د طالبانو تر کنټرول لاندې د هواپوهنې ادارې د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره نن دوشنبه (د چنګاښ ۹مه) په اتو ولایتونو کې د شړکنده باران او سېلابونو راوتو خبر ورکړی دی. دغه وړاندوینه د نورستان، کونړ، ننګرهار، لغمان، لوګر، پکتیا، خوست او پکتیکا ولايتونو لپاره شوې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې له پېښو سره د طالبانو د مبارزې د چمتووالي ملي ادارې ویلي چې په لسو ولایتونو کې د وروستیو بارانونو او سېلابونو له امله ۵ کسان مړه او ۸ نور ټپیان دي.
د کاناډا لومړي وزیر مارک کارني له امریکا سره د سوداګریزو خبرو د پیل اعلان کړی دی. د راپورونو پربنسټ؛ د خبرو اترو لړۍ له هغه وروسته پیل شوه، چې کاناډا پر یوشمېر امریکایي شرکتونو د ۳ سلنه مالیې پلان لغوه کړ.
تمه کېده، چې د کاناډا لهخوا د امریکايي شرکتونو پر عوایدو د مالیې اعلان سر له نن نه پلی شي چې ورسره به د امریکا امازون، ګوګل، میټا او ځینو نورو شرکتونو ته شاخوا دوه مېلیارد ډالره زیان رسېدلی وای.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د جمعې په ورځ خبرداری ورکړی و، که کاناډا له دې مالیې لاس وانهخلي؛ نو سوداګریزې خبرې به وځنډوي او دا یې د امریکا پر وړاندې ښکاره برید بللی و.
تر دې وړاندې ډونالډ ټرمپ پر ځینو کاناډايي توکو تعرفې ولګولې، چې د کاناډایانو سخته غوسه یې راوپاروله.
د افغانستان د دوو ګاونډیو هېوادونو ویزې چې له اضافي پېسو ورکولو پرته یې ترلاسه کول ستونزمن شوي؛ خلکو ته یې نوې ستونزې راولاړې کړې دي. د بلخ یو اوسېدونکي چې په ۳۲ زره افغانیو د ایران ویزه اخیستې وايي، په دغه ولایت کې سیاحتي شرکتونه د خلکو له مجبوریته ناوړه ګټه اخلي.
نوموړي له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې ادعا وکړه، چې شرکت د ویزې له ورکړې وړاندې داسې ویډیو ترې ثبت کړې چې ګواګې دغه شرکت د ویزې لپاره له نوموړي ۱۴ نیم زره افغانۍ ترلاسه کړې دي.
د نوموړي په وینا، په بلخ ولایت کې د ایران د عادي ویزو بیه ۹۰ یورو او د بېړنیو هغو ۱۵۰ یورو ده؛ خو که څوک په خپله د ایران قونسلګرۍ ته ورشي، نو ویزې نشي ترلاسه کولای.
هغه وايي، خلک اړ دي چې هغو سیاحتي شرکتونو ته ورشي چې د ایران له قونسلګرۍ سره ثبت دي؛ خو هغوی بیا پرې ویزې له اصلي بیو څو برابره لوړې پلوري.
هغه زیاتوي، یو بل سیاحتي شرکت په دغه ولایت کې د ایران د ویزې لپاره د ده له یوه ملګري ۵۰ زره افغانۍ اخیستې دي.
افغانستان انټرنشل- پښتو په بلخ ولایت کې له یوې داسې مېرمنې سره هم خبرې کړې دي، چې په ۴۲ زره افغانیو یې د ایران ویزه اخیستې وه؛ خو ایران ته د اوښتو پرمهال ایراني پوله ساتو ځواکونو له دې کبله ایران ته نه ده پرېښې، چې ګواکې ویزه یې جعلي ده.
نوموړې چې اوسمهال له سیاحتي شرکت سره دعوه لري وايي، له بلخ نه د هرات او اسلام کلا پورې یې اوږد مزل وکړ؛ خو د سیاحتي شرکت د دوکې له کبله نږدې و، چې د ایراني پوله ساتو ځواکونو لهخوا د جعل په تور نیول شوې وای.
نوموړې وايي، که څه هم شرکت ورته ویلي چې د موضوع د نه شریکولو په شرط یې پیسې ورکوي؛ خو درې اوونۍ کېږي چې پیسې یې نه دي ورکړي.
