شوکت میرضیایف: له افغانستان څخه هر اړخیز ملاتړ کوو

ملا عبدالغني برادر د ایکو سازمان په ۱۷مه غونډه کې د وینا پرمهال یاده سرمشریزه د سیمه ییزې همکارۍ، متقابل تفاهم او پرمختګ لپاره مهمه تاریخي شېبه بللي ده.

نوموړي د خپلې وینا پرمهال د دغه سازمان له ګډوالو غوښتنه کړې ده، چې د ایکو سازمان راتلونکي اتلسمه سرمشریزه ناسته دې په کابل کې ترسره شي.

ملا برادر ویلي:«موږ د دې سترې او ارزښتناکې ناستې د کوربتوب لپاره بشپړ چمتووالی لرو او د ټولو کډوالو تود هرکلی کوو.»

پر همدغه مهال ملا بردار د مسکو له لوري د طالبانو د رسمیت پیژندنې هرکلی وکړ او د ایکو سازمان له غړو هېوادونو څخه یې وغوښتل، چې د د دې ډلې رسمیت پېژندنې کې دې د روسیې په څېر ګامونه واخلي.

نوموړي ویلي:«افغانستان اوس د اسلامي اصولو پر بنسټ د پرمختګ، همکارۍ او سیمه ییز اتصال په برخه کې فرصتونه ایجاد کړي دي. موږ هڅه کوو، چې د اقتصادي همکاریو سازمان له هېوادونو سره د ګډو اقتصادي فرهنګي او ستراتیژیکو پروژو له لارې دا فرصتونه عملي کړو.»

ملابرادر د ایکو سازمان غونډه کې ویلي، چې د سوداګریز اتصال په برخه کې د ټاپي، د شمال ـ سویل دهلیز او د لارجورد لار پروژو له لارې به افغانستان د مرکزي او سویلي اسیا ترمنځ د نښولو یو مهمه حلقه جوړه کړي او د سیمه ییز اقتصاد د یووالي لپاره به نوی فصل پرانیزي.

نوموړي ویلي:«د اقتصادي همکاریو سازمان هېوادونه اوس کولی شي او غوښتنه ترې لرو چې له یو باثباته، باوري او همکار افغانستان سره د اقتصادي او سیمه ییزو همکاریو د پیاوړتیا لپاره د دوامداره پرمختګ او همغږۍ فضا جوړېدو تر څنګ د سوداګرۍ، پانوګونې، انرژۍ، ترانسپورت، کرنې، چاپیریال ساتني او اقلیمي بدلونو په برخو کې له نږدې کار وکړي.»

ملا بردار د اقتصادي همکاریو سازمان له غړو هېوادونو څخه غوښتنه کړې، چې د دې ډلې سره سیاسي او اقتصادي تعامل زیات کړي او د رغنده اړیکو د ټینګښت لپاره دې له خنډونو تېر شي.

دغه سازمان د جمعې په ورځ په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د هلمند په بست روغتون کې د پنځو کلونو څخه کم عمره ناروغانو شمېر ډېر شوی دی. دوی په خبره د یاد روغتون په بېړنۍ څانګه کې د ناروغانو شمېر د ۲۰۲۰ کال راهیسې دوه برابره شوی دی.

د بې پولې ډاکټرانو په راپور کې ویل شوي، چې د روان کال په اپریل میاشت کې ۱۳ زره او ۷۳۸ ناروغ ماشومان د بست روغتون بېړنۍ څانګې ته د درملنې په موخه وروړل شوي او دا شمېر د ۲۰۲۰ کال راهېسي تر ټول لوړ بلل شوی دی.

په بست روغتون کې د ماشومانو د بېړنۍ څانګې متخصص ډاکټر احمد ویلي:«زه ۱۷ ناروغان لرم چې باید بستر شي، خو ځای نه لرم. هره ورځ ناروغان زیاتیږي، دا زموږ لپاره سخت وخت دی.»

د بې پولې ډاکټرانو سازمان ویلي، چې د ناروغانو د زیاتېدو دا فشار یوازې تر هلمنده نه دی محدود بلکې په مزارشریف او هرات ولایتونو کې هم سیمه ییز روغتونونه د خوارځواکۍ، نفس‌تنګۍ او سپیسیس ناروغانو د زیاتوالي له امله له سخت فشار سره مخ دي.

