اسراییل د مادیلین بېړۍ د عملې ۴ تنه غړي چې د بشري حقونو فعالان دي، له دې هېواده شړي

امریکایۍ فارن پالیسۍ مجلې په یوې نوې څېړنیزه مقاله کې چې د سه‌شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۰مه) خپره شوې، ویلي چې په چلند کې دغه توپیر د لوېدیځ د بهرني سیاست د معیارونو په تړاو جدي پوښتنې راپورته کړې دي.

د تحریر شام مشر احمد الشرع چې یو وخت یې له القاعدې سره تړاو درلود، اوس په دمشق کې د یوه هېواد واک په لاس کې لري او د امریکا او فرانسې د ولسمشرانو په ګډون یې د نړۍ له لوړپوړو چارواکو سره لیده‌کاته کړي دي. دې سره جوخت، افغانستان نه یوازې په نړۍواله کچه په انزوا کې دی، بلکې د امریکا د سفر د بندیزونو په وروستي نوملړ کې هم شامل شوی دی.

د فارن پالیسۍ مجلې په څېړنیزه مقاله کې راغلي، چې د چلند د دغه توپیر دلیل د حکومتونو له فعالیت سره نه، بلکې د لوېدیځ لپاره د هېوادونو د ستراتیژیک اهمیت کچه، د دواړو هېوادونو د مشرانو عمومي تصویر او په لوېدیځ کې د یادو هېوادونو د کډوالو ټولنې د تعامل له ډول سره تړاو لري.

سیاست، انځور او جغرافیه

د دغه تحلیل پر بنسټ، د سوریې نويو مشرانو وکړای شول چې خپل انځور بدل کړي او په رسمي جامو او نرم پیغامونو سره راڅرګند شي، په داسې حال کې چې طالبان لاهم د تېرو وختونو غوندې په دودیزه او تړلې بڼه کې دي.

همداراز ویل کېږي، چې د افغان او سوري کډوالو د تعامل ډول په لوېدیځو هېوادونو کې د پالیسيۍ‌جوړوونکو پر ذهنیتونو هم اغېز کړی دی. سوري ټولنه، په ځانګړي ډول په اروپا کې تر ډېره د خپل هېواد له نوي حکومت سره د تعامل غوښتونکې ده، خو د افغان کډوالو ټولنه، په تېره بیا په متحده‌ایالاتو کې مېشت افغانان، د طالبانو د منزوي کېدو، بندیزونو د پاتې کېدو او ان د هغوی پر ضد د مخالفو جبهو د ملاتړ غوښتنه کوي.

بشري حقونه او سیاسي واقعیتونه

د طالبانو په پرتله د سوریې نويو مشرانو په ظاهري ډول ډېرې ټولنیزې او مدني ازادۍ منلي دي. په دمشق کې ښځې په ادارو کې کار کوي، نجونې ښوونځیو ته ځي او فرهنګي فعالیتونه روان دي، خو په افغانستان کې نجونې له زده‌کړو محرومې شوې دي، ښځې له ډېرو ټولنیزو برخو اېستل شوي او پر فردي حقونو شدید بندیزونه لګول شوي دي.

له دې سره سره، د دې څېړنې لیکوال ټینګار کوي، چې له سوریې سره د لوېدیځ چلند، تر ډېره د بشري حقونو پر معیارونو نه، بلکې پر جیوپولیټيکي ګټو او سیاسي واقعیتونو ولاړ دی. هغه وایي: «سوریه د امریکا او اروپا لپاره مهمه ده، خو افغانستان نور چندان اهمیت نه‌لري.»

د تعامل او انزوا ازموینه

فارن پالیسي لیکي، چې الشرع او طالبان دواړه د واک له خلا او د پخوانیو حکومتونو له سقوطه ګټه اخیستې او واک ته رسېدلي دي، خو د نړۍ متفاوت چلند له دوی سره دا ښيي، چې په نړۍوال سیاست کې مشروعیت تر ډېره د ګټو، انځور او کړنو له لارې ترلاسه کېږي، نه یوازې پر خاورې د کنټرول له لارې.

