د ههنګاو په نوم د بشري حقونو سازمان راپور ورکړی، چې ایران په جون میاشت کې لږ تر لږه ۹۹ بندیان اعدام کړي، چې له دې دلې یې ۱۰ افغانان دي. دغه سازمان وايي، ایران د تېر کال همدې مودې په پرتله ۹ برابره اعدامونه زیات کړي دي.
ههنګاو سازمان د جمعې په ورځ (دچنګاښ ۱۳مه» خپاره کړې راپور کې ویلي، چې د ایران قضايي سیستم دغه بندیان د سیاسي، مذهبې، قتل، مخدره توکو، جنسي تیري او وسله والو غلاوو په تور اعدام کړي دي.
یاد سازمان زیاتوي، چې ایران یوازې د ۱۹ کسانو اعدامونه اعلان کړي دي او لږ تر لږ ۱۷ بندیان په پټه او د هغوی کورنیو ته له خبرتیا ورکولو پرته اعدام شوي دي.
په یادو کسانو کې ۱۶ سیاسي بندیان اسراییل ته د جاسوسۍ په توم ادعدام شوي دي.
په راپور کې ویل شوي، چې په تېره یوه میاشت کې دوه ښځې د قُم او قزل حصار په زندانونو کې د مذهبي ډلو غړیتوب او قصدي قتل په تور اعدام شوي دي.
دغه سازمان وړاندې ویلي و، چې ایران د ۲۰۲۵ کال په لوړو شپږو میاشتو کې د ۴۰ افغانانو په ګډون ۶۱۷ کسان اعدام کړي دي.
ههنګاو د ایران حکومت له خوا د اعدامونو زیاتوالی، له محاکمې پرته نیونې او نورې بشري سرغړونې د جديي اندېښنې وړ بللي دي او له نړیوالو سازمانونو څخه یې د اقدام غوښتنه کړې ده.
یو شمېر هغه افغان کډوال چې په تېرو کلونو کې یې امریکايي ادارو او پروژو سره کار کړی وايي، د امریکا له خوا د کډوالو منلو پروګرام بندېدو له امله یې ژوند له جدي ګواښ سره مخ شوی. دوی له امریکا او اړوندو ادارو غوښتنه کوي، چې د منل شویو دوسیو بهیر دې بېرته پیل کړي.
په پاکستان کې مېشت هغه افغان کډوال چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له لوري یې د کډوالۍ قانوني بهیر پیل د ټرمپ د لوړې مراسمو وروسته درول شوی نن (جمعه د چنګاښ ۱۳مه) په راولوپنډۍ کې د یوې پراخې اعتراضي غونډې پرمهال د امریکا له حکومت څخه یې غوښتي، چې د کډوالو د ملنو پروګرام دې بېرته پیل کړي.
یاد کډوال وايي، د امریکا د کډوالۍ ادارې په لارښوونه درېیم هېواد ته تللي، او د ډېرو کسانو برخلیک په سفارت کې د مرکو، طبي معایناتو او امنیتي ارزونو وروسته لا هم ناڅرګند دی.
په پاکستان کې مېشت د امریکا کېس لرونکي وايي:« تردې دمه څلور کسانو د رواني فشارونو له امله ځان وژنه کړې یا د زړه او دماغ سکتې پرې راغلي دي. زموږ ماشومان له زده کړو لرې پاتې دې، ارام ژوند نه لري. موږ له پاکستانه په زور شړل کېدو او نیول کېدو له جدي ګواښ سره مخ یوو.»
یاد افغان کډوال د امریکا له حکومت او د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ څخه غوښتنه کوي، چې امریکا دې د کډوالو د منلو (USRAP) پروګرام بېرته فعاله او د امریکا په سفارت کې دې د ویزې ترلاسه کولو چاري تنظیم کړل شي.
دوی زیاتوي: «د P2 دوسیو عملي بهیر دي ژر پیل شي او زموږ انتقال او مرکې دې له ځنډ پرته ترسره شي. موږ د ځان او خپلو کورنیو لپاره ژر او پراخ رواني درملني، تعلیمي او حقوقي ملاتړ ترڅنګ د نورو زیانونو څخه د ژغورلو غوښتنه کوو.»
دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان په ګډون په درېیمو هېوادونو کې د متحده ایالاتونو زرګونه افغان همکاران د نا معلوم برخلیک سره مخ دي.
افغانستان له داسې وضعیت سره مخ دی چې نه یوازې د افغانانو، بلکې د سیمې او نړۍوالو لپاره هم د اندېښنې وړ دی. له نړېوالو اصولو، د بشر د حقونو له ارزښتونو او له مشروع سیاسي جوړښتونو پرته، یو ناقانونه او انحصاري واکمن رژیم په هېواد حاکم دی.
دا وضعیت نه د افغانانو، نه د ګاونډیانو او نه هم د نړۍوالې ټولنې په ګټه دی.
د ملګرو ملتونو په چوکاټ کې د افغانستان استازولي له اعتبار پرته پاتې ده. ډېری سفارتونه غیر فعال شوي او هغه چې فعاله دي، د سفیرانو له مېلمستونونو سره ورته دي؛ داسې فضا حاکمه ده چې د افغانستان د ملي ګټو پر ځای، د یوې خاصې ډلې سیاسي، قومي یا ژبني ګټو ته کار کېږي. ځینې دا ډول نمایندګۍ د تفرقې، تعصب او سیاسي انحصار اور ته نور هم لمن وهي.
له اقتصادي پلوه، د افغانستان بانکي نظام فلج شوی، د بهرنیو اسعارو ذخیره کنګل ده، تجاران له وارداتو سره تړلو سترو خنډونو سره مخ دي. طالبان د پخواني جمهوریت د مالي قوانینو له مخې، مالیه، عشر او زکات ټولوي؛ خو نه شفافیت شته او نه د دغو عوایدو په بدل کې اساسي خدمات وړاندې کېږي. د فقر کچه ورځ تر بلې لوړېږي، تعلیمي نظام هم له نظره لوېدلی؛ نه یوازې د نجونو، بلکې د هلکانو لپاره هم د کیفیت او کمیت له پلوه د تنزل په حال کې دی. د عصري تعلیم پر ځای د جهادي مدرسو پراخوالی دوام لري.
سیاسي صحنه هم ګډوډه ده. اکثره افغان سیاسي ډلې یا استخباراتي تمویل لري، یا د بهرنيو اجنډاو برخه دي. نه دوی د مشروع حاکمیت د راوستو ظرفیت لري او نه د جګړې له لارې بدیل جوړول شوني دي. له بده مرغه، اوسنی حالت د فقر، افراطیت، نیابتي جګړو او نهایتاً د نویو جنجالونو د پیل لپاره حاصلخیز چاپېریال برابر کړی دی.
د سیمې او نړۍ د رقابتونو نوې معادله
په تېرو کلونو کې نړۍوال سیاستونو بدلون موندلی دی. پخواني دوستان اوسني دښمنان شوي او پخواني مخالفینو یو بل ته لاس ورکړی. نړۍ د یو قطبي حاکمیت له سیستم نه، د څو قطبي نظم پر لور روانه ده. په داسې حالت کې د افغانستان په قضیه کې هر ډول بهرنۍ مداخله یا رسمیت پېژندنه، د حل لاره نه ده، بلکې د سیاسي رقابتونو بله کړکۍ ده.
روسیه چې تازه یې طالبان د افغانستان د رسمي واکمنانو په توګه پېژندلي، دا کار یې د افغانانو د خیر لپاره نه دی کړی، بلکې د خپلو ستراتیژیکو موخو لپاره یې یاد اقدام کړی دی. نه یوازې روسیه، بلکې نور هېوادونه هم چې له طالبانو سره تعامل لري، هغوی د افغانستان د ګټو پر ځای، خپل اهداف تعقیبوي.
تعامل – د ګټې یا زیان سبب؟
اصولي تعامل هغه دی چې د افغان ولس د ستونزو د حل، د نظام د مشروعیت او د خلکو د ژوند د ښه والي لپاره وي. خو هغه تعاملات چې د استخباراتي ملګرتیا، اقتصادي فشار یا سیاسي نفوذ لپاره وي، نه یوازې چې د افغانستان حالت به لا پسې خراب کړي، بلکې سیمې ته به هم ناورینونه وزېږوي.
د افغانستان د اوسني حالت حل یواځې هغه مهال شونی دی چې دلته مشروع، قانونمند او د خلکو له ارادې سرچینه اخیستی نظام رامنځته شي. داسې یو نظام چې ټول افغانان، که د هر قوم، ژبې یا سیمې وي، د کار، ژوند او سیاست حق ولري. دلته خبره د "سهامي حکومت" نه، بلکې د داسې سیسټم ده چې چاته سهم نه ورکوي، بلکې چاته حق ورکوي.
افغانان، جوړونه او د منځګړیتوب اړتیا
حقیقت دا دی چې افغانان د خپلمنځي حل، باور، ارادې او مدیریت لازم ظرفیت نه لري. له همدې امله، د یوه ملي، مشارکتي حل لپاره، د سیمې او نړۍ د نقش لرونکو هېوادونو مثبت رول ضروري دی؛ خو دا رول باید د رقابتونو له مخې نه، بلکې د همکارۍ له دریځه ترسره شي.
که افغانستان د رقابتونو ډګر پاتې شي، نو دا به نه یوازې افغانانو، بلکې ټوله سیمې او نړۍ ته خطر وي؛ خو که یو مشروع، شفاف او جامع حکومت رامنځته شي، نو افغانستان به د هیڅ چا لپاره خطر نه وي.
د رسمیت پېژندنې اوږد مزل
طالبان لا تر اوسه د نړۍوالې ټولنې له خوا په رسمي توګه نه دي منل شوي. هغوی لا هم د ملګرو ملتونو له تور لست څخه نه دي ایستل شوي او نه هم د افغانستان چوکۍ ورته تسلیم شوې ده. د SWIFT بانکدارۍ سیسټم یا د کنګل شویو پیسو خلاصون هم لا ناحل پاتې دی.
ممکنه ده چې نور هېوادونه هم طالبان په رسمي یا غیر رسمي ډول ومني، یا له هغوی سره اړیکې ولري؛ خو تر هغو چې دا تعاملات د افغانانو ستونزې حل نه کړي؛ د ثبات، عدالت او پراخ ګډون لپاره زمینه نه برابرېږي، د رسمیت پېژندنې هېڅ ډول بهیر د افغانانو لپاره ارزښت نه لري.
پایله
هره هغه پرېکړه چې د افغانستان د ثبات، مشروعیت او د خلکو د ښېرازۍ لپاره نه وي، هغه د افغانانو له نظره بې ارزښته ده. د طالبانو رسمیت پېژندنه، که د روسیې له خوا وي او که د بل هر هېواد له خوا، هغه مهال ارزښت پیدا کولی شي چې دا ګام د مشروع نظم، د بشر د حقونو، د ښځو د تعلیم، د ولسواک سیاست او اقتصادي ودې لپاره واخېستل شي.
د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د اقتصادي همکاریو سازمان (ایکو) د مشرانو په غونډه کې وویل چې هېواد یې له افغانستان څخه هر اړخیز ملاتړ کوي. نوموړي زیاته کړه: «خوښ یوو چې له اوږدې وقفې وروسته د افغانستان د موقتي حکومت یو پلاوی په دې غونډه کې ګډون کوي.»
یاده سرمشریزه د جمعې په ورځ د چنګاښ په ۱۳مه د اذربایجان په خانکندي ښار کې ترسره شوه.
د طالبانو د ریاست الوزرا سیاسي مرستیال ملا عبدالغني برادرپه دې غونډه کې د یوه پلاوي مشري کوله. دا لومړی ځل دی چې طالبانو ته له څلور کلنې وقفې وروسته د ایکو د مشرانو غونډې ته بلنه ورکړل شوې ده.
میرضیایف وویل: «افغانستان زموږ ګاونډی او د ایکو د سیمې نهبیلېدونکې برخه ده. موږ دا هېواد د پراخو اقتصادي همکاریو او ترانزیټي اړیکو مهم ګډونوال بولو او له هغه څخه پوره ملاتړ کوو.»
د ازبکستان ولسمشر په خپله وینا کې د روسیې له خوا د طالبانو د رسمیت پېژندنې په اړه څه ونه ویل.
بلخوا، ملا عبدالغني برادر د اقتصادي همکاریو سازمان په غوڼده کې ویلي، چې د دغه سازمان راتلونکې غونډې د کوربتوب لپاره بشپړ چمتوالی لري او غوښتنه یې کړې، چې د اقتصادي همکاریو سازمان ۱۸مه غونډې دې په کابل کې ترسره شي.
د طالبانو د ریاست الوزرا سیاسي مرستیال ملا عبدالغني برادر د اقتصادي همکاریو سازمان په غوڼده کې ویلي، چې د دغه سازمان راتلونکې غونډې د کوربتوب لپاره بشپړ چمتوالی لري او غوښتنه یې کړې، چې د اقتصادي همکاریو سازمان ۱۸مه غونډې دې په کابل کې ترسره شي.
ملا عبدالغني برادر د ایکو سازمان په ۱۷مه غونډه کې د وینا پرمهال یاده سرمشریزه د سیمه ییزې همکارۍ، متقابل تفاهم او پرمختګ لپاره مهمه تاریخي شېبه بللي ده.
نوموړي د خپلې وینا پرمهال د دغه سازمان له ګډوالو غوښتنه کړې ده، چې د ایکو سازمان راتلونکي اتلسمه سرمشریزه ناسته دې په کابل کې ترسره شي.
ملا برادر ویلي:«موږ د دې سترې او ارزښتناکې ناستې د کوربتوب لپاره بشپړ چمتووالی لرو او د ټولو کډوالو تود هرکلی کوو.»
پر همدغه مهال ملا بردار د مسکو له لوري د طالبانو د رسمیت پیژندنې هرکلی وکړ او د ایکو سازمان له غړو هېوادونو څخه یې وغوښتل، چې د د دې ډلې رسمیت پېژندنې کې دې د روسیې په څېر ګامونه واخلي.
نوموړي ویلي:«افغانستان اوس د اسلامي اصولو پر بنسټ د پرمختګ، همکارۍ او سیمه ییز اتصال په برخه کې فرصتونه ایجاد کړي دي. موږ هڅه کوو، چې د اقتصادي همکاریو سازمان له هېوادونو سره د ګډو اقتصادي فرهنګي او ستراتیژیکو پروژو له لارې دا فرصتونه عملي کړو.»
ملابرادر د ایکو سازمان غونډه کې ویلي، چې د سوداګریز اتصال په برخه کې د ټاپي، د شمال ـ سویل دهلیز او د لارجورد لار پروژو له لارې به افغانستان د مرکزي او سویلي اسیا ترمنځ د نښولو یو مهمه حلقه جوړه کړي او د سیمه ییز اقتصاد د یووالي لپاره به نوی فصل پرانیزي.
نوموړي ویلي:«د اقتصادي همکاریو سازمان هېوادونه اوس کولی شي او غوښتنه ترې لرو چې له یو باثباته، باوري او همکار افغانستان سره د اقتصادي او سیمه ییزو همکاریو د پیاوړتیا لپاره د دوامداره پرمختګ او همغږۍ فضا جوړېدو تر څنګ د سوداګرۍ، پانوګونې، انرژۍ، ترانسپورت، کرنې، چاپیریال ساتني او اقلیمي بدلونو په برخو کې له نږدې کار وکړي.»
ملا بردار د اقتصادي همکاریو سازمان له غړو هېوادونو څخه غوښتنه کړې، چې د دې ډلې سره سیاسي او اقتصادي تعامل زیات کړي او د رغنده اړیکو د ټینګښت لپاره دې له خنډونو تېر شي.
د بې پولې ډاکټرانو سازمان په خپل تازه راپور کې ویلي، چې افغانستان کې د ناروغو ماشومانو شمېر د زیاتېدو له امله روغتونونه له سخت فشار سره مخ دي. دغه سازمان ویلي چې د هلمند ولایت بست روغتون په بېړنۍ ځانګه کې د ناروغانو شمېر دوه برابره زیات شوی دی.
دغه سازمان د جمعې په ورځ په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د هلمند په بست روغتون کې د پنځو کلونو څخه کم عمره ناروغانو شمېر ډېر شوی دی. دوی په خبره د یاد روغتون په بېړنۍ څانګه کې د ناروغانو شمېر د ۲۰۲۰ کال راهیسې دوه برابره شوی دی.
د بې پولې ډاکټرانو په راپور کې ویل شوي، چې د روان کال په اپریل میاشت کې ۱۳ زره او ۷۳۸ ناروغ ماشومان د بست روغتون بېړنۍ څانګې ته د درملنې په موخه وروړل شوي او دا شمېر د ۲۰۲۰ کال راهېسي تر ټول لوړ بلل شوی دی.
په بست روغتون کې د ماشومانو د بېړنۍ څانګې متخصص ډاکټر احمد ویلي:«زه ۱۷ ناروغان لرم چې باید بستر شي، خو ځای نه لرم. هره ورځ ناروغان زیاتیږي، دا زموږ لپاره سخت وخت دی.»
د بې پولې ډاکټرانو سازمان ویلي، چې د ناروغانو د زیاتېدو دا فشار یوازې تر هلمنده نه دی محدود بلکې په مزارشریف او هرات ولایتونو کې هم سیمه ییز روغتونونه د خوارځواکۍ، نفستنګۍ او سپیسیس ناروغانو د زیاتوالي له امله له سخت فشار سره مخ دي.
په افغانستان کې د بې پولې ډاکټرانو طبي همغږي کوونکې جولي پاکیرو وايي:« کورنۍ له درملنې پاتې دي. روغتیاي مرکزونه د کافي پرسونل، درملو او تشخیص وسایلو له کمښت سره مخ دي.»
پر همدغه مهال د جون په لومړیو ورځو کې د روغتیا نړیوال سازمان راپور ورکړی و، چې افغانستان کې شاوخوا ۴۲۲ روغتیايي مرکزونو خپل فعالیتونه بند کړې یا يي محدود کړې دي، چې له دې امله روغتیايي خدماتو ته د ۳ مېلیونو کسانو لاسرسی له خطر مخ کړی.
جولي پاکیرو خبردار ورکوي:«د روغتیايي مرکزونو بندېدو سره به ښځې او ماشومان له لومړنیو روغتیايي خدماتو بې شي. دا به نور هم ماشومان د خطرناکو نارغیو سره له درملنې بې برخې کړي.»
بې پولې ډاکټرانو سازمان ویلي، چې د افغانستان په روغتونو کې دا ستونزې د امریکا د پراختیايي مرستو له بندېدو وړاندې هم وې، خو د ۲۰۲۵ کال په پیل کې د یوسېډ(USAID) لپاره د افغانستان یو میلیارد ډالرو مرستې لغوې کېدو له امله په روغتايي مرکزونو کې ستونزې نورې هم زیاتي شوي.