یوې افغان زده‌کړیالې د ۲۰۲۵ کال «نړۍوال علمي فیسټیوال» لومړی مقام وګاټه

دغه سفر په داسې حال کې ترسره شو، چې د سویلي اسیا دوه اټومي ګاونډیان هند او پاکستان د کشمیر مسالې په تړاو له یو بل سره ښکېل شوي دي.

د یورو اېشیا د یوې خپرې کړې مقالې له مخې؛ په دغو شرایطو کې چین له پاکستان سره خپل سیاسي او ستراتیژیک ملاتړ لا زیات کړی دی.

د چین چارواکي وایي، سیمه‌‌ییز ټیکاو یوازې د سیاسي تفاهم او ډېپلوماټیکو هڅو له لارې ساتل کېدای شي.

دغه سفر د چین او پاکستان د سټراټېژیکو اړیکو د لا ټینګښت څرګنده نښه وه.

دغه اېتلاف پر هغه ګډ لید ولاړ دی، چې دواړه هېوادونه یې د یوې با ثباته، خوندي او پرمختللې سیمې لپاره لري.

چین پاکستان د سیمه‌ییزې همکارۍ او امنیت د ټینګښت په برخه کې خپل کلیدي شریک بولي.

د دغه سفر پر مهال پاکستان خپلې اندېښنې د مهمو موضوعاتو په ګډون د «سند د اوبو تړون» په اړه له چینایي چارواکو سره شریکې کړې.

چین یو ځل بیا له پاکستان سره د «تلپاتې او هر اړخیز ستراتیژیک شراکت» پر ژمنې ټینګار وکړ. دا نه یوازې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اعتماد فضا ښيي؛ بلکې د پاکستان دریځونه یې هم پیاوړي کړل.

د سوېلي اسیا د دوامداره ترینګلتیاوو په فضا کې د بیجینګ ملاتړ دا پیغام لري، چې چین د سولې، توازن او سیمه‌ییزې همکارۍ ژور تعهد لري.

دغه ملاتړ د پاکستان اغېز په نړۍوالو محافلو کې زیاتوي او د هند پر وړاندې یې دریځونه نور هم مستند کړي دي.

د مقالې په باور د همدې سفر په لړ کې د اسحاق ډار او امیرخان متقي لیدنه د اسلام‌ اباد او کابل ترمنځ د مثبتو اړیکو د پراخېدو نښه وه.

دواړو لوریو د پاکستاني پلاوي د مخکیني سفر ارزونه وکړه او پر دې یې هوکړه وکړه، چې سیاسي، سوداګریز او ټرانزیټي تعاملات پراخ کړي.

د خبرو یوه مهمه برخه دا وه، چې افغانستان به د «چین-پاکستان اقتصادي دهلیز» (CPEC) سټراټیزيکه پروژه کې شامل شي.

دغه هڅه به د کابل سټراټیژیک نښلېدل د ګوادر بندره پورې وغځوي او د سوداګرۍ او پرمختګ نوې دروازې به د سویلي او منځنۍ اسیا لپاره پرانیزي.

مقاله وړاندې کاږي، ځیني هېوادونه هڅه کوي د تفرقې، بې ‌ثباتۍ او ګډوډۍ فضا رامنځته کړي؛ خو د پاکستان، افغانستان او چین درې ‌اړخیزه اتحاد د فعالې ډېپلوماسۍ او ګډو همکاریو پر بنسټ روان دی.

دغه ګډ تفاهم چې پر سوداګرۍ، ټرانزیټ او امنیت متمرکز دی ځیني ښکاره پېغامونه لري.

د مقالې په پای کې راغلي، یوه درې‌اړخیزه اقتصادي کمېټه کولای شي د بنسټیزو پروژو تطبیق، د سوداګرۍ اسانتیا او پانګونې راجلب ته چټکوالی ورکړي.

د ولسونو ترمنځ تبادلې، ښوونیزې همکارۍ او فرهنګي اړیکې د باور جوړونې او د متقابل درک لپاره مهم رول لري.

د دغه نوښت اوږدمهاله بریالیتوب له روڼتیا، ټول‌شمولیت او د سیمې خلکو د ریښتینو اړتیاوو د ځواب ویلو سره تړلی دی.

که دغه درې هېوادونه خپلې ملي لومړیتوبونه د سیمې له ګډو اهدافو سره همغږي کړي؛ نو دغه اتحاد کولای شي د تلپاتې سولې، یووالي او سوکالۍ د ستن په توګه د سویلي او منځنۍ اسیا راتلونکی روښانه کړي.

هم‌مهاله بیا هند د دغه درې اړخیز اتحاد څخه وېره لري او د خپلې اقتصادي ودې تر څنګ د سیمه‌ییز ثبات د اغېزمن کېدو په برخه کې یې د اندېښنې وړ بولي.