د دې څېړنیزې مقالې لیکوال وړاندیز کوي، چې طالبان پر خپلو دواړو کورنیو او بهرنیو پالیسیو بیا غور وکړي او همداراز متحده‌ایالات باید له سوریې سره په خپلو اړیکو کې د مثبتې پایلې د ترلاسه کېدو په صورت کې له افغانستان سره هم حقیقي اړیکې په پام کې ونیسي.

څه موده مخکې د امریکا له ولسمشر سره د احمد الشرع د لیدنې او پر سوریې د ټرمپ د بندیزونو د پای ته رسېدو له اعلان سره سم، د طالبانو د مشر ملا هبت‌الله اخوندزاده او د سوریې لنډمهالې دورې ولسمشر ترمنځ د افغانانو په منځ کې بېلابېل بحثونه او څرګندونې وشوې. په ټولنیزو رسنیو کې بحثونه د دې دواړو څېرو پر سیاستونو، کړنو او نړۍوالو اړیکو تمرکز کاوه.

د ځینو افغانانو نظر دا و چې احمد الشرع په سوریه کې د جګړې د پای ته رسېدو په برخه کې مهم رول لوبولی. د خپلو خبرو له لارې یې د نړۍوالو پر وړاندې یو مثبت تصویر وړاندې کړی دی. افغان خبریال ولي ارین پر خپلې اېکس‌‌پاڼې لیکلي و: «یوه ترهګر خپل هېواد له نړۍ سره وصل کړ او بل ترهګر د افغانستان په څېر هېواد تیاره انزوا ته یوړ.»

د راپور له مخې، له یادو کسانو څخه ۵۵ کسان تر دې وړاندې د شکمنو ترهګرو د څار په نوملړ کې شامل او پېژندل شوي دي.

د اف بي ای څېړنې ښيي، چې دغو کسانو غوښتل د افغانانو د تخلیې له پروسې ناوړه ګټه واخلي او امریکا ته ننوځي.

دغه څېړنه چې د سه‌شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۰مه) خپره شوې، پکې راغلي چې د ۲۰۲۱ کال د تخلیې پروسه له جدي ستونزو سره مخ وه، چې پکې د هویت د تثبیت لپاره د اصلي اسنادو کمښت او د شالیډ معلوماتو د ارزونې محدودیتونه شامل وو.

د جمهوري نظام تر سقوط وروسته د امریکا پوځ له ۹۰ زرو زیات افغانان امریکا ته ولېږدول، چې په دغو کسانو کې د پخواني حکومت ملکي او نظامي چارواکي هم شامل و او دوی د طالبانو د ممکنه ځورونې له وېرې د امريکايي ځواکونو په مرسته له هېواده ووتل.

په ورته وخت کې د امریکا جمهوري غوښتونکو په وار-وار د افغانانو د بیا مېشتېدنې پر پروسې نیوکه کړې، ځکه دوی اندېښنه لري چې ښايي ترهګر له دې لارې امریکا ته ننوتلي وي.

د ټرمپ حکومت د پاکستان او نورو هېوادونو څخه د بیا مېشتېدنې وړ افغانانو د لېږد مخه نيولې او د اېستل شویو کسانو د سابقې د ارزونې بهير نیمګړی ګڼي.

د امریکا د عدليې وزارت د سرپلټونکي دفتر راپور ښيي، «سره له دې چې ګواښونه موجود و؛ خو د فدرالي څېړونو اداره د نورو ادارو سره په ګډه موثر ګامونه پورته کړي څو دا خطرونه وڅاري او را کم یې کړي.»

که څه هم پېژندل شوي شکمن کسان د څارنې په نوملړ کې و؛ خو فدرالي پولیسو کافي شواهد نه درلودل، چې هغوی په ترهګریزو جرمونو تورن کړي.

د راپور له مخي؛ د ۲۰۲۴ کال تر جولای میاشتي پوري ۹ کسان تر څار لاندې و او له دې ډلې څلور کسان تر څېړنې لاندي دي، څلور نور د پېژندل شویو ترهګرو سره د اړیکو له امله تر نظارت لاندې دي او یو بل له امریکا څخه وتلی دی.

