د طالبانو د ټولګټو وزارت مسوولین وايي، په تېرو دوو اونیو کې د روان کال د غبرګولي له ۳۰مې د چنګاښ تر ۱۲مې د ټولګټو وزارت د رېل پټلۍ له لارې ۱۶۴ زره او ۶۷۱ ټُنه انتقالات شوي دي.
په دې موده کې تر ټولو ډېر انتقالات د حیرتان بندر له لارې شوي دي.
د دغه وزارت د خبرپاڼې له مخې، په تېرو دوو اونیو کې د حیرتان بندر له لارې ۱۲۱ زره او ۶۵۵ ټُنه، د اقینې بندر له لارې ۱۲ زره او ۷۶۴ ټُنه، د تورغونډۍ بندر له لارې ۱۳۵۱۲ټُنه او د خواف –هرات له لارې ۱۶۷۴۰ ټُنه انتقالات شوي، چې ټولټال ۱۶۴۶۷۱ ټُنه نفتي، غیر نفتي او نور مواد هېواد ته وارد او یا هم صادر شوي دي.
په دې انتقالاتو کې بیا یوازې ۲۹۶۰ ټُنه صادرات دي او هغه هم وچې میوې او د انارو جوس دي.
پر دې سره په تېر دوو اونیو کې د هېواد د وسپنې پټلیو له لارو یوازې نږدې ۳ زره ټُنه صادرات او څه باندې ۱۶۱ زره ټُنه بیا واردات شوي دي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت یو رسمي سند چې افغانستان انټرنشنل - پښتو ترلاسه کړی، ښيي چې ددې ډلې غړي له نظامي وسایطو او موټرو شخصي ګټه اخلي. د سند له مخې، د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د کورني امنیت لوی ریاست ته دنده سپارل شوې، چې ددې کار مخه ونیسي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت کې دوه اونۍ وړاندې ۳۸مه رهبري غونډه شوې ده او ددې غونډې د ټولو بحث شویو موضوعاتو رپوټ د یوه سند په بڼه افغانستان انټرنشنل ته رسېدلی دی.
په دې غونډه کې په شخصي چارو کې د نظامي موټرو پر استفادې او مخنیوي بحث شوی دی.
غونډې پرېکړه کړې ده، چې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د « د کورني امنیت لوی ریاست» له نظامي موټرو څخه د شخصي او ناوړه ګټه اخیستلو موضوع په جدي توګه وڅېړي.
په سند کې راغلي چې یاد ریاست «له نظامي موټرو څخه د شخصي ګټې اخیستې مخنیوي وکړي.»
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د مشرتابه په غونډه کې دا پرېکړه هم شوې، چې په تفریحي ځایونونو او پارکونو کې دې موظف پرسونل له موټرو علاوه، د نظامي موټرو د ورتګ مخنیوی هم وکړي.
د طالبانو پر بیا واکمنېدو نژدې څلور کاله تېریږي خو دغه ډله لاهم د خپلو ټولو نظامي وسایطو او موټرو د راټولولو او خوندي کولو په چارو کې نه ده بریالۍ شوې.
د طالبانو د چارو ادارې ریاست د ۱۴۰۳ کال د غويي پر لومړۍ نېټه د دې ډلې له چارواکو او غړو غوښتي وو، چې د بيت المال اجناس او وسایط په شخصي چارو کې ونه لګوي. دوی ټولو طالبانو ته سپارښتنه کړې وه، چې د بیت المال ساتنې ته ځانګړې پاملرنه وکړي.
په یاده ناسته کې د طالبانو د چارو ادارې ويلي و، چې کارکوونکي بايد په دفترونو او کارځایونو کې د برېښنا د بې ځايه لګښت مخنيوی وکړي او په وينا يې چې د بيت المال ضیاع د ګناه لامل کيږي او بايد ځان ترې وساتل شي.
دا څرګندونې په داسې حال کې دي،، چې د اختر په شپو او ورځو کې د طالبانو یو شمیر پلویانو د خپلې ډلې پر کسانو نیوکې وکړې، چې د اختر د خوښیو پرمهال په دولتي موټرو کې یو شمیر ولایتونو ته په چکر تللي دي.
دوی دا کار له بیت المال سره خیانت بللی و.
په دې وروستیو ورځو کې ویډیوګانې ښيي چې د پخوانيو افغان امنیتي ځواکونو نظامي وسایط چې اوس مهال د طالبانو په واک کې دي، د بې احتیاطۍ له امله په اوبو کې ډوب شوي او استهلاک شوي دي.
