د امریکا پخواني لوړپوړي ډیپلومات زلمي خلیلزاد خبرداری ورکړی چې چین په منځنۍ اسیا کې پر کاني زېرمو د تسلط لپاره خپلې هڅې ګړندۍ کړې دي او د واشنګټن نهپاملرنه به د چین نفوذ ته لا ډېره لار ور کړي.خلیلزاد وايي، د افغانستان په ګډون د سیمې هېوادونه له ټرمپ سره معاملې ته چمتو دي.
خلیلزاد د دوشنبې په ورځ پر اېکس ولیکل، چې « په منځنۍ اسیا کې د چین د تسلط هڅې چټک پرمختګ کوي، په ځانګړي ډول د سیمې پر بډایه کاني زیرمو د کنټرول له لارې. موږ باید د چین د کاني پراختیا غوښتنې مخه ونیسو».
خلیلزاد وايي، د سیمې یو شمېر هېوادونه، په ځانګړي ډول قزاقستان، ازبکستان، افغانستان او پاکستان، چمتو دي چې له ټرمپ ادارې سره د کانونو په برخه کې معاملې وکړي.
نوموړي زیاته کړې« مهمه ده چې ژر تر ژره د دغو هېوادونو او ښايي د ټولې سیمې لپاره یو منظم پلان جوړ کړو».
خلیلزاد خبرداری ورکړی چې که واشنګټن د دغو همکاریو فرصت له لاسه ورکړي، نو یوازې به د چین نفوذ ته زمینه برابره شي:
خلیلزاد زیاتوي، چې «زموږ غفلت به یوازې چین ته ګټه ورسوي».
چین د «یو کمربند، یوه لار» نوښت له لارې په سیمه کې د ترانسپورت، انرژۍاو استخراج سکتورونو کې پراخې پانګونې کړي دي.
یو روسی فلم جوړوونکی د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د لومړي ځل لپاره د طالبانو په مرسته او همکارۍ سینمایي فلم جوړوي. د فلم قانوني چارې روسی وکیل الکساندر مولوخوف پر غاړه لري. هغه ویلي، طالبانو د فلم له سناریو خوښي ښودلې او د تولید اجازه یې ورکړې ده.
دغه فلم، چې د شوروي لیکوال ارکادي ګیدار د مشهور ناول « توده ډبره» پر بنسټ جوړیږي، د یوه پخواني روسي پوځي د شخصي تجربو او اروايي ستړیاوو داستان بیانوي، چې د جګړو له ډګره ستړی کور ته ستنیږي.
د فلم سناریو لیکنه او لارښوونه پوځي خبریال ویکتور خومینکو کوي چې نږدې اته کاله یې په افغانستان کې دنده ترسره کړې او له دې وړاندې یې پر افغانستان یو مستند هم جوړ کړی.
د روسیې د ماش رسنۍ د معلوماتو له مخې، فلم به په افغانستان کې د طالبانو په اجازه او همکاری جوړ شي.
خومینکو تر اوسه په رسمي توګه د دې فلم د جوړېدو په اړه څه نه دي ویلي، خو سرچینې وايي چې چمتووالی روان دی او فلمبرداري به سږ کال پیل شي.
د فلم تر شا قانوني شخړې
د فلم قانوني چارې روسی وکیل الکساندر مولوخوف پر غاړه لري چې له طالبانو سره د «حقوقي همکاریو» له امله له انتقادونو او قانوني تعقیب سره مخ دی. مولوخوف رسنیو ته ویلي، طالبانو د فلم له سناریو خوښي ښودلې او د تولید اجازه یې ورکړې ده.
مولوخوف د مسکو له تور نوملړه د طالبانو د نوم له اېستلو وړاندې ددې ډلې دفاع کړې وه.
دغه اقدام د روسیې د عدليې وزارت له خوا تر پوښتنې لاندې راغلی و او د جون په پای کې عدليې وزارت غوښتنه کړې چې له مولوخوف نه باید د وکالت جواز واخېستل شي.
په غبرګون کې، مولوخوف د قاضي نیفیودوف پر ضد د قضاوت کیفیت کمېټې ته شکایت کړی او ویلي یې دي چې له طالبانو سره قانوني اړیکې یې د موجودو مقرراتو له مخې سمې وې.