د عدليې وزارت د سرپلټونکی ادارې راپور زیاتوي، چې ۴۶ کسان د بېلابېلو دلایلو له کبله د څارنې له لیست څخه اېستل شوي دي، ځکه د فدرالي څېړنو ادارې داسي اسناد نه درلودل، چې دغه کسان د امریکا د امنیت لپاره مستقیم ګواښ پېښ کړي.

د عدلیې وزارت عمومي پلټونکي مایکل هورویټز ټینګار وکړ، چې د فدرالي څېړنو اداره توانېدلې چې احتمالي ګواښونه وپېژني او د هغوی د کمولو لپاره اړین اقدامات وکړي.

په راپور کې د نصير احمد طاهري نیونه یاده شوې، چې یو افغان دی او د اوکلاهوما ایالت کې ژوند کوي او د ۲۰۲۴ کال د ولسمشرۍ ټاکنو په ورځ د ترهګریز برید په پلان کولو تورن شوی و.

د راپور له مخې، د ننګونو سره سره د امریکا امنیتي سیسټمونه توانېدلي، چې دا ډول ګواښونه له منځه یوسي.

له افغانستان څخه د وتلو پروسه له ډېرې ګډوډۍ سره مخ وه.

د افغان حکومت له ړنګیدو او د امریکایي ځواکونو له وتلو وروسته په زرګونه پخواني بهرني نظامي همکاران، حکومتي چارواکي او پخواني امنیتي ځواکونه د کابل هوايي ډګر ته ولاړل او پرته له مناسبې پلټنې او ارزونې څخه امریکا ته ولېږدول شول.

همداراز د تخليې په پروسه کې د کابل هوايي ډګر مخې ته ۱۳ امریکایي سرتېري او له ۱۷۰ زيات افغانان د داعش په ځانمرګي برید کې ووژل شول.

د رویټرز خبري اژانس د راپور پر بنسټ، اروپايي کمېسیون د سې‌شنبې په ورځ (د جون ۱۰مه) زیاته کړې، چې په دې بندیزونو کې له روسیې سره د نورډ سټریم د ګازو پایپ‌لاین له لارې راکړه ورکړه او همداراز یو شمېر روسي بانکونه هم شامل دي.

دغه کمېسیون د روسیې د خامو تېلو د بیې کچه له ۶۰ډالرو نه ۴۵ډالرو ته د راټیټېدو وړاندیز کړی دی.

دا اقدام د روسیې د تېلو د عوایدو د کمښت په موخه کېږي. د اروپايي کمېسیون مشرې اورزولا فون‌درلاین وايي چې د دغه وړاندیز په تړاو به راتلونکې اوونۍ په کاناډا کې د «جي ۷» هېوادونو په سرمشریزه کې بحث وشي.

ورته مهال، د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي د دغه اقدام هرکلی کړی او ویلي یې دي، چې د روسیې د تېلو د هر بیرل کچه باید ۳۰ ډالرو ته راکښته شي.

هغه ټینګار کړی، چې متحد هېوادونه باید د روسیې د ټانکرونو بېړۍ، د هغې د تېلو استخراج او تصفیه او د پلور بازار د محدودولو لپاره کار وکړي.

د اروپايي ټولنې د بندیزونو په نوي نوملړ کې تر ۴۰۰ډېرې هغه کښتۍ شاملې دي، چې د روسیې د «تېلوپټو بېړیو» برخه بلل کېږي.

همداراز، اروپايي اتحادیې وړاندیز کړی چې هغه تصفیه‌شوي نفتی محصولات چې د روسیې له نفتو څخه تولید شوي، واردات یې بند شي.

د روسیې د مستقیمو پانګونو صندوق (RDIF) مشر کېریل دیمیتریف د دغې پرېکړې په غبرګون کې ویلي، چې اروپايي ټولنه نه غواړي جګړه پای ته ورسېږي او له هغو هڅو ناخوښه ده چې دا صندوق د روسیې او امریکا ترمنځ د اړیکو د ښه کېدو لپاره یې کوي.