باورنه دا دي، چې دغه اتحاد غواړي په افغانستان کې د هند نفوذ کم کړي او‌ په بېلابېلو برخو کې د نوي ډلي هڅې له خنډ و ځنډ سره مخ کړی.

د یو زیټ ډیلي د راپور له مخې؛ د ازبکستان د ستراتیژیکو مطالعاتو انسټیټیوټ مرستیال بختیار مصطفی یف ویلي، د تماس ډله چې پخوا د افغانستان د سیمه‌ییزو حل لارو موندلو او همغږۍ لپاره د یوه اغېزمن ادرس په توګه پېژندل کېده؛ کولای شي په دغه هېواد کې د بشري ناورین او سیاسي ټیکاو د کنټرول په برخه کې مهم رول ولوبوي.

بختیار مصطفی یف په خپله وینا کې ټینګار وکړ، چې له افغانستان سره همکاري د سیمه‌ییز امنیت او ټیکاو ډاډمنولو لپاره یو مهم فکتور دی او د شانګهای همکارۍ سازمان غړي هېوادونه باید په دې برخه کې خپلې هڅې همغږې کړي.

هغه د ترمذ ډیالوګ هغې وروستۍ غونډې ته چې په کې د مرکزي او سوېلي اسیا مشهورو سیاسي او متخصصو استازو ګډون کړې و، اشاره وکړه او زیاته یې کړه: « د ترمذ ډیالوګ د سیمه‌ییزې همکارۍ په پروسو کې د افغانستان د شاملولو او د تلپاتې سولې او ټیکاو لپاره د ټولنیزو او اقتصادي شرایطو د رامنځته کولو په لور یو مهم ګام و.»

همدا راز مصطفی یف د افغانستان لپاره د یوه منظم ټولنیز او اقتصادي ملاتړ پر اړتیا ټینګار وکړ.

د یادولو وړ ده، چې په دې غونډه کې د شانګهای همکارۍ سازمان د غړو هېوادونو له ۳۰ څخه زیاتو کارپوهانو او استازو ګډون کړی و.

د ستراتیژیکو خبرو اترو پیاوړتیا، د اقتصادي او کلتوري همکاریو پراخول او د تېنک ټانک فورم د دغې ناستې د بحث موضوعات وو.

نوموړي دغه څرګندونې د سالار–شادمهر ترمنځ د ۲۹ کیلومتره اورګاډي کرښې د پرانیستې په مراسمو کې وکړې او زیاته یې کړه، چې د افغانستان سره ګډه اقتصادي سیمه د حکومت له مهمو پلانونو څخه ده او دغه رېل پټلۍ به د دواړو هېوادونو ترمنځ اقتصادي اړیکې لا پیاوړې کړي.

مظفري دغه خبرې د هغو «۸ا ریل ګاډي پروژو» د ګټې اخیستنې په مراسمو کې وکړې چې ټول ټال مالي ارزښت یې ۴.۵ میلیارده ایراني تومان ښودل شوی او له دې سره هم‌مهاله د سالار–شادمهر ۲۹ کیلومتره کرښه هم پرانیستل شوه.

هغه ووویل: «تېر کال له دې سیمې څخه نږدې ۲۶ مېلیونه ټنه د اوسپنې ډبرې اېستل شوې، چې دا د ختیځو سیمو د کانونو د ستر ظرفیت ښکارندويي کوي».

د خراسان رضوي والي همداراز څرګنده کړه، چې د ایران او افغانستان ترمنځ د کانونو د ظرفیتونو د ښې استفادې لپاره اړینې اجازې او پرېکړې تر لاسه شوې دي.

د نوموړي په وینا: «دا مهال تر شهید ناصري (شمسي) تم‌ځای پورې د رېل ګاډي پټلۍ غځول بشپړ شوي او د افغانستان لور ته هم د هرات څخه تر پولې پورې د پټلۍ ځینې برخې د چین په همکارۍ جوړې شوې دي».

غلام‌حسین مظفري د افغانستان سره د رېل نښلېدل د سیمې د اقتصادي ودې او د ګاونډیو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د پیاوړتیا لپاره یو بنسټیز ګام وباله او ټینګار یې وکړ، چې دغه مهمه پروژه باید په جدي توګه وڅارل شي او ژر تر ژره پلي شي.

له دې ور هاخواه طالبان له منځنۍ اسیا سره هم د رېل پټلۍ سوداګریزو اړیکو د پیاوړتیا هڅې کوي، چې په دې لړ کې له تېر جمهوري نظام څخه د بلخ په حیرتانو کې د رېل پټلۍ له ټرانیزیټي اړیکو څخه هم په پراخه توګه کار اخلي.