هغه وایي:« له بلخ نه تر هرات او له هغه ځایه بېرته د مزارشریف تر ښاره په تګ راتګ مو شاخوا ۲۰زره افغانۍ ولګېدې، وخت مو هم ضایع شو او له ټولو بده دا چې نږدې و ایراني پوله ساتو ځواکونو نیولي وو؛ هغوی غوسه وو، چې ولې له جعلي ویزې سره ورغلي یو.»
نوموړې وایي، که څه هم یاد شرکت یې ګواښلی چې موضوع به د طالبانو حکومت له اړونده ادارو سره شریکه کړي؛ خو هغوی پرې چندان غوږ نه دی ګرولی.
دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان د بل ګاونډي پاکستان ویزې هم د افغانستان په تور بازار کې له اصلي بیې خورا لوړې پلورل کېږي. د پاکستان یوه بېړنۍ ویزه ان تر زرو امریکايي ډالرو پلور کېږي.
زینب نوري چې د پاکستان ویزه یې ۷۵۰ ډالره اخیستې وايي، بیا هم په تورخم کې د اوښتو پرمهال ډېره لالهانده شوې ده.
نوموړې وايي، سیاحتي شرکت ورسره ژمنه کړې وه چې تر درېیو ورځو به ورته ویزه اخلي؛ خو څه باندې یوه اوونۍ خپلې ویزې ته په تمه وه.
د اغلې نوري په خبره؛ خاوند یې په بهر کې اوسېږي او نوموړې د کډوالۍ د پروسې د مخ ته وړلو لپاره اړه وه، چې په لوړې بیې دغه ویزه واخلي.
هغه وایي:« خاوند مې سویډن کې اوسېږي. د واده مې څه باندې یو کال کېږي، په کابل کې خو اوس سفارت نشته؛ نو اړه شوم، چې دلته راشم. د نورمال ویزې لپاره مې څو ځلې غوښتنه وکړه؛ خو ویزه مې ترلاسه نه کړه، نو اړه شوم چې د ویزې لپاره ۷۵۰ ډالره شرکت ته ورکړم؛ خو هغوی هم په ټاکلي وخت ویزه راونه اېستله.»
په ورته وخت هغه افغانان چې په ويزو پاکستان ته تللي او هلته د پاتې کېدو لپاره ويزې تمدیدوي؛ په دغه لړۍ کې د ګڼو ستونزو سره مخ دي.
عبيدالله چې دوه کاله کېږي پاکستان کې مېشت دی وايي، پخوا به ويزې د شپږو مياشتو لپاره تمدیدېدې؛ خو اوس دغه موده يوې مياشتې ته کمه شوې ده.
هغه وایي: «اوس يوازې د يوې مياشتې لپاره ويزې راکوي هغه هم ډېر په ستونزو؛ بايد هره میاشت شاوخوا ۲۰ زره کلدارې ورکړو، کنه ويزې نشته.»
د ویزو په اړه د افغانانو له دومداره شکایتونو سره، سره تراوسه د دواړو ایران او پاکستان له لوري په دې برخه کې د لازمو اسانتیاو په موخه اقدامات نه دي شوي.
ډېری افغانان د درملنۍ، کار روزګار، د خپلو کورنیو د لیدو او نورو هېوادونو ته د کډوالۍ د کېسونو د چارو د مخ ته وړلو لپاره پاکستان او ایران ته مخه کوي؛ خو دغو هېوادونو ته د ورتګ لړۍ له کړاوه ډکه ده.
د یکشنبې په ورځ د (چنګاښ ۸مه) د پاکستان د پنجاب ایالت په بېلابېلو سیمو کې د سخت باران، تندر او تېز توپان له امله لږ تر لږه ۸ کسان مړه شوي او ۲۷ تنه نور ټپیان دي.
د ژغورنې ځايي ادارې (ریسکیو ۱۱۲۲) ویاند فارو ق احمد وایي، چې د دیوالونو، چتونو، د اعلاناتي لوحو د ړنګېدو او د برېښنا د د شارټۍ له امله دغه مرګ ژوبله رامنځته شوې ده.
پېښې د لاهور، ګوجرانواله، شېخپوره، قصور او ننکانه صاحب په ولسوالیو کې رامنځته شوې دي.
د پاکستاني رسنیو د راپور له مخې؛ تر ټولو لویه پېښه د لاهور ښار د شریفپورې احمد ټاون په سیمه کې رامنځته شوې، چې یو کور خامه کور د توپان پر مهال نړېدلی دی.
په دې پېښه کې یوه ۲۵ کلنه مېرمن له خپلې اووه میاشتنۍ ماشومې سره یې مړه شوې او ۴۵ کلن خاوند یې بیا ټپي شوی دی.