طالبان له ۲۰۰۳ کال راهیسې په روسیه کې تر بندیز لاندې ډله بلل کېده، خو د ۲۰۲۵ کال د اپرېل پر۱۷مه، د روسیې سترې محکمې دا بندیز موقتي وځنډاوه.
په داسې حال کې چې روسي فلم جوړوونکي وايي دا پروژه د فرهنګي تبادلې په نیت پیل شوې، منتقدین وايي دا کار د طالبانو چارو ته ، چې د ښځو او بیان پر ازادۍ یې بندیزونه لګولي، د مشروعیت ورکولو هڅې دي.
د روسي فلم جوړوونکي له خوا په افغانستان کې د سینمايي فلم جوړولو دا خبر داسې مهال دی، چې په کوردننه افغان سینمايي لوبغاړي د طالبانو تر سختو بندیزونو لاندې دي، افغان فلم تړل شوی او ګڼ هنرمندان له افغانستان نه بهرنیو هېوادونو ته تښتېدلي دي.
د طالبانو د ټولګټو وزارت مسوولین وايي، په تېرو دوو اونیو کې د روان کال د غبرګولي له ۳۰مې د چنګاښ تر ۱۲مې د ټولګټو وزارت د رېل پټلۍ له لارې ۱۶۴ زره او ۶۷۱ ټُنه انتقالات شوي دي.
په دې موده کې تر ټولو ډېر انتقالات د حیرتان بندر له لارې شوي دي.
د دغه وزارت د خبرپاڼې له مخې، په تېرو دوو اونیو کې د حیرتان بندر له لارې ۱۲۱ زره او ۶۵۵ ټُنه، د اقینې بندر له لارې ۱۲ زره او ۷۶۴ ټُنه، د تورغونډۍ بندر له لارې ۱۳۵۱۲ټُنه او د خواف –هرات له لارې ۱۶۷۴۰ ټُنه انتقالات شوي، چې ټولټال ۱۶۴۶۷۱ ټُنه نفتي، غیر نفتي او نور مواد هېواد ته وارد او یا هم صادر شوي دي.
په دې انتقالاتو کې بیا یوازې ۲۹۶۰ ټُنه صادرات دي او هغه هم وچې میوې او د انارو جوس دي.
پر دې سره په تېر دوو اونیو کې د هېواد د وسپنې پټلیو له لارو یوازې نږدې ۳ زره ټُنه صادرات او څه باندې ۱۶۱ زره ټُنه بیا واردات شوي دي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت یو رسمي سند چې افغانستان انټرنشنل - پښتو ترلاسه کړی، ښيي چې ددې ډلې غړي له نظامي وسایطو او موټرو شخصي ګټه اخلي. د سند له مخې، د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د کورني امنیت لوی ریاست ته دنده سپارل شوې، چې ددې کار مخه ونیسي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت کې دوه اونۍ وړاندې ۳۸مه رهبري غونډه شوې ده او ددې غونډې د ټولو بحث شویو موضوعاتو رپوټ د یوه سند په بڼه افغانستان انټرنشنل ته رسېدلی دی.
په دې غونډه کې په شخصي چارو کې د نظامي موټرو پر استفادې او مخنیوي بحث شوی دی.
غونډې پرېکړه کړې ده، چې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د « د کورني امنیت لوی ریاست» له نظامي موټرو څخه د شخصي او ناوړه ګټه اخیستلو موضوع په جدي توګه وڅېړي.
په سند کې راغلي چې یاد ریاست «له نظامي موټرو څخه د شخصي ګټې اخیستې مخنیوي وکړي.»
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د مشرتابه په غونډه کې دا پرېکړه هم شوې، چې په تفریحي ځایونونو او پارکونو کې دې موظف پرسونل له موټرو علاوه، د نظامي موټرو د ورتګ مخنیوی هم وکړي.
د طالبانو پر بیا واکمنېدو نژدې څلور کاله تېریږي خو دغه ډله لاهم د خپلو ټولو نظامي وسایطو او موټرو د راټولولو او خوندي کولو په چارو کې نه ده بریالۍ شوې.
د طالبانو د چارو ادارې ریاست د ۱۴۰۳ کال د غويي پر لومړۍ نېټه د دې ډلې له چارواکو او غړو غوښتي وو، چې د بيت المال اجناس او وسایط په شخصي چارو کې ونه لګوي. دوی ټولو طالبانو ته سپارښتنه کړې وه، چې د بیت المال ساتنې ته ځانګړې پاملرنه وکړي.
په یاده ناسته کې د طالبانو د چارو ادارې ويلي و، چې کارکوونکي بايد په دفترونو او کارځایونو کې د برېښنا د بې ځايه لګښت مخنيوی وکړي او په وينا يې چې د بيت المال ضیاع د ګناه لامل کيږي او بايد ځان ترې وساتل شي.
دا څرګندونې په داسې حال کې دي،، چې د اختر په شپو او ورځو کې د طالبانو یو شمیر پلویانو د خپلې ډلې پر کسانو نیوکې وکړې، چې د اختر د خوښیو پرمهال په دولتي موټرو کې یو شمیر ولایتونو ته په چکر تللي دي.
دوی دا کار له بیت المال سره خیانت بللی و.
په دې وروستیو ورځو کې ویډیوګانې ښيي چې د پخوانيو افغان امنیتي ځواکونو نظامي وسایط چې اوس مهال د طالبانو په واک کې دي، د بې احتیاطۍ له امله په اوبو کې ډوب شوي او استهلاک شوي دي.
د ایران او اسراییل د جګړې او ایران د لارو د بې ثباتۍ له امله د افغانستان له لارې ټرانزیټ ته پاملرنه ډېره شوې. د ایکو په ناسته کې د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د بدیلو لارو او د چین-قرغیزستان-ازبکستان رېل پټلۍ پر پراختیا او له ټرانس افغان دهلیز سره د هغې پر نښلولو ټینګار درلود.
د ایکو سازمان په۱۷مه سرمشریزه غونډه کې، چې په اذربایجان کې جوړه شوې وه، د ترکیې، ایران، پاکستان، طالبانو، ازبکستان، تاجکستان، قرغیزستان، قزاقستان، ترکمنستان او اذربایجان چارواکو ګډون کړی و.
د روسیې نیز اویسیمایا ګزیتا ورځپاڼه وايي، چې پر ایران د اسراییل بریدونو د منځنۍ اسیا په اقتصادي برخو کې خطرونه رامنځته کړي، ځکه ایران د سیمې یو مهم ترانزیتي هېواد دی. د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د دې خطرونو په رڼا کې د بدیلو ترانزیتي لارو په ځانګړې توګه د چین-قرغیزستان-ازبکستان رېل پټلۍ پر پراختیا او له ټرانس افغان دهلیز سره د هغې پر نښلولو ټینګار درلود.
میرضیایف د طالبانو د حکومت له اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر سره د ترانس-افغان دهلېز د چټک عملي کېدو په اړه خبرې وکړې. ازبکستان اعلان وکړ چې غواړي په افغانستان کې پانګونه وکړي، چې د مزار، هرات او کندهار تر منځ رېل پټلۍ، نساجي، سیمنټ فابریکې، د مالګې پروسس او ډیجیټل حکومتولي پکې شامل دي.
کارپوهان وايي چې د ترانس-افغان دهلېز له لارې د مالونو لیږد به لس چنده چټک او ارزانه شي.
قزاقستان هم ژمنه کړې چې د تورغونډۍ-هرات رېل پټلۍ او د لوژستیک مرکز جوړولو کې به پانګونه وکړي.
طالب چارواکو ویلي چې قزاقستان له ۵۰۰ میلیون ډالرو پانګې سره چمتو دی.
دغه پروژه لږ تر لږه ۷ میلیارد ډالره پانګونې ته اړتیا لري. روسیه هم کېدای شي ددې پروژې یو پانګوال اړخ شي او غواړي افغانستان د شمالي-جنوبي دهلېز یوه برخه وګرځوي.
د روسیې مرستیال صدراعظم الکسي اوورچوک د دوو رېل پټلیو (لویدیځ او ختیځ) د جوړولو طرحه وړاندې کړې او ویلي یې دي چې طالب لوری له روسي معیارونو سره همغږي شوی دی.
پر دې سربېره، اذربایجان د لاپیس لازولي دهلېز د پرمختګ په اړه خبرې کړې، چې ترکیه، جورجیا، ترکمنستان، اذربایجان او افغانستان سره نښلوي.
ترکمنستان دټاپي ګاز نللیکې، د بریښنا لینونه او د فایبر نوري کیبلونو د پراختیا پلانونه له طالبانو سره شریک کړي دي.
نیزاویسیمایا ګزیتا وايي، د ایکو د غونډې او حاشیوي ناستو څرنګتیا ښيي چې د ایران د بېثباتۍ په منځ کې د افغانستان له لارې د بدیلو لارو پراختیا د سیمې د اقتصاد ژغورنې او نښلولو لپاره یوه حیاتي اړتیا ده.
د روږدو کسانو د درملنې مرکزونو چارواکي وايي، چې په افغانستان کې د درملو اعتیاد ډېر شوی او د دغه درملو کارونه ډېر زیان لري. د روږدو کسانو خپلوان بیا د دې کار پړه پر طالبانو وراچوي او وايي، چې په درملتونونو کې د ډاکټر له نسخې پرته د درمل پلورلو مخه نه نيسي.
په افغانستان کې په تېرو څو لسيزو کې ډول ډول نباتي، کیمیاوي او نیمه کېمیاوي نشهيي توکي اسانه او ارزانه پيدا کېدل؛ لکه چرس، تاریاک، ټابلیټ کا، هیرويين، ښیښه او داسې نور.
خو د طالبانو د دویمې واکمنۍ له پيل سره د نشهيي توکو کورنی بازار محدود شوی او نشهيي توکي د پخوا پرتله ارزانه او اسانه نه پيدا کېږي؛ نو له همدې امله ځینو روږدو کسانو د طبي درملو استعمال ته مخه کړې ده.
د روږدو کسانو د درملنې مرکزونو ډاکټران هم دا مني، چې دوی ته په وروستیو وختونو کې د طبي درملو معتادین ورغلي دي.
د کابل ولایت اوسېدونکی د شریف په نوم یو روږدی وايي: «زه زیګپ (پریګابلین) ګولۍ خورم، دا ګولۍ په ډېرو درملتونونو کې پيدا کېږي. زه یې تل له درملتون څخه پېرم؛ تر اوسه کوم درمل پلورونکي د نسخې غوښتنه را څخه نه ده کړې.»
په هرات ولایت کې د غلام علي په نوم یو بل روږدی بیا په (ټریماډول) نومي ګولیو معتاد دی، هغه وايي: «څه وکړم هیرويين، ښیښه، ټاپلیټ کا، چرس او تاریاک اوس اسانه نه پيدا کېږي. پيدا کېږي، خو ډېر خطر ورسره تړلی دی؛ که طالبان مو ونيسي وهي مو او داسې مو وهي، چې مرګ ته مو رسوي، ځکه نو زه اوس ټریماډول ګولۍ خورم، درملتون ته ورځم او دا ګولۍ ترې اخلم.»
طبي درمل د ډاکټرانو لهخوا په ځانګړو مواردو کې ځانګړو ناروغانو ته په ځانګړې اندازه ورکول کېږي، چې موخه یې د درد ارامول، خوب کول، عصبي ناروغیو درملنه او نورې طبي اړتیاوې دي.
ډاکټران د دغه ډول درملو استعمال خطرناک او د اندېښنې وړ بولي او وايي، چې په ځينو درملو کې د طبي اړتیا له مخې نشهيي توکي ګډ شوي دي، د بېلګې په توګه د اوپييډ (Opioid) کورنۍ. په دې کورنۍ کې مورفین، کوډین، ټریماډول، فینتانیل، اکسیډون، هایدروکوډون، میټاډون، پيتیډین او داسې نور نشهيي توکي شامل دي.
د معتادینو د درملنې متخصص ډاکټر فرید بزګر وايي: «معتادین اوس لکه د نشهيي توکو کارپوهان چې وي نشهيي توکي ډېر ښه پېژني او پيدا کولای یې شي. که څه هم د عامې روغتیا وزارت په قانون کې له نسخې پرته د درملو پلورل منع شوي دي؛ خو یوازې قانون جوړول ګټه نه لري، باید قانون عملي شي او دا کار جدي څارنې ته اړتیا لري.»
هغه زیاته کړې: «د دغې چارې د کنټرول یوه ښه لاره دا ده، چې دغه ډول درمل په بشپړ ډول د حکومت په واک کې وي؛ که له بهرني هېواد څخه واردېږي باید اندازه یې معلومه وي. مثلا یکه یو مېلیون ګولۍ یا پېچکارۍ راواردېږي باید ځانګړو درملتونو او د درملو عمده مرکزونو ته ورکړل شي او وروسته هغوی وڅارل شي او د کال په پای کې، درې میاشتې وروسته یا یوه میاشت وروسته حساب ورسره وشي، چې دغه درمل یې پر چا پلورلي؟ د ډاکټر د کومې نسخې له مخې یې پلورلي او څومره نور درمل ورسره پاته دي؟ باید ټول درملتونونه د ډاکټر د نسخې کاپي هم ولري او دولتي روغتونونه هم په همدغه ډول وڅارل شي.»
د کندهار یو ډاکټر محب روښان بیا د غیر مجاز درملو د کنټرول یوه بله لاره هم وړاندې کوي.
هغه وايي: «په نورو هېوادو کې د عامې روغتیا وزارتونو د درملو لېستونه جوړ کړي او اعلان کړي دي، له دې لېستونو څخه څرګندېږي چې کوم ډول درمل د ډاکټر له نسخې له مخې پلورل کېدای شي او کوم ډول درمل د ډاکټر نسخې ته اړتیا نه لري. ځينې درمل په عامو مغازو او ځینې درمل بیا یوازې په درملتونونو کې خرڅېږي. دا کار ډېر اسانه دی او د طالبانو د عامې روغتیا وزارت یې هم کولای شي.»
خو حقیقت څه دی؟ حقیقت دا دی، چې د طالبانو د عامې روغتیا وزارت تر دې مهاله دا اسانه کار هم نه دی کړی.
د فراه ولایت د یوه معتاد پلار چې د امنيتي لاملونو له امله خپل نوم نه یادوي، طالبان په دې برخه کې ګرم بولي او وايي: «طالبان کور په کور ګرځي، چې د موسيقۍ مخه ونيسي. د نايي دوکان ته ورځي، چې څوک ږیره و نه خريي، د ودونو او نورو ښادیو محفلونو ته ورځي، چې څوک عکس وا نه خلي او یا ویډیو جوړه نه کړي، ایا د ډاکټر له نسخې پرته د درملو پلورلو مخه نه شي نیولای؟ دا کار ډېر اسانه کولای شي، چې درملتون ته ورشي او ورته ووايي چې پلانی ډول درمل راکړه ښکاره خبره ده، چې درملتون پلورونکی یې ورکوي، په همدې ډول دې یې ونیسي او درملتون دې یې وربند کړي؛ بیا دې د خپلو نورو اجرااتو په ډول د دې فعالیت راپور په خپلو رسنیو کې خپور کړي، په دې ډول خلک ډارېږي، زه فکر نه کوم چې بیا دې کوم درمل پلورونکی په ښکاره له نسخې پرته درمل وپلوري.»
له کومې ورځې راهیسې چې طالبان د دویم ځل له پاره واک ته رسېدلي؛ نړۍوالو روغتیايي ادارو خبر ورکړی، چې په افغانستان کې ورو، ورو د نباتي نشهيي توکو ځای کېمیاوي نشهيي توکي نيسي، چې په کېمیاوي نشهیي توکو کې ځینې طبي درمل هم راځي.
د معتادینو د درملنې ډاکټرانو اندېښنه څرګنده کړې، چې کېمیاوي نشهيي توکي تر نباتي نشهيي توکو ډېر زیان لري.