طالبان چې لا هم هېڅ هېواد په رسمیت نه دي پېژندلي، د سوداګریز اړیکو او راکرو ورکړ و لپاره ورته یوازې ګاونډي هېوادونه ورپاتې دي؛ خو له خپل یوه ګاونډي پاکستان سره بیا د سوداګرۍ په برخه کې هم کشالې لري، چې هر وخت پر ډیورنډ کرښه دغه ناندرۍ د پام وړ بلل کېږي.

د طالبانو د بهرینو چارو وزارت د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۳مه) په یوه خپره شوې خبرپاڼه کې ویلي، چې د دوی مالي او ادارې مرستيال محمد نعیم وردګ د ملګرو ملتونو د سرمنشي له ځانګړې استازې او په افغانستان کې د یوناما له مشرې روزا اوتونبایوا سره په ليدنه کې د کډوالو د ستونزو په اړه خبرې کړي دي.

د طالبانو په خبرپاڼه کې لیکل شوي: «په دې لیدنه کې د راستنېدونکو کډوالو پر اړتیاوو او یو شمېر نورو موضوعاتو خبرې شوي.»

محمد نعیم وردګ په دې لېدنه کې ډاډ ښودلی، چې دوی د مرستندویه بنسټونو د فعالیت لپاره اسانتياوې برابروي.

نوموړي د یوناما له مشرې څخه د راستنېدونکو کډوالو لپاره د لومړنيو اسانتياوو په برابرولو کې د همکارۍ غوښتنه هم کړې.

د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلویزیون د همدې ناستې اړوند د یوناما د مشرې له قوله لیکلي، چې ملګري ملتونه د افغانانو تر څنک ولاړ دي.

دوی زياته کړې: «یوناما هڅه کوي چې راستنېدونکو کډوالو ته د ژوند اسانتیاوو سربېره د کاري فرصتونو زمینه هم برابره کړي.»

بلخوا بیا تېره ورځ په یوناما کې یوې باوري سرچینې افغانستان انټرنشنل-پښتو ته خبر ورکړی، چې له تېرو څو ورځو راهیسې په کابل کې د طالبانو استخباراتو له‌خوا د دغه نړۍوال بنسټ ښځینه کارکوونکو ته د پرله‌پسې ګواښونو له امله د هغوی حضوري فعالیت تر نامعلومې نېټې پورې ځنډېدلی دی.

ملګرو ملتونو په وار-وار پر طالبانو د سختو پالیسو پر پلي کولو نيوکې کړي دي؛ خو طالبان بیا د یوناما څرګندونې په خپلو چارو کې مداخله يادوي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د شنبې په ورځ (د غبروګولي ۳مه) په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې د دې وزارت مرستیال احمدالله زاهد د چین د ګمرکاتو د عمومي ادارې له مرستیال سره لیدلي دي.

د طالبانو د خبرپاڼې له مخې، د چین د ګمرکاتو مرستیال ویلي چې افغانستان د صادراتو په برخه کې لوړ ظرفیت لري.

هغه زیاته کړې، چې چین د افغان صادراتي توکو ګمرکي تعرفې له منځه وړي او د دوه‌اړخیزې سوداګرۍ د پراخولو لپاره مناسب فرصتونه شته.

نوموړي همداراز ویلي، سره له دې چې چین د قرنطین معیارونو کې سخت‌ګیری کوي؛ خو بیا هم دوی چمتو دي چې له افغانستان سره د همکاریو لپاره مرسته وکړي.

احمدالله زاهد د چین په بازار کې د ځینو افغان صادراتي توکو لپاره د ارزښت اضافه مالیې (VAT) کمولو غوښتنه وکړه.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت په وینا، دا مالیه اوسمهال ۹ او ۱۳ سلنه ده.

هغه ټینګار وکړ، چې په افغان توکو باندې د دې مالیې کمولو سره به دوی وکولی شي، چې د چین په بازار کې سیالي وکړي.

هغه د افغانستان او چین ترمنځ د کرنې د عمومي تفاهمنامې د لاسلیک د چټکولو غوښتنه هم وکړه او وړاندیز یې وکړ، چې د دې تفاهم لیک له لاسلیک څخه مخکې د وچو مېوو، طبي بوټو، زعفرانو او تازه مېوو په ګډون افغان محصولات په ځانګړې توګه انار، د چین د قرنطین معیارونو څخه معاف شي.

د طالبانو دغه چارواکي دا هم وغوښتل، چې افغان لاریو ته د قرغېزستان او قزاقستان له لارې د چین خاورې ته د ننوتلو اجازه ورکړل شي او افغان هوايي شرکتونو ته اجازه ورکړل شي چې د اورومچي سربېره نورو چینایي ښارونو ته الوتنې وکړي.

د چین د ګمرکاتو د ادارې مرستیال ډاډ ورکړی، چې وړاندې شوي وړاندیزونه به له ډېپلوماتیکو لارو څخه وڅېړل شي او تر وس پورې اړینې همکارۍ به وشي.