د امریکا سنا مجلس له اوږده ځنډ وروسته د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د کورني سیاست پر پراخې قانونمسودې رسمي بحث ته چمتو شوی دی. دا قانون چې ټرمپ یې «لوی او ښکلی قانون» بولي، له اقتصادي پروګرامونو نیولې تر فډرالي لګښتونو پورې ګڼې برخې پکې شاملې دي.
د سنا منشيانو د قانونمسودې بشپړ متن ولوست او اوس سناتوران د دې لایحې د مالي لګښتونو په محاسبه کې د راپورته شویو اعتراضونو ارزونه کوي، دا اعتراضونه ډېری د ډیموکراټانو له خوا مطرح شوي دي.
ټاکل شوې چې ډېر ژر د دې لایحې پر سر رسمي بحث پیل شي.
د قواعدو له مخې، دواړو ګوندونو ته لس لس ساعته بحثي وخت ورکړل شوی، خو تمه ده چې ډېموکراټان به خپل ټول وخت وکاروي، په داسې حال کې چې جمهوريپال سناتوران ښايي لږ وخت ونیسي.
له بحث وروسته سناتوران په لسګونو تعدیلاتو رایې ورکوي او دا کار ممکن څو ساعته وخت ونیسي، نو له همدې امله سنا ته یوې اوږدې او شپهنۍ ناستې تمه کېږي.
که څه هم دا قانون د ټرمپ د کورني سیاست لپاره یوه مهمه طرحه بلل کېږي، خو د لګښتونو، اغېزو او محتوا په اړه یې لا هم سیاسي مخالفتونه روان دي او دا څرګنده نه ده، چې وروستۍ پایله به د چا په ګټه تمامه شي.
د طالبانو حکومت هڅه کوي د ګرځندویۍ له لارې اقتصادي ستونزې حل کړي او نړۍ ته د افغانستان مثبت انځور وړاندې کړي، خو د دې ښکلو منظرو تر شا د نجونو د ښوونځیو تړل، د ښځو محدودیتونه او د بشري حقونو سرغړونې لا هم د هېواد د راتلونکي لپاره سترې ننګونې دي.
که څه هم پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو څخه نږدې څلور کاله تېرېږي، خو تر اوسه یې هېڅ هېواد په رسمیت نه پېژني او یاده ډله تمه لري چې د ګرځندویانو لپاره د فرصتونو په برابرېدو سره به د دوی د حکومت د رسمیت پېژندلو لپاره زمینه برابره شي.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د ګرځندوی، مالي او اداري چارو مرستیال قدرتالله جمال د جون میاشتې په پیل کې له "اسوشېټېډ پرېس" سره په مرکه کې وویل: «افغانان مېلمهپاله خلک دي او غواړي له نورو هېوادونو سیلانیان راشي، موږ یې کوربهتوب ته چمتو یو. ګرځندوی یوه ګټوره چاره ده او موږ غواړو زموږ هېواد یې له ټولو اقتصادي او فرهنګي ګټو برخمن شي.»
د نړۍ په ډېریو هېوادونو کې ګرځندوی د میلیاردونو ډالرو ارزښت لري، خو افغانستان چې د طالبانو د سختو محدودیتونو له امله نړۍوال منزوی شوی، لا هم له پراخې بېوزلۍ سره مخ دی. طالب چارواکي هیله لري، چې د ګرځندوی له لارې به پانګه راجلب کړي.
جمال زیاتوي: «موږ له دې صنعت څخه د پام وړ عواید تر لاسه کوو او باور لرو چې دا به نور هم پراخ شي. د سیلانیانو له لوري مصرف شوې پیسې تر نورو برخو زیات خلکو ته ګټه رسوي. موږ هیلهمند یو چې دا به زموږ د اقتصاد یوه لویه برخه شي.»
د افغانستان لپاره د ګرځندوی ویزې اخیستل نسبتا اسانه دي او له دوبۍ، استانبول او نورو لویو مرکزونو الوتنې هم شته. حکومت ان د ګرځندوی او هوټلدارۍ په برخه کې د نارینهوو لپاره یو روزنیز انسټیټیوټ جوړ کړی، په دغه انسټیټيوټ کې نجونو ته ونډه نه ده ورکړل شوې.
جمال وايي، تېر کال نږدې ۹،۰۰۰ بهرني سیلانیان افغانستان ته راغلي وو او یوازې د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې ۳،۰۰۰ نور هم ورغلي دي.