زلمي خلیلزاد د سې شنبه په ورځ (د غبرګولي ۲۰مه) پر اېکس پاڼې لیکلي: «په امریکا کې به د عاصم منیر ليدنې د ترهګرۍ ضد او د هند او پاکستان ترمنځ د سولې پر خبرو اترو متمرکزې وي.»

د خلیلزاد په خبره، منير هڅه کوي چې د امریکا او چین ترمنځ د اړیکو د ښه والي لپاره د پاکستان مرسته وړاندې کړي.

نوموړی زياتوي، چې د پاکستان د پوځ مشر به د پاکستان د معدنیاتو په برخه کې د امریکا پانګونې هم جذب کړي.

زلمي خلیلزاد عاصم منير ته وړانديز کړی: «که غواړې، چې سفر مو ښې اغېزې ولري نو د ښاغلي شکیل اپريدي خلاصون ته لار هواره کړئ.»

د یادولو ده، چې شکیل افریدی چې له تېرو لسو کلنو راهیسې له پاکستان سره زنداني دی، د القاعده شبکې د مشر اسامه بن لادن په موندلو او له منځه وړلو کې یې له امریکا سره مرسته کړې وه.

د هند د دفاع وزیر راجنات سینګ د سې شنبې په ورځ په دهرادون سیمه کې د « ملي امنیت او ترهګرۍ» تر سرلیک لاندې ډیالوګ ته وویل، چې هند او پاکستان په ورته وخت کې خپلواکي ترلاسه کړې، خو نن ورځ هند د «ډیموکراسۍ مور» په توګه پیژندل شوی، په داسې حال کې چې پاکستان «د نړیوالې ترهګرۍ پلار» په توګه راڅرګند شوی دی.

هغه وايي، چې پاکستان تل ترهګرو ته پناه ورکړې، په خپله خاوره کې یې روزلي او مرسته یې ورسره کړې ده.

سینګ د کشمیر په سویل کې د پهلګام د اپریل ۲۲مې نېټې ترهګریز برید ته په اشارې، چې ۲۶ ملکي وګړي پکې وژل شوي وو، وویل: « تاسې ولیدل چې دوی دلته د دین پوښتنه وکړه او بیا یې وژل، خو موږ د دوی دین ته نه، بلکې د دوی عمل ته په کتو سره برید وکړ. دا د هېواد پر ټولنیز یووالي هم برید و».

نوموړي پر نړیوالې ټولنې غږ وکړ چې پر پاکستان دې مالي مرستې بندې کړي او ویې ویل چې د دې مالي مرستې لویه برخه پر ترهګرۍ لګول کیږي.

هغه وویل: « پاکستان د ترهګرۍ روزنځای دی. باید تغذیه نه شي».

نوموړي د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ترهګرۍ ضد پینل د مرستیال په توګه د پاکستان د نومولو په تړاو ویلي، چې پاکستان د سپټمبر ۱۱مې بریدونو اصلي عامل ته پناه ورکړې وه. سینګ وايي، «اوس له همدې هېواده تمه کیږي چې د ترهګرۍ پر وړاندې د نړیوالې ټولنې مشري وکړي، خو د ملګرو ملتونو د امنیت شورا دا اقدام داسې دی لکه پیشو ته چې د شیدو ساتلو دنده ورکړل شي».

د انډین ایکسپریس د رپوټ له مخې، د هند دفاع وزیر راجنات سینګ وايي، چې که پاکستان په خپله خاوره کې د ترهګرۍ پر وړاندې اقدام نه شي کولی، باید د هند مرسته وغواړي.

هغه زیاته کړې: « د هند وسله وال ځواکونه د سرحد په دواړو خواوو کې د ترهګرۍ پر وړاندې د اغیزناک اقدام کولو وړتیا لري، چې پاکستان پخپله د سندور عملیات په ترڅ کې ولیدل».

د کشمیر دد پهلګام له برید وروسته هندي او پاکستاني چارواکي وخت ناوخته پر یوه او بل نیوکې کوي.