د ایران او اسراییل د جګړې او ایران د لارو د بې ثباتۍ له امله د افغانستان له لارې ټرانزیټ ته پاملرنه ډېره شوې. د ایکو په ناسته کې د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د بدیلو لارو او د چین-قرغیزستان-ازبکستان رېل پټلۍ پر پراختیا او له ټرانس افغان دهلیز سره د هغې پر نښلولو ټینګار درلود.
د ایکو سازمان په۱۷مه سرمشریزه غونډه کې، چې په اذربایجان کې جوړه شوې وه، د ترکیې، ایران، پاکستان، طالبانو، ازبکستان، تاجکستان، قرغیزستان، قزاقستان، ترکمنستان او اذربایجان چارواکو ګډون کړی و.
د روسیې نیز اویسیمایا ګزیتا ورځپاڼه وايي، چې پر ایران د اسراییل بریدونو د منځنۍ اسیا په اقتصادي برخو کې خطرونه رامنځته کړي، ځکه ایران د سیمې یو مهم ترانزیتي هېواد دی. د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د دې خطرونو په رڼا کې د بدیلو ترانزیتي لارو په ځانګړې توګه د چین-قرغیزستان-ازبکستان رېل پټلۍ پر پراختیا او له ټرانس افغان دهلیز سره د هغې پر نښلولو ټینګار درلود.
میرضیایف د طالبانو د حکومت له اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر سره د ترانس-افغان دهلېز د چټک عملي کېدو په اړه خبرې وکړې. ازبکستان اعلان وکړ چې غواړي په افغانستان کې پانګونه وکړي، چې د مزار، هرات او کندهار تر منځ رېل پټلۍ، نساجي، سیمنټ فابریکې، د مالګې پروسس او ډیجیټل حکومتولي پکې شامل دي.
کارپوهان وايي چې د ترانس-افغان دهلېز له لارې د مالونو لیږد به لس چنده چټک او ارزانه شي.
قزاقستان هم ژمنه کړې چې د تورغونډۍ-هرات رېل پټلۍ او د لوژستیک مرکز جوړولو کې به پانګونه وکړي.
طالب چارواکو ویلي چې قزاقستان له ۵۰۰ میلیون ډالرو پانګې سره چمتو دی.
دغه پروژه لږ تر لږه ۷ میلیارد ډالره پانګونې ته اړتیا لري. روسیه هم کېدای شي ددې پروژې یو پانګوال اړخ شي او غواړي افغانستان د شمالي-جنوبي دهلېز یوه برخه وګرځوي.
د روسیې مرستیال صدراعظم الکسي اوورچوک د دوو رېل پټلیو (لویدیځ او ختیځ) د جوړولو طرحه وړاندې کړې او ویلي یې دي چې طالب لوری له روسي معیارونو سره همغږي شوی دی.
پر دې سربېره، اذربایجان د لاپیس لازولي دهلېز د پرمختګ په اړه خبرې کړې، چې ترکیه، جورجیا، ترکمنستان، اذربایجان او افغانستان سره نښلوي.
ترکمنستان دټاپي ګاز نللیکې، د بریښنا لینونه او د فایبر نوري کیبلونو د پراختیا پلانونه له طالبانو سره شریک کړي دي.
نیزاویسیمایا ګزیتا وايي، د ایکو د غونډې او حاشیوي ناستو څرنګتیا ښيي چې د ایران د بېثباتۍ په منځ کې د افغانستان له لارې د بدیلو لارو پراختیا د سیمې د اقتصاد ژغورنې او نښلولو لپاره یوه حیاتي اړتیا ده.
د روږدو کسانو د درملنې مرکزونو چارواکي وايي، چې په افغانستان کې د درملو اعتیاد ډېر شوی او د دغه درملو کارونه ډېر زیان لري. د روږدو کسانو خپلوان بیا د دې کار پړه پر طالبانو وراچوي او وايي، چې په درملتونونو کې د ډاکټر له نسخې پرته د درمل پلورلو مخه نه نيسي.
په افغانستان کې په تېرو څو لسيزو کې ډول ډول نباتي، کیمیاوي او نیمه کېمیاوي نشهيي توکي اسانه او ارزانه پيدا کېدل؛ لکه چرس، تاریاک، ټابلیټ کا، هیرويين، ښیښه او داسې نور.
خو د طالبانو د دویمې واکمنۍ له پيل سره د نشهيي توکو کورنی بازار محدود شوی او نشهيي توکي د پخوا پرتله ارزانه او اسانه نه پيدا کېږي؛ نو له همدې امله ځینو روږدو کسانو د طبي درملو استعمال ته مخه کړې ده.
د روږدو کسانو د درملنې مرکزونو ډاکټران هم دا مني، چې دوی ته په وروستیو وختونو کې د طبي درملو معتادین ورغلي دي.
د کابل ولایت اوسېدونکی د شریف په نوم یو روږدی وايي: «زه زیګپ (پریګابلین) ګولۍ خورم، دا ګولۍ په ډېرو درملتونونو کې پيدا کېږي. زه یې تل له درملتون څخه پېرم؛ تر اوسه کوم درمل پلورونکي د نسخې غوښتنه را څخه نه ده کړې.»
په هرات ولایت کې د غلام علي په نوم یو بل روږدی بیا په (ټریماډول) نومي ګولیو معتاد دی، هغه وايي: «څه وکړم هیرويين، ښیښه، ټاپلیټ کا، چرس او تاریاک اوس اسانه نه پيدا کېږي. پيدا کېږي، خو ډېر خطر ورسره تړلی دی؛ که طالبان مو ونيسي وهي مو او داسې مو وهي، چې مرګ ته مو رسوي، ځکه نو زه اوس ټریماډول ګولۍ خورم، درملتون ته ورځم او دا ګولۍ ترې اخلم.»
طبي درمل د ډاکټرانو لهخوا په ځانګړو مواردو کې ځانګړو ناروغانو ته په ځانګړې اندازه ورکول کېږي، چې موخه یې د درد ارامول، خوب کول، عصبي ناروغیو درملنه او نورې طبي اړتیاوې دي.
ډاکټران د دغه ډول درملو استعمال خطرناک او د اندېښنې وړ بولي او وايي، چې په ځينو درملو کې د طبي اړتیا له مخې نشهيي توکي ګډ شوي دي، د بېلګې په توګه د اوپييډ (Opioid) کورنۍ. په دې کورنۍ کې مورفین، کوډین، ټریماډول، فینتانیل، اکسیډون، هایدروکوډون، میټاډون، پيتیډین او داسې نور نشهيي توکي شامل دي.
د معتادینو د درملنې متخصص ډاکټر فرید بزګر وايي: «معتادین اوس لکه د نشهيي توکو کارپوهان چې وي نشهيي توکي ډېر ښه پېژني او پيدا کولای یې شي. که څه هم د عامې روغتیا وزارت په قانون کې له نسخې پرته د درملو پلورل منع شوي دي؛ خو یوازې قانون جوړول ګټه نه لري، باید قانون عملي شي او دا کار جدي څارنې ته اړتیا لري.»
هغه زیاته کړې: «د دغې چارې د کنټرول یوه ښه لاره دا ده، چې دغه ډول درمل په بشپړ ډول د حکومت په واک کې وي؛ که له بهرني هېواد څخه واردېږي باید اندازه یې معلومه وي. مثلا یکه یو مېلیون ګولۍ یا پېچکارۍ راواردېږي باید ځانګړو درملتونو او د درملو عمده مرکزونو ته ورکړل شي او وروسته هغوی وڅارل شي او د کال په پای کې، درې میاشتې وروسته یا یوه میاشت وروسته حساب ورسره وشي، چې دغه درمل یې پر چا پلورلي؟ د ډاکټر د کومې نسخې له مخې یې پلورلي او څومره نور درمل ورسره پاته دي؟ باید ټول درملتونونه د ډاکټر د نسخې کاپي هم ولري او دولتي روغتونونه هم په همدغه ډول وڅارل شي.»
د کندهار یو ډاکټر محب روښان بیا د غیر مجاز درملو د کنټرول یوه بله لاره هم وړاندې کوي.
هغه وايي: «په نورو هېوادو کې د عامې روغتیا وزارتونو د درملو لېستونه جوړ کړي او اعلان کړي دي، له دې لېستونو څخه څرګندېږي چې کوم ډول درمل د ډاکټر له نسخې له مخې پلورل کېدای شي او کوم ډول درمل د ډاکټر نسخې ته اړتیا نه لري. ځينې درمل په عامو مغازو او ځینې درمل بیا یوازې په درملتونونو کې خرڅېږي. دا کار ډېر اسانه دی او د طالبانو د عامې روغتیا وزارت یې هم کولای شي.»
خو حقیقت څه دی؟ حقیقت دا دی، چې د طالبانو د عامې روغتیا وزارت تر دې مهاله دا اسانه کار هم نه دی کړی.
د فراه ولایت د یوه معتاد پلار چې د امنيتي لاملونو له امله خپل نوم نه یادوي، طالبان په دې برخه کې ګرم بولي او وايي: «طالبان کور په کور ګرځي، چې د موسيقۍ مخه ونيسي. د نايي دوکان ته ورځي، چې څوک ږیره و نه خريي، د ودونو او نورو ښادیو محفلونو ته ورځي، چې څوک عکس وا نه خلي او یا ویډیو جوړه نه کړي، ایا د ډاکټر له نسخې پرته د درملو پلورلو مخه نه شي نیولای؟ دا کار ډېر اسانه کولای شي، چې درملتون ته ورشي او ورته ووايي چې پلانی ډول درمل راکړه ښکاره خبره ده، چې درملتون پلورونکی یې ورکوي، په همدې ډول دې یې ونیسي او درملتون دې یې وربند کړي؛ بیا دې د خپلو نورو اجرااتو په ډول د دې فعالیت راپور په خپلو رسنیو کې خپور کړي، په دې ډول خلک ډارېږي، زه فکر نه کوم چې بیا دې کوم درمل پلورونکی په ښکاره له نسخې پرته درمل وپلوري.»
له کومې ورځې راهیسې چې طالبان د دویم ځل له پاره واک ته رسېدلي؛ نړۍوالو روغتیايي ادارو خبر ورکړی، چې په افغانستان کې ورو، ورو د نباتي نشهيي توکو ځای کېمیاوي نشهيي توکي نيسي، چې په کېمیاوي نشهیي توکو کې ځینې طبي درمل هم راځي.
د معتادینو د درملنې ډاکټرانو اندېښنه څرګنده کړې، چې کېمیاوي نشهيي توکي تر نباتي نشهيي توکو ډېر زیان لري.
په بدخشان کې د کوکنارو کرکیلې پر سر د ولس او طالبانو ترمنځ د نښتو پر دوام؛ د تېر جمهوري نظام د ولسمشر مرستیال امرالله صالح وايي، چې د دغې ډلې ترمنځ خپلمنځي اختلافاتو زور اخیستی او د کندهاري طالبانو اړوند جنګیالیو د خاش ولسوالۍ پر اوسېدونکو خونړۍ ډزې کړې دي.
صالح دوشنبه (د چنګاښ ۱۶مه) پر خپلې اېکسپاڼې لیکلي، چې په دغه برید کې لږ تر لږه ۹ کسان وژل شوي، ۶۱ ټپیان او تر ۱۰۰ ډېر نور د طالبانو لهخوا نیول شوي یا تښتول شوي دي.
نوموړي همداراز زیاته کړې، چې په بدخشان کې یو شمېر سیمهییزو طالبانو پر خپلو خلکو د ډزو کولو امر نه دی منلی او د خپلو کلیو پر اوسېدونکو یې له ډزو کولو ډډه کړې ده.
امرالله صالح په بدخشان کې د طالبانو ترمنځ خپلمنځي اختلافاتو په اشارې ویلي، چې «فیلان غرونو ته نهشي پورته کېدای.»
د بدخشان په خاش ولسوالۍ کې تاوتریخوالی او نښتې وروسته تر هغې زور واخیست، چې طالبانو غوښتل د کوکنارو کروندې ویجاړې کړي. د یادې ډلې دغه اقدام د ځایي اوسېدونکو له پراخ مخالفت سره مخ او د نښتو لامل شو.
د ایران د سیستان او بلوچستان والي منصور بیجار اعلان کړی، چې د یوې ملي پرېکړې له مخې ټولې ځايي دولتي ادارې چمتو دي؛ څو له دغه ولایته د افغانانو د اېستل کېدو په تړاو اقدامات وکړي.
دولتي ادارو ته لارښوونه شوې، چې د بېاسناده افغانو خلاف اقدامات ژر پیل کړي.
بیجار ویلي، چې د ایران د لوړپوړو چارواکو په همغږۍ دا پرېکړه شوې او موخه یې د «ناقانونه کډوالو» مخنیوی دی.
هغه زیاته کړې: «د سیستانـ بلوچستان ټولو ادارو ته لارښوونه شوې، چې د افغان وګړو د پېژندنې او اېستلو عملیاتو کې فعاله ونډه واخلي».
د نوموړي په وینا؛ په تېرو څو اونیو کې له افغانستان سره د ایران د میلَک او دوغارون بندرونو له لارې د شړل شویو افغانانو شمېر زیات شوی دی.
هغه دغه زیاتوالی له هغه وضعیت سره تړلی بولي، چې په سیمه کې د اسراییل د ګواښونو له امله رامنځته شوی.
د ایران حکومت وایي، چې یوازې هغه افغانان چې د قانوني اسنادو درلودونکي وي؛ کولای شي هلته پاتې شي.
خو له بله پلوه د کډوالۍ چارو کارپوهان خبرداری ورکوي، چې دا ډول اجباري اېستنې کولای شي په افغانستان کې د بشري کړکېچ د لا پراخه کېدو لامل شي.