نږدې څلوېښت کلنې جګړې د افغانستان ښکلې منظرې، تاریخي ځایونه او غرنۍ جغرافیه له نړۍ پټه کړې وه. د طالبانو د بیا واکمنېدو وروسته که څه هم وخت ناوخته د نا امنۍ پېښې کېږي خو د پخوا په پرتله امنیتي وضعیت نسبي ارام شوی.
د ۲۰۲۴ کال د مې میاشتې په یوه برید کې، وسلهوالو کسانو په بامیان ولایت کې درې هسپانوي سیلانیان او درې افغانان ووژل.
بامیان یو له مشهورو ګرځندوی سیمو څخه دی، چې پکې پخوا د بودا لویې مجسمې وې، خو طالبانو په ۲۰۰۱ کال کې الوځولې وې.
د لوېدیځو هېوادونو مشورې لا هم خلک افغانستان ته د سفر څخه منع کوي، خو طالبان ټینګار کوي چې وضعیت بدل شوی.
جمال وايي: «افغانستان د جګړو له اوږدو کلونو راوتلی. اوس غواړو سیلانیان زموږ دودونه، ژوند، هنر، او مقاومت له نږدې وویني. امنیت ټول هېواد کې شته.»
خو منتقدین وایي، د ښځو پر وړاندې د طالبانو سخت چلند له اخلاقي پلوه پوښتنې راپورته کوي. نجونې له ابتدايي ښوونځي پورته تعلیم ته نه پرېښودل کېږي، د ښځو پروړاندې د کار، ورزش، پارکونو او سینګارتونونو پر تګ بندیزونه دي او د جامو د اغوستلو سخت قوانین ورباندې عملي کېږي.
که څه هم دا قوانین پر بهرنیو مېرمنو کم تطبیقېږي، خو هغوی هم باید سر پټ کړي.
یو شمېر سیلانیان وایي، دوی د اخلاقو له نظره شکمن وو، خو غوښتل یې خپلواکه ارزونه وکړي.
یوه فرانسوي-پیروویایي سیلانۍ ایلاري ګومېز او د هغې برېتانوی ملګری جېمز لیډیارډ وویل، چې نږدې یو کال یې بحث کاوه چې افغانستان ته ولاړ شي او که نه.
لیډیارډ وايي: «موږ فکر نه کوو چې زموږ حضور د طالبانو ملاتړ ښکاره کړي. موږ پیسې خلکو ته ورکوو، نه حکومت ته.»
سره له دې چې د ښځو موضوع حکومتي چارواکو ته حساسه ده، جمال یوازې دومره وویل چې ښځینه او نارینه سیلانیان دواړه دې هر کله راشي، خو د محدودیتونو په اړه یې څه ونهویل.
هغه ټینګار کوي: «کوم کسان چې زموږ قوانینو او دودونو ته درناوی لري، مخکې هم راغلي او لا هم راتلای شي.»
جمال وویل، ګرځندوی نه یوازې اقتصادي، بلکې سیاسي او فرهنګي ګټې هم لري: «دا د خلکو ترمنځ د تفاهم، باور او اړیکو د جوړېدو یو مهم فرصت دی. خلک یو بل له نږدې ویني، یو بل ته درناوی پیدا کوي او فاصله له منځه ځي.»
افغانستان ته د سیلانیانو ورو ورو راتګ د طالبانو حکومت لپاره د یوې ستراتیژیکې هڅې په توګه لیدل کېږي، چې غواړي له اوږدې نړۍوالې انزوا وروسته ځان ته ښه انځور جوړ کړي.
که څه هم سیلانیان د دې هېواد ښکلو غرونو، تاریخي ځایونو او کلتوري بډاینو ته زړه ښه کوي، خو د طالبانو د سختو محدودیتونو تر څنګ، دا سفرونه د یوې شنې پاڼې په څېر ښکاري چې تر شا یې ژور سیوري پراته دي.
طالبانو د ښځو حقونه په پراخه کچه تر فشار لاندې نیولي دي؛ نجونې ښوونځي ته نه پرېښودل کېږي، ښځې له ګڼو عامو ځایونو محرومې دي او د ازادۍ فضا شدیدا تنګه شوې ده.
دا وضعیت د هېواد اقتصادي ودې او د ګرځندوی پراختیا لپاره ستر خنډ ګرځېدلی دی.
سربېره پر دې، حکومت د نړۍوالو مرستو بندېدو او اقتصادي بحران له کبله په ګران حالت کې دی، خو له دې سره هم غواړي نړۍوالو ته ووایي، چې افغانستان بیا خوندي شوی او د سفر وړ دی.