کې نیسي.