په افغانستان کې د بې پولې ډاکټرانو طبي همغږي کوونکې جولي پاکیرو وايي:« کورنۍ له درملنې پاتې دي. روغتیاي مرکزونه د کافي پرسونل، درملو او تشخیص وسایلو له کمښت سره مخ دي.»

پر همدغه مهال د جون په لومړیو ورځو کې د روغتیا نړیوال سازمان راپور ورکړی و، چې افغانستان کې شاوخوا ۴۲۲ روغتیايي مرکزونو خپل فعالیتونه بند کړې یا يي محدود کړې دي، چې له دې امله روغتیايي خدماتو ته د ۳ مېلیونو کسانو لاسرسی له خطر مخ کړی.

جولي پاکیرو خبردار ورکوي:«د روغتیايي مرکزونو بندېدو سره به ښځې او ماشومان له لومړنیو روغتیايي خدماتو بې شي. دا به نور هم ماشومان د خطرناکو نارغیو سره له درملنې بې برخې کړي.»

بې پولې ډاکټرانو سازمان ویلي، چې د افغانستان په روغتونو کې دا ستونزې د امریکا د پراختیايي مرستو له بندېدو وړاندې هم وې، خو د ۲۰۲۵ کال په پیل کې د یوسېډ(USAID) لپاره د افغانستان یو میلیارد ډالرو مرستې لغوې کېدو له امله په روغتايي مرکزونو کې ستونزې نورې هم زیاتي شوي.

د طالبانو په خبرپاڼه کې ویل شوي،‌ چې ملا برادر د اقتصادي همکاریو سازمان (ایکو) په سر مشریزه کې د ازبکستان د ولسمشر شوکت میرضیایوف سره د لېدنې پرمهال په افغانستان کې د اوسڼبې پتلۍ د جوړېدو په اړه خبرې کړي دي. ملا برادر د ازبکستان له ولسمشر څخه غوښتنه کړې چې د افغانستان د اوسپنې پټلۍ پروژه کې پانګونه وکړي.

طالبانو ویلي، چې د سیمې یو شمېر هېوادونو د دغې پروژې په پلي کولو کې لېوالتیا ښودلې او تمه کیږي چې ملا برادر به د ایکو سازمان په څنډه کې د ځینو نورو هېوادونو له مشرانو سره هم د یادې پروژې په اړه خبرې وکړي.

د اوسپنې پټلۍ دغه پروژه په مزارشریف کې د ازبکستان له اوسپنې پټلۍ څخه پیلیږي تر هراته رسیږي او له هرات څخه کندهار ته او له کندهار څخه د پاکستان د اوسپنې پټلۍ شبکې سره نښول کیږي.

د یادې پروژه په وسیله به روسیه او منځنۍ اسیا د سویلي اسیا له هېوادونو سره ونښلي او دا به د مسکو او نوې ډیلي ترمنځ د نورو لارو په پرتله ډېره لنډه وي.

طالبانو ویلي، چې د دې پروژې په عملي کېدو سره به افغانستان د روسیې، منځنۍ اسیا، اروپا او سویلي اسیا بازارونو ته لاره پیدا کړي او د ایران چابهار او بندر عباس ته به هم لاسرسی اسانه شي.

دغه پروژه چې ۱۴۶۸ کیلومتره اوږدوالی لري د افغانستان له نهو ولایتونو څخه تیریږي او طالبانو ویلي، چې د ایکو په څېر سازمانونه او اقتصادي ناستي د یادې پروژې په عملي کېدو کې د هېوادونو د پاملرنې لپاره ښه فرصت بلل کیږي.

د اېراف خبري اژانس د راپور له مخې؛ پورجمشیدیان څرګنده کړه: «هغه بهرني وګړي، چې قانوني اسناد لري د دوی حضور په هېواد کې کومه ستونزه نه پېښوي.»

نوموړي زیاته کړه: «بې‌اسناده وګړي هم زموږ ګران ورونه دي، زموږ ګاونډیان دي، زموږ هم‌دینه او موږ ټولو ته درناوی لرو؛ خو د دې لپاره چې زموږ هېواد ځانګړي شرایط لري او زموږ ظرفيتونه محدود دي، دا اړینه ده چې دوی د درناوي او عزت سره د بهرنیانو چارو د مرکز له لوري په ترتیب سره بېرته خپلو هېوادونو ته ولېږل شي».

دغه ایراني چارواکي په ټینګار سره ویلي، هېواد یې دومره ظرفیتونه نه لري چې د ټولو بې‌اسناده کډوالو اړتیاوې پوره کړي.

د هغه په وینا؛ هېواد به یې د ښه ګاونډي او درناوي په فضا کې بې‌اسناده کډوال وباسي.

دغه چارواکي داسې مهال دا څرګندونې کوي، چې له تېرو دوو اونیو راهیسې په ایران کې افغان کډوال له سختو ځورونو، شکنجو، زنداني کېدو او نیونو سره مخ دي.

په ایران کې افغان کډوال نیوکې کوي، چې ایراني پولیس او وګړي ورسره غیرانساني چلند کوي.

طالبانو خبر ورکړی، چې په تېرو دوو اونیو کې له یاد هېواد څخه د کډوالو د اېستلو بهیر په بې سارې توګه چټک شوی او هره ورځ د ۲۰زره کسانو به شاوخوا کې کډوال په جبري توګه له ایران څخه افغانستان ته ستنېږي.

د ایران او اسراییل ترمنځ د کړکېچ پر مهال د افغانانو پر ضد د اېستل کېدو بهیر چټک شوی او ان یاد هېواد ځینې افغانان «اسراییل ته د جاسوسۍ» په تور ونیول.

سیمه‌ییز اوسېدونکي وایي چې یاد محتسبین د ځوانانو له اجازې پرته د دوی شخصي معلومات، عکسونه، ټولنیزې شبکې او پیغامونه ګوري.

ګل اغا چې د لغمان ولایت مرکز اوسېدونکی دی او د امر بالمعروف له خوا یې څو ورځې وړاندې ګرځنده ځیرک ټلیفون پلټل شوی، افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل: « زه پوهېږم چې اسلامي اصول باید مراعات شي، خو دا ډول چلند د دین بدنامي ده. څو ورځې وړاندې یې زما خپل موبایل پلټلی و، احساس مې وکړ چې نور زه آزاد نه یم، شرمېدم چې ان مسیجونه مې هم ګوري.»

د یاد ولایت یو بل تن ځوان د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل پښتو ته د طالبانو امر بالمعروف د محتسبینو د یاد عمل په اړه وایي: « مونږ تېره ورځ په عصمت څلورلارې کې وو، د بالمعروف والا (امر بالمعروف محتسبین) راغلل، زما د ملګري موبایل یې واخیست، انټرنټ یې خلاص کړ، ټولنیزې شبکې یې وکتلې، عکسونه یې وپلټل. دا کار ډېر سپکاوی‌ و؛ موږ خو ترهګر نه یو».

بلخوا یو شمېر دیني عالمان د طالبانو دا چاره د خلکو په شخصي حریم تېری او د شرعیت خلاف بولي، دیني عالم عبدالواسع چیشتي په اسلام کې د یادې چارې د حراموالي او تاوان په اړه افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل: «زه د اسلام خدمت غواړم، خو دا چاره که د خلکو باور له لاسه ورکړي، بیا نه دین پاتیږي نه اطاعت. د خلکو له محرمیت سره لوبې کول شرعي، اخلاقي او قانوني مشروعیت نه لري.»

حقوقي څېړونکي بیا وايي چې دا ډول سخت چلندونه نه یوازې د ولس شخصي ازادۍ تر پښو لاندې کوي، بلکې د طالبانو او ولس تر منځ د بې باورۍ فضا نوره هم پراخوي.

حقوقي څېړونکی سلام مفکر وايي: « کله چې حاکمان د ولس پر ژوند، فکر، جامو، موبایل او خبرو واک غواړي، هلته نور مشروعیت له منځه ځي.»

د لغمان ولایت سیمه‌ییزو طالب چارواکو لا تر اوسه په رسمي ډول په دې اړه څه نه‌دي ویلي، خو د طالبانو د تېر دریځ له مخې، دا ډول اقدامات د فحشا، غیر اسلامي محتوا او بهرني فرهنګ د نفوذ د مخنیوي په موخه ترسره